муҥхалаа диэнтэн атын
туһ. Суолталанар буолан муҥха суон сураҕырара, муҥхаланар уу ол иһин муҥхаланарынан бэлиэтэнэн ааттанан барара. Багдарыын Сүлбэ

несов. 1. что (означать) көрдөр, бэлиэтээ; что это значит? ити тугу көрдөрөр?; 2. (иметь значение) суолталаах буол, суолталан; здесь много значит ваше согласие манна эн сөбүлэҥиҥ улахан суолталаах.

бобус диэнтэн хай
аата. Сэбиэскэй Сойуус эйэ иһин ахсаабакка охсуһуута киһи аймах бүттүүнүн сайдыытыгар, сэрии кутталын бопсууга улам ордук улахан суолталанан иһэр. А. Мординов. Съезд уураахтарыгар социальнай ыарыылары утары охсуһууга …… ойууннааһыны, отоһуттааһыны бопсууга быһаччы дьаһаллар бэлиэтэммиттэрэ. И. Аргунов

боһой диэнтэн хай
аата. Майор Филатов полката Великие Луки — Новосокольники тимир суолун ылбыта. Өстөөх Великие Луки куоракка муспут күүһэ ханна да хамсаабат гына хараҕаланарыгар бу тимир суолу боһойуу сүрүн суолталаммыта. «Кыым»

с. 1. (смысл) суолта, ис хоһоон; буквальное значение чопчу суолта; значение слова тыл суолтата; 2. (важность, значительность) суолта; международное значение аан дойду үрдүнэн суолтата; иметь значение 1) (иметь смысл) суолталаах буол, ис хоһоонноох буол; 2) (быть значительным)суолталаах буол, суолталан; 3. (назначение) суолта; значение писателя суруйааччы суолтата.

туохт. Өссө суолталанан кэҥээн, далааһыннанан ис. ☉ Становиться ещё более значимым, масштабным
Билигин эйэ иннигэр охсуһааччылар хамсааһыннара аан дойдуну бүтүннүүтүн хапта. Бу күүс улам хаҥаан, улам сүүнэтийэн иһэр. Суорун Омоллоон
Улуу поэт айымньыта көлүөнэттэн көлүөнэҕэ улам дириҥник өйдөнөн, үтүөҕэ-үрдүккэ ыҥырар күүһэ ордук сүүнэтийэн иһэр. СГС ӨСҮДь

даҕ. Этиигэ сөп диэн тылы эрэ кытта туттуллар уонна «сыыһа» диэн суолталанар. ☉ Употребляется как противопоставление к сөп ‘правильно, верно, правильный, верный’ и имеет значение ‘неправильно, неверно, неправильный, неверный’
[Оҕонньор] сөп да, сөтөгөй да диэбэккэ, бу икки хонугу быһа көхсүгэр көймөһүннэрэн сылдьар. Софр. Данилов
Итинник этии төһө сөбүн-сөтөгөйүн мин манна дакаастаһар кыаҕа суох туруктаах турабын. П. Аввакумов
Ордьоох Киргиэлэй сөп да сөтөгөй да диэбитин биллэрбэтэ. И. Никифоров
Сөп эрэ сөтөгөй — билбэтим. «ХС»
ср. карач.-балк. сёдегей ‘косой (наклонный)’

сыһ.
1. Даҕааһыны уонна аат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ «баартан барытыттан (үчүгэй, куһаҕан)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с прилагательными и причастиями обозначает высшую степень качества, признака и по значению соответствует русскому определительному местоимению «самый» в функции показателя превосходной степени (напр., в сочет. «самый хороший, самый белый, самый верхний, самый любимый»). Саамай улахан. Саамай былыргы. Саамай ыксаллаах үлэ. Саамай таптыыр ырыата
□ Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба «Орбох мурун» [сир аата] саамай туруору сирэйинэн таҥнары киирэн иһэр. Болот Боотур
[Маайыс:] Мин санаабар, таптал диэн киһи саамай күндү иэйиитэ буолар. С. Ефремов
Мифологическай геройдар киһи аймах сайдыытын саамай эрдэтээҕи кэмигэр, общиннай-родовой тутул саҕана айыллыбыт уус-уран уобарастар буолаллар. Саха фольк. Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Н. Заболоцкай
2. Сыһыаттары кытта ситимнэһэн «баартан барытыттан (ордуктук, уһуннук)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с наречиями имеет значение, соответствующее значению русского определительного местоимения «весь» в родительном падеже с прилагательными и наречиями в сравнительной степени (напр., в сочет. «ближе всех, дольше всех, лучше всего»). Саамай хойут. Саамай үөһэ. Саамай улаҕаа. Саамай ыраастык
□ Саамай сөпкө этэҕин
Эрдэттэн ити боппуруоһунан дьарыктаныах хаалла. М. Доҕордуурап
Сааскы сэлиэһинэй саамай эрдэ ыһыллар культуралар ахсааннарыгар киирсэр. ХКА
3. Аат тыл сорох формаларын кытта ситимнэстэҕинэ «олох, букатын (түгэҕэ, уһуга)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми формами имён существительных употребляется для усиления значения слова и соответствует русскому определительному местоимению «самый» (напр., в сочет. «самый конец чего-л., на самой середине, на самом ветру, в самой чаще, самое время для чего-л.»). Саамай уһуга. Саамай күнэ. Саамай күн уотугар. Саамай ардахха
□ [Хайа] саамай чыпчаалыгар дьиэ оннун саҕа дэхси миэстэлээх. И. Данилов

эб.
1. Сорох аат туохтууру уонна ыйар, быһаарыылаах солбуйар ааттары кытта сыһыат суолталанар аттаһык үөскэтэр (барыах айылаахтык, барыахха айылаахтык, бу айылаахтык, оччо айылаахтык). ☉ С причастиями будущего времени и указательными, определительными местоимениями образует аналитические формы, выступающие в значении наречия
Ньургуһун, субу-субу Лоокуукка иэдэс биэрэ-биэрэ, киһи сүрэҕин-быарын курдаттыы кууһан ылыах айылаахтык көрсүө хара харахтарынан көрүтэлээн кэбиһэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык таҥнары устан дьулуруйа сытта. П. Филиппов
Тылын туора уобан, тыал өссө күүһүрдэҕинэ охтуохха айылаахтык иэҕэҥнээн аҕылаан көппөҥнүү турда. Софр. Данилов
2. көр айылаах
3. Оччо айылаахтык тугу үлэлиир буолаҕын?
□ Харытыана бу айылаахтык дууһата моруу буолуо суох этэ. П. Ойуунускай

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат