сов. 1. что (заново) хат суруй; 2. что (списать) уһул; 3. кого-что (внести в список) суруйталаа; переписать присутствующих баар дьону суруйталаа.

сов. 1. что (записать) суруйталаа; 2. что (разрисовать) суруйтаа, ойуулаа; 3. кого-что, перен. (представить что-л., приукрашивая) ойуулаа, дьүһүннээ; расписать происшествие тахсыбыт быһылааны ойуулаа.

даҕ. Хас да сиринэн өҕүллэҕэстээх, токурдаах. ☉ Изогнутый, искривлённый в нескольких местах, кривой, неровный
Чаҕылҕан халыҥ былыкка эҥин араас токуркай уот сурааһыннары хайыта суруйталаан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Туут хайыһар тумсунуу токуркай ый тонолуппакка одуулаата. Н. Абыйчанин

туохт. Сыыйа мөлтөөн, аҕыйаан, ханнан, симэлийэн бар. ☉ Постепенно уменьшаясь, ослабевая, исчезать, свестись на нет
Ардах былаастаах силбик ити икки ардыгар арыый аҕыраан, чуумпуран хаалла. Н. Заболоцкай
Күлсүү, кэпсэтии, айдаан аҕыраан барабара хат-хат күөдьүйэн, сата буолан салгыҥҥа дуораһыйда. Эрилик Эристиин
Поэт кэлин суруйталаабыт айымньылара кини айар талаана аҕыраабатын, этэр тыла энчирээбэтин дьэҥкэтик кэрэһэлээтилэр. ОГГ СМ. Тэҥн. аҕырымнаа, аҕырый

дьэллэй диэнтэн көстө түһүү. Иккитэ-үстэ тэбиэлээтэ - аан хайдан дьэллэс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Чаҕылҕан халыҥ былыкка эҥин-араас токуркай уот сурааһыннары хайыта суруйталаан кэбистэ, халлаан боруҥуй өҥө хас эмэ сиринэн дьэллэс гына түһүтэлиир. Н. Заболоцкай
Массыына …… муус хайдыбытыттан хаайтаран тохтообут. Ол хайдыы күнүс суоҕа, түүн дьэллэс гыммыт. «Кыым»

туохт. Улаханнык санааҕын түһэр, санньый, кэрикуру буол. ☉ Сильно опечалиться, огорчиться, горевать
Бэҕэһээ оттон кэлэн бараммын, эн суоххун көрөн, дьэ бардаҕа диэммин, бэркэ да курутуйа-хомойо санаабытым. Күндэ
А.И. Софронов ол тэтэрээккэ …… күрүс-күрүс санаата түмүллэн кэллэҕинэ, иэйэн-куойан, курутуйан-хомойон суруйталыыр эбит ээ. Н. Заболоцкай

I
уһун I диэнтэн төхт
көрүҥ. Баһылай ууга киирэн Уҥуор туораан Умсаах курдук Устуталаан көһүннэ. С. Васильев
II
уһул диэнтэн төхт
көрүҥ. Аны билигин Сэмэн суруйталаабыт суруктарыттан устуталыы түһүүм. С. Данилов
Биирдэ-иккитэ арыычча киһилии күн буолбутугар соҕуруу төннөөрү үөрдүспүт кустары хаартыскаҕа устуталаабыта. И. Федосеев
Отчуттар тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк

туохт.
1.
сарбый диэнтэн бэй., атын. туһ. Миигиттэн элбэх олоҥхону, былыргы кэпсээни, остуоруйалары суруйбуттара, кырдьан мөлтөөн, …… тылым сарбыллыбытын кэннэ суруйталаабыттара. Тоҥ Суорун
Кэлиҥҥи биэс сыл устата бурдук үүнүүтэ да быһар быһаҕаһа сарбылынна. П. Егоров
Биэс баай Афанасьевтар бас билэр сирдэрэ олус улаханнык сарбыллыбыта. БИГ ӨҮөС
2. Тугунан эмэ улахан кыһалҕаҕа ыллар, быстар суолга тиий. ☉ Быть обречённым на бедствие, на большие лишения (напр., в результате тяжёлого недуга)
— Иккиэн хамнаска сылдьаҕыт дуо? — Иккиэн буолан сарбылыннахпыт дии. М. Доҕордуурап
Нэһилиэк кинээһэ Уордаах Дьэкиим ол бириэмэҕэ, атаҕын арамачыыһа бэргээн, улаханнык сарбыллан сытара. Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Барбах болоорон эрэ сырдыыр, сырдык-хараҥа ыккардынан. ☉ Сумеречный, полутемный, мутный (свет)
   Таһырдьа халлаан боруҥуй, тыал өссө күүһүрбүт. С. Васильев
   Боруҥуй да түүннэр түстүлэр... Эллэй
   Чаҕылҕан халыҥ былыкка эҥин араас токуркай уот сурааһыннары хайыта суруйталаан кэбистэ, халлаан боруҥуй өҥө хас эмэ сиринэн дьэллэс гына түһүтэлиир. Н. Заболоцкай
   Өйдөөн көрбүттэрэ, дьиэ боруҥуй соҕус муннугар дьоннор булумахтаһаллар. Софр. Данилов
3. кэпс. Үрүҥ да, хара да буолбатах, болоорхой дьүһүннээх. ☉ Ни белый, ни черный, темноватый, мутный (о цвете)
   Прокопий дьүһүнэ көстүбэт гына испиэскэ буолбут киирсэбэй саппыкылаах …… боруҥуй киэпкэлээх — кирилиэһинэн түһэн истэ. В. Протодьяконов
   Килэгир муос куондардаах, Килбэчигэс хортуустаах, Богуоннардаах, көмүстээх, Боруҥуй күөх киистэлээх Петя уолчаан түннүктэн Мичээрдээбит сирэйэ Мэлэс гынан көһүннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Муус маҥан ырбаахыта Боруҥуйкаан өҥнөммүт, Хара баархат бүрүүкэтэ Күрэҥ көппөх көрүҥнэммит. С. Данилов
   2
   аат суолт., көр борук-сорук. Киэһэ боруҥуй буолуутун саҕана, саҥа ыстаансыйа дэриэбинэҕэ уоту биэрэн, бары дьиэлэр түннүктэрэ соҕотохто күндэлэстии түспүттэрэ. Д. Таас
   Сарсыарда боруҥуйга туран табаларын хомуйа бараллар. Амма Аччыгыйа
   Бэҕэһээ боруҥуйга таҥара дьиэтигэр аанньа көрбөтөҕүм. А. Софронов

аат.
1. Этиҥ этиэн иннинэ халлааҥҥа олус кылгас кэмҥэ сурааһын курдук буолан көстөр уот чаҕыла, күлүмэ. ☉ Мгновенный разряд скопившегося атмосферного электричества в воздухе, молния
Эмискэччи күүстээх силлиэ түһэр, халлаан оройугар уордаах этиҥнэр тоҕута-хайыта ыстаналлар, сыпсытыы чаҕылҕан былыты быһыта кымньыылыыр. Күннүк Уурастыырап
Сытыы чаҕылҕаннарынан тырытта-тырытта, иннилэригэр өһөх былыт халыйан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Чаҕылҕан халыҥ былыкка эҥин араас токуркай уот сурааһыннары хайыта суруйталаан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Суһал, түргэн иһитиннэриини дьоҥҥо тириэрдэр сыаллаах оҥоһуллар истиэнэ хаһыата. ☉ Экстренный выпуск настенной газеты, «молния»
[Агит биригээдэлэр] киинэ көрдөрөллөр, бэрт суһаллык бэлэмнээн, «Чаҕылҕаны» таһаара охсоллор. АҮ
Хонтуораҕа киирэргин кытта, ааспыт дьылга ситиһиилэр тустарынан кэпсиир сыыппаралардаах «Чаҕылҕан» хараххар быраҕылла түһүөҕэ. «ЭК»
ср. уйг. чекилҕан, кирг. чаҕылҕан, бур. сахилгаан ‘молния’, монг. цахил- гаан ‘молния’