үөгүлэс диэнтэн хай
аата. Ыһыы-хаһыы, үөгүлэһии суох. Н. Лугинов
Тордоҕун таһыгар киһи бөҕөтө үмүөрүспүт, ньамалаһыы, үөгүлэһии быыһыттан ытыыр саҥаны кини тута арааран иһиттэ-истээт, эмискэ кубарыс гыммыт. С. Курилов (тылб.)

үөл I диэнтэн холб. туһ. Үйэттэн үйэ тухары Үрдүк сурахтаммыт Үөтүллүбүт үс биис уустара Үҥүүнэн-үөрбэнэн өтөрүтэ түсүһэннэр, Үөгүлэһэ-үөгүлэһэ үөлсэ оонньообуттар. П. Ойуунускай
Көрсүһэ түһээт үөрбүт курдук үөлсүбүтүнэн, ымсыырбыт курдук ылсыбытынан, кэтэспит курдук кэрдиспитинэн бараллар. Далан

куучугурас диэнтэн хай
аата. Тоҕус саҕана дьэ барыы-кэлии хойдуоҕа. Үлэҕэ тиэтэйэн хааман-сиимэн куучугураһыы, биир-икки тылынан эҕэрдэлэһэн үөгүлэһэр хаһыы. А. Кривошапкин (тылб.)

уһуутаа диэнтэн холб. туһ. Биир да сылгы тиэргэнигэр тохтооботох — бары уһуутаһа-уһуутаһа сырса турбуттар. ПЭК ОНЛЯ II
Уһуутаһа түһэн баран, сабырҕах сабырҕахтарыттан харбаһан ылаллар, үөгүлэһэ-үөгүлэһэ өттүктэһэллэр. Суорун Омоллоон
Сүүрүк уонна долгун өлгөм күүгэнинэн үллэ-балла, өрө уһуутаһа күрэхтэһэр сирдэригэр кэллибит. Н. Абыйчанин

аат дьөһ. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын хайа эмэ предмет иһиттэн тахсарын, араарылларын бэлиэтиир. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, из которого исходит действие (из)
Ыар санаам быыһыттан Ыгыллан тахсыбыт Ыарахан ырыабын ырыҥалаа... А. Софронов
Арай түүҥҥү Лена долгуннара ууларын быыһыттан «сити курдук» диэн сипсийдилэр. Т. Сметанин
Ньамалаһыы, үөгүлэһии быыһыттан ытыыр саҥаны кини тута арааран иһиттэ. С. Курилов (тылб.)

ньамалас I диэнтэн хай
аата. Ынахтар маҥыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имиксамык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Ити тылы Суордаайап, Степанида бэйэлэрэ кэпсэтэн ньамалаһыыларыгар буолан истибэтилэр. В. Протодьяконов
Тордоҕун таһыгар киһи бөҕө үмүөрүспүт, ньамалаһыы, үөгүлэһии быыһыттан ытыыр саҥаны кини тута арааран иһиттэ. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Ол-бу диэки, онно-манна. ☉ То туда, то сюда; туда-сюда
[Сибиинньэ оҕото] өс киирбэх мултуруйан кэлэн, сиикэй хортуоп-пуйу быһан баран, икки быыкаа хайа-ҕастаабыт курдук муннун оҕотунан антах-бэттэх анньыалаамахтаата, сы-тырҕалыы түстэ. «ХС»
[Бэс] хатыа, кумаланыа, быһыта сынньыллыа, антах-бэттэх быраҕыллыа, абырҕал буолуо турдаҕа. «ХС»
Үөһээ бөҕө үтүөлэ-рэ, Үөгүлэспитинэн, үрэл гына түстү-лэр, Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймам-мытынан, антах-бэттэх буоллулар, Орто дойду уолаттара Онно-манна ойон биэрдилэр. П. Ойуунускай
♦ Антах-бэттэх сирэй буол көр икки сирэй буол. Антах-бэттэх сирэй буолума

аат.
1. Үөр сүөһүнү ханна эмэ үүрэн илдьэр киһи. ☉ Погонщик скота
Алларанан аастыбыт Сылгы үүрээччилэр, Ол иһэн ылластыбыт Көрү таптааччылар. Дьуон Дьаҥылы
Титиик таһыгар куулаҕа Сүөһү үүрээччи сайдыыр саҥата иһиллэр. Баал Хабырыыс
Үүрээччилэр хаһыылара, сүөһүлэр маҕыраһыылара улам-улам чугаһаан, үрэҕи таҥнары батан, бу тиийэн кэллэ. «ХС»
2. Куобах булдугар (күрэххэ) тоһуйан турааччыларга куобаҕы үүрэн киллэрээччи, күрэтээччи. ☉ Загонщик (при загонной охоте на зайцев)
Үүрээччилэр чугаһаан истэхтэрин аайы, саа тыаһыттан тыа баһа куугунаан олордо. Отмас быыһынан куобахтар элэҥнэһэн бардылар. С. Тарасов
Үөһээҥҥи кынатчыт хамаандатын кэтэһэн үүрээччилэр саҥата суох турдулар. С. Дадаскинов
Үүрээччилэр күрэтэллэр хатаннык үөгүлэһэ, Үөл тыа кыыла хамсыы түһэр — аймана, үтүрүһэ. «Чолбон»

ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит (харыйа) күлүгүн саҕа (курдук) фольк. — олус улахан, киһи саллыах улаатан, уһаан көстөр. ☉ Огромный, гигантский (букв. словно тень от исполинского дерева при лунном свете)
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
— Оттон эн хайалара этиҥ? — Мин киһи буолбатахпын, абааһыбын, — диэтэ ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук хара суодал киһи. Далан
Ыйдаҥатааҕы харыйа күлүгүн саҕа бэриҥнэспит тимир кураах дьоннор үөгүлэспитинэн өһөх буруо быыһынан үөһэ көтөн эрэргэ дылылара. Д. Апросимов
Миитэрэй көрө түспүтэ, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи кэлэн, кинини үөһэттэн таҥнары өҥөйөн суодаллан турар эбит. «ХС»

1. даҕ.
2. Муҥутуур улахан, сүүнэ улахан. ☉ Громадный, огромный
   Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. Далан
   Дьоллоох буол, албан ааттаах дуолан Саха сирэ! «Кыым»
   Сарсыарда эрдэ туран холбо оҥорон бүтэрэн, икки дуолан тайах этин онно кыстаата. «ХС»
3. Муҥутуур күүстээх; модун. ☉ Очень сильный, могучий
   Бэйэтин бэркэ билинэр дуолан хоһуун сылдьар эбит диэн сылыктаабытым. Сэһэн Дьэрэмэй
   Кини харытын ньыппарыннар эрэ, тугу да тулуппат бараа быччыҥнанар, дуолан санааланар. П. Аввакумов
   Сотору кинилэр дуолан охсуһууга киириэхтэрэ. «ХС». Тэҥн. дуулаҕа II
4. аат суолт., эргэр. Сиппит-хоппут эр киһи. ☉ Достигший зрелости мужчина
   Икки дойду дуолаттара Үөстэрин таттаран, Үөгүлэһэ түстүлэр. П. Ойуунускай
   Орто туруу дойдуга кини [Бадьына Боотур] курдук киһи кииллээҕэ, дуолан дохсуна өтөрүнэн үөскүө суоҕа дииллэрэ. Сэһэн Дьэрэмэй
   - Дьэ хайдах гынабыт, сүүс-сүүспүтүттэн аалсыһан сүбэлэһэн көрүөҕүҥ дуу?! - дэсиһэн ол улуу дуолаттар маргыар бөҕөнү түһэрэн барбыттар. Д. Апросимов