1) старуха, старая женщина; 2) разг. жена, супруга.

жена, супруга; ойох ыл = жениться; ойох бар = выйти замуж.

1) семья, семейство; дьиэ кэргэн семья; 2) член семьи; мин кэргэттэрим члены моей семьи; 3) супруг; супруга # кэргэн кэпсэт = свататься.

1) уст. госпожа; эдэр хотун молодая госпожа; кыыс хотун барышня; 2) свекровь; 3) супруга, жена; дьиэлээх хотун хозяйка дома; хотун ойох фольк. хозяйка-жена; 4) карт, дама; эбиэн хотуна пиковая дама # сир ийэ хотун мать-земля.

аат. Эр киһи кэргэнэ (сокуонунан бииргэ олорор дьахтара). ☉ Жена, супруга (законная)
Улахан кыыстарын Марияны саҥардыы кэлбит биһиги учууталбыт ойох ылбыт. Амма Аччыгыйа
Алтан Харах саамай үчүгэй дьахтары Болтоһу ойох ылар. Күннүк Уурастыырап
Сиидэрэп аттарын сыбыдахтаан баран, ойоҕун кытта дьиэтигэр киирдэ. Күндэ

аат. (э. ахс. эмээхситтэр)
1. Кырдьыбыт дьахтар. ☉ Женщина, достигшая старости, старуха
Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын, биир кыра уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин ыыппат. Амма Аччыгыйа
Ийэлэрэ Мааппа эмээхсин кыыймыт үүт оҕотун иһэ түстэ. Күндэ
Кэтиттиир эмээхсин күнүс соҕотоҕун Лоокууту кытта бүөмнээн кэпсэппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эмээхсин түөһэйбит, дьахтар ыарыһах, оҕолор кыралар. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Эр киһи кэргэнэ. ☉ Жена, супруга
[Күөс Бүөтүр:] Ол эн эмээхсиниҥ таҥаралаабытын хантан истэ оҕустуҥ? Н. Неустроев
Хата, оҕонньорунааҕар эмээхсинэ ордук көрүҥнээх эбит. П. Ойуунускай
[Онтоон:] Ээ, мин эмиэ ити эмээхсиним өлүүтүн [сүөһүтүн] арааран туспа суруттаран биэрбитим. Күндэ
3. эргэр., харыс. т. Уоспа ыарыы. ☉ Оспа (заболевание).
◊ Эмэн эмээхсин — бүдүгүрэ кырдьыбыт эмээхсин. ☉ Престарелая, в преклонных летах бабушка. Элээмэ этэрбэстээх, Илбиркэй сутуруолаах Илдьиркэй ырбаахылаах Эмэн эмээхсин… Саха нар. ыр. II
ср. алт. эмеген ‘почтенная женщина; супруга; старуха’, монг. эмэг ‘бабушка’, эмэгчин ‘самка’

1. аат.
2. Дьону үлэҕэ холбооттооһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. ☉ Основная форма социалистического производственного объединения граждан для ведения коллективного хозяйства на базе обобществления средств производства, артель
   Артыаллар хайыы-үйэ бурдуктарын күрүөтүн ханан да быыһа суох гына туттулар. П. Ойуунускай
   «Хоптолоох» сиһиттэн — Көстөкүүннээх олохторуттан артыал миэлиҥсэтин тыаһа курулаан иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут, артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк
3. Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. ☉ Объединение лиц некоторых профессий (связанных с физическим трудом) для совместной работы с общими доходами и общей ответственностью. Балыктааһыҥҥа артыал тэрийдилэр
   □ Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ — сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин. Онон артыал көмүс көрдөөһүнэ туһата суохтук саҕаланар. И. Бочкарев
4. эргэр. Артыал чилиэнэ, артыалга кыттыгас киһи. ☉ Член, участник артели.
5. эргэр. Кэргэн; доҕор. ☉ Супруг (супруга); спутник жизни
   Аналлаах артыалын, Эрэмньилээх эрин, Туһааннаах доҕорун Моонньуттан кууспутунан, Уоһуттан уураабытынан [сылдьар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт., эргэр. Быысаһа турар, сэргэ олорор. ☉ Соседний, смежный
   Артыал дьаам. Артыал киһи. ПЭК СЯЯ

1. аат. Төрөппүт буолбатах, кииринньэҥ ийэ. ☉ Мачеха
   Төһө да, маачахабын дэнэн, Түтүр-татыр буолтун иһин, Дьэбдьиэй муҥнаах даҕан ы Д ь и ҥ э р , таптыыр этэ кыыһын. Күннүк Уурастыырап
   Иккис маачахам мөлбөйбүт толору эттээх-сииннээх, маҥан сирэйдээх, кырыктааҕынан кынчыаттаабыт кыараҕас, ыйаастыгас харахтаах Ылдьаана диэн дьахтар. И. Гоголев
   Оҕо ҕо төрөппүт ийэтэ икки маачахатааҕар ордук. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Төрөппүт буолбатах, кииринньэҥ (ийэ эбэтэр аҕа туһунан). ☉ Нер од ной (отец) и ли не род на я (мать) по отношению к детям от прежнего брака супруги или супруга
   Маачаха ийэ.  Аны Саргы эргэ тахсан хаалыа. Оччоҕо Алгыс муҥнаах маачаха аҕаланарга тиийэр дии. Н. Лугинов
   Өлөксөй, ийэтэ өлөн хаа лан, бэрт өр тулаайах сы лдьыбыта. Маачаха и й э т э а а н н ь а к ө р б ө т буолара. Н. Түгүнүүрэп
   Манна даҕатан эттэххэ, маачаха ийэлэр оҕо иитиитигэр үчүгэйдик сабыдыаллыыллара бэрт аҕыйах. ОАП ИиЭУО

аат.
1. Дьахтарга эрин ийэтэ. ☉ Мать мужа, свекровь
Итирик киирэн кэллэхпинэ, Катя олус соһуйуо, мөҕөрө да буолуо. Катя диэн ити хотунум аата. Амма Аччыгыйа
[Нөнүөһэ:] Саҥа кийиит ааттаах дьахтар эрин куота, хаһан да билбэтэх-көрбөтөх тойонугар, хотунугар тиийэн кэлэрэ сүрэ бэрт дии? С. Ефремов
2. Дьиэлээх дьахтар, ыал ийэтэ. ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэ хотуна Ылдьаана мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
3. эргэр. Былыргы саха үҥэр-сүктэр үрдүк айыыта, таҥарата. ☉ Высшее божество, дух, которому поклонялись древние якуты, богиня
Дьиэ, буо… Тоҕус халлаан үөһээ өттүгэр, аҕыс халлаан анараа өттүгэр олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун икки, мин этэр тылбын өйдүөн истэн олоруҥ! Саха фольк. [Аан Далбар:] Айыы дьоно, күөх сай үгэнин саҕана Хааны тоҕор хараҥа айыы, Аан дойду иччитин Аан Чэлбэй хотуну Хомотумаҥ, кэлэтимэҥ! И. Гоголев
4. эргэр. Былыргы баай тойон ойоҕо, баай дьахтар. ☉ Жена богача, властителя, господина, госпожа
Сарсыарда туран [булчут кулуба ойоҕор:] хотуҥҥа «сон иһэ төрүттэн» диэн биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап
[Огдоос:] Хотунум үтүө санаата киирдэҕинэ, күҥҥэ биирдэ эмэтэ тартарар [табаҕы]. А. Софронов
5. кэпс., хаарты. Хаарты оонньуутугар таҥастаах дьахтар. ☉ Игральная карта с изображением женщины, дама. Эбиэн хотуна
6. кэпс., харыс т. Өрүһү, күөлү, сири-дойдуну ытыктаан этэргэ туттуллар. ☉ Почтительное название рек, озёр, местностей, госпожа
Дьэргэлгэн төлөнө күөх долгуннаах, Сайсары хотун Чочур Мурааныгар Сибэкки тутуурдаах буоларым. Күннүк Уурастыырап
Мин, мөлбөһүйэр сүүрүктээх Бүлүү эбэ хотун бүөбэйдээн ииппит оҕото, олоҕум, оҕом олоҕо бу мантан саҕаламмытын ордук астына саныыбын. С. Федотов
◊ Дьиэлээх хотун — ыал ийэтэ, дьиэ хаһаайката ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэлээх хотун Ылдьаана, мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
ср. др.-тюрк. хатун ‘госпожа, женщина знатного происхождения’

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов