аат. Таҥас ис өттүгэр тигиллэр чараас матырыйаал, таҥас иһэ. ☉ Подкладочная ткань, подкладка. Сон биэтэһэ. Бэргэһэ биэтэһэ. Биэтэһэ көтүллүбүт. Биэтэс таҥаһа
□ Аҕам кэппит хара суппуун сонун биэтэһин көтүрү баттаан ылар. АА ИБ
Ис биэтэһэ онон-манан аалыллан алдьаммыт кугас, суппуун тастаах сон куһаҕана суох таҥаһынан ааҕыллара. С. Никифоров
русск. ветошь (ср. русск. устар. ветошить ‘подшивать, подстегивать ветошь под одежду’)

I
көр суппуун. Суккун сон
□ Нэлэркэйдэммит уһун суккун сонун икки эҥээрдэрэ ибили сытыйбыттар. Г. Колесов
русск. зипун
II
суккуй диэнтэн бэй
туһ. «Эрэйдээҕи Самыыр сиэбит», — дэтээри Үрдүгэр ууну суккунна, Үлүйбүт буолан кубулунна. П. Ершов (тылб.)

сыһ. Үөһээ өттүҥ ордук үллэн көстөр гына, үллэччи (таҥын, таҥаһы кэт). ☉ Кургузо, куцевато (сидеть на ком-л. - об одежде)
Айан киһитэ …… кылгас суппуун сон дуомун догдоччу кэппит. И. Гоголев
Тордох сону Догдоччу кэтэн, Сарыы этэрбэһи Саллаччы анньынан Хара тыатыгар хаамта. А. Софронов
[Оҕолор] бука бары догдоччу таҥнан бараннар, олбуордарын иһигэр күүлэйдии, оонньуу таҕыстылар. Кэпсээннэр

I
туохт. Олус өр кэтиллэн элбэхтик аалыллар сиринэн элэй, алдьан (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Протереться насквозь от долгого ношения, износиться до дыр, обтрепаться (об одежде)
Анараа киһи Пал Палыч дьадаҥытын билэрэ, ырбаахытын тоҥолоҕо кэбиллэ сылдьарын хаста да көрбүт бэйэтэ. Н. Заболоцкай
Оччотооҕуга ол сиэхтэрин кытыылара кэбиллибит …… кугас суппуун тастаах сон куһаҕана суох таҥаһынан ааҕыллара. С. Никифоров
[Сон] эргэрбит да, син ыраас, тоҥолоҕо кэбиллибит. А. Сыромятникова
ср. чув. кивел ‘истрепаться’
II
кэп I диэнтэн атын
туһ. Данила түөскэ кэбиллибит курдук чинэс гынан, тохтуу биэрдэ. Болот Боотур
Утарылаһан, тардыалаһан көрөөрү гыммыттар түөскэ кэбиллэн киэр эһилиннилэр. Н. Лугинов
Кинээс түөскэ кэбиллибит киһилии чинэрис гынна. Тулхадыйбат д.

I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ хамсаабат, барбат гын, тохтот. ☉ Препятствовать передвижению, протеканию чего-л.; останавливать. Тымырын бохсон хаанын тохтот
□ Ыл, ити ат атаҕын көнтөһүнэн бохсон кэбис. ПЭК СЯЯ
Модун тымныы бохсон, Боростуой дьон бука-бары Бокуйан сыталлар. А. Софронов
Хаһыҥ хаарыйбат күөх сибэккини, Муус бохсубат устар уулары. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ тугу эмэ гынар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать возможности кому-чему-л. делать что-л. Үчүгэй киһини ыарыы булан эрдэ кырытыннарарыттан, үлэтин-хамнаһын эрдэ бохсоруттан ордук хомолтолоох туох баар үһү. Г. Нынныров. Суппуун таҥас хаамарга киһи илиитин-атаҕын бохсубатынан олус табыгастаах. Я. Семенов. Тэҥн. боп
II
боҕуй диэнтэн холб. туһ. Иннилэригэр кэлэн тобуктаан боҕуһаллар
□ Олохтон таһырахтар, иэрэҥнэр боҕуһаллар. Л. Габышев

аат.
1. Тугу эмэ сабар, бүрүйэр хаппах, сабыы. ☉ Покрышка, покрытие чего-л.
Люда Светлова саҥа доҕорунуун олорон иһэр суппуун суорҕан бүрүөлээх сыарҕаларын үрдүнэн буулдьа быыстала суох ыйылаабыта. С. Никифоров
Чүөчээски уһуктубута титирээн бабыгырыы сытар эбит. Аҥар өттө бүтүннүү баттахтыын, таҥастыын — муус бүрүө буола хаһыҥҥа кырыаран хаалбыт. Суорун Омоллоон. Охтубут мас уоһунна, Көтөҕө бүрүө көлбөрүйдэ, Күөх унаар тунаарыйда. Саха фольк.
2. Туохха эмэ (хол., ааҥҥа) тириини, халыҥ таҥаһы, боолдьоҕу о. д. а. тиирэн, тоһоҕолоон бүрүйүү. ☉ Обивка, обшивка (двери, мебели)
Ыкса киэһэ халҕан тоҥ бүрүөтэ таһыттан тардыгырыы түһэр [ыт тарбаан]. Амма Аччыгыйа
Аан эргэрэн тырыттыбыт бүрүөтүн харбыаласта, туох эрэ чорбойон турарыттан ылла уонна ааны эрчимнээхтик аһа баттаата. Н. Заболоцкай
3. анат. Тыыннаах харамай эбэтэр үүнээйи ханнык эмэ чааһын чараас хаҕа, сарыыта. ☉ Плева, плевра, оболочка. Салыҥнаах бүрүө. Тыҥа бүрүөтэ. Харах дьэҥкир бүрүөтэ
□ 1949 сыл атырдьах ыйын икки күнүгэр Филатов харах дьэҥкир бүрүөтүн олордууга тыһыынчатын толорор операциятын оҥорбута. «Кыым»
Луук сүмэһиннээх араҥатыттан чараас дьэҥкир суба бүрүөтүн бэркэ сэрэнэн хастаан ыламмыт, көрүөҕүҥ. КВА Б
Афоня өлбөөдүйбүт, бүрүөтэ сабыллыбыт курдук, харахтара тугу да эппэт, кими да билбэт этилэрэ. Ю. Чернов (тылб.)

1. даҕ.
2. Кэлин өттүгэр тыраҕастаах (хол., сон туһунан этэргэ). ☉ Имеющий сзади разрез от подола (об одежде). Оноолоох сон
   □ Үҥсүүлээхтэр …… оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
3. этногр. Кэннигэр кэтит иҥээһин киллэһиктээх (саха дьахтарын сонун этэргэ). ☉ Имеющий широкую вставку в складке на спине (о якутской женской шубе). Сотору силигирии тыалыра турар тэтиҥ, хатыҥ мастардаах, сэндэлэ тыа быыһынан оноолоох хаарыс соннор уонна былыргы үрүҥ суппууннар лөппөрүс-лөппөрүс гыммахтаан хааллылар. Күннүк Уурастырап
4. Сүөһү самыытыгар атын өҥнөөх уһаты балаһалаах. ☉ С полосой другого цвета на спине (о домашней скотине)
   Хамначчыт дьахталларым …… Хоно кэлбит хоноһоҕо киһиргээннэр, Бэҕэһээ киэһэ буоҕаралаах кутуруктаах, Оноолоох саадьаҕай кунан оҕустарын Баайбакка сыппыттар. Саха фольк. Аҕам оҕонньор эрэйдээх Күөх көлөһүнүн саккыраппыт Көлүччэтин сөрүүн уутунан Утаҕын ханнаран улааппыт Оноолоох саадьаҕайым үүтүнэн үссэнэн үөскээбитим. С. Васильев
5. аат суолт., көсп. Кыыс, дьахтар. ☉ Девушка, женщина. Оноолооҕу билбэтэх киһи
   ♦ Оноолооххо (оноолоох соннооххо) орооспотох — дьахтарга сылдьыбатах, дьахтары билбэтэх (киһи). ☉ Не познавший женщины, девственник (букв. с имеющими разрез позади кафтана не сходившийся)
   Бииллээҕи кытта билсибэтэх, Оноолооҕу кытта орооспотох, Сыыһаҕа сылдьыбатах, Сымыйаны саҥарбатах Тоҕус уолан дьон. Саха нар. ыр. II
   «Аны оноолоох соннооххо орооһуом суоҕа, бииллээх соннооххо мэҥийиэм суоҕа», — диэн андаҕайбытым. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл