Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сууххайдык

сыһ. Түргэн тэтимнээхтик, кылгас кэм иһигэр (тугу эмэ оҥор). Быстро, проворно
[Сахаайа] бу киэһэ, ханна эрэ тиэтэйбиттии, бэрт сууххайдык астанан аһыы охсоот, өр олоппоһуттан турбакка олордо. Софр. Данилов
Уулаах умуһахтан ааҥҥа диэри кэккэлээн туран биэдэрэлэрин илииттэн илиигэ бэрсиһэн, үлэ сууххайдык барбыта. Далан
[Уолаттар] эттэрин бэрэмэдэйдэригэр кутаччы симинэн, эр-биир ыҥыырдан, аттарын сиэтэн, сууххайдык хаамсан салыкылдьыһа турдулар. В. Миронов
Судургутук, иҥнигэһэ суох. Просто, легко, с лёгкостью, безболезненно
Степан Федотов литератураҕа сууххайдык киирбитэ: үс бастакы кэриэтэ уочаркалара Саха сирин суруналыыстарын биир куоҥкуруһугар соҕотохто бастакы, иккис, биһирэбил бириэмийэлэммиттэрэ. С. Федотов
Мунньах соччо утарсыыта суох, сууххайдык барда, эрдэ да соҕус бүттэ. Г. Колесов
Оччотооҕуга үһүөн эдэр кыргыттар, сууххайдык билсэ охсон, кэпсэтии бөҕөнү кэпсэтэн, күлсүү бөҕөнү күлсэн ылбыппыт. САа

сууххай

I
туохт. Туох эмэ кытаанаҕы тугунан эмэ ыксары сууралаа, иһирдьэ тобулу аал. Тереть что-л. твёрдое чем-л. до образования углубления или отверстия
Сууххайыы бөҕөнү сууххайан, аалыы бөҕөнү аалан, нэһиилэ ядро батар гына оҥордулар. Болот Боотур
Уйбаан уус кытарбыт тоһоҕонон халҕан хаптаһынын тобулу үүттээн сууххайбытынан, тыаһаан-ууһаан чаччыйбытынан барда. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Түргэн, сыыдам (хамсааһын туһунан этэргэ). Быстрый, проворный (о движении)
Тулааһынап кыыс үөрүйэх, сууххай туттуутун астына, хараҕын кытыытынан кини хас хамсаныытын ааҕа кэтэһэн олорбута. Далан
Төннүү айан хаһан баҕарар кэлбиттээҕэр сууххай буолааччы. И. Федосеев
Көһө үөрүйэх дьон балааккаларын, малларын хомуналлара сууххай. П. Егоров
Уустуга суох, судургу. Несложный, простой
Кэпсээн кэлин чаастарын тыла-өһө олус сууххай, ойуулуур кырааската да аҕыйах. Н. Тобуруокап
Ити билигин кэпсээн эрэ кэбистэххэ сууххай курдук эрээри, хары эрчиминэн үлэлиир эрдэххэ, күчүмэҕэй этэ. КА СДьДь
ср. телеут. шурҕун ‘быстро, стремительно’


Еще переводы:

салыкылдьыс

салыкылдьыс (Якутский → Якутский)

салыкылдьый диэнтэн холб. туһ. Эттэрин бэрэмэдэйдэригэр кутаччы симинэн, эр-биир ыҥыырдан, аттарын сиэтэн, сууххайдык хаамсан салыкылдьыһа турдулар. В. Миронов

үүттэтэлээ

үүттэтэлээ (Якутский → Якутский)

үүттээ II диэнтэн төхт
көрүҥ. Үүт маҥан сиэллээх, Үс сиринэн баһардаах, Үүттэтэлээн ойуулаах Үрүҥ айыы эбир хамыйаҕынан Үрүҥ толоҕу Үстэ ыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҥа бурильщик туруук таас хайалары сууххайдык тобулута үүттэтэлээбитэ. И. Данилов

быһыйдык

быһыйдык (Якутский → Якутский)

сыһ. Түргэнник, сыыдамнык, сууххайдык (тугу эмэ оҥор, сырыт). Быстро, проворно, споро
[Татьяна Ивановна:] Николай Петрович төрүт кырдьаҕаһа суох. Хата биһигиннээҕэр быһыйдык сылдьар быһыылаах. С. Ефремов
Уус киһи Быстаҕына дьарҕаа ойуу Быһыйдык сырсар эбит. Отойдоҕуна ойуолуу Оһуор таҥалай сүүрэр эбит. М. Ефимов
Кыыс буолан харалдьык Кырсыгар наскыйда, Уол буолан быһыйдык Туос ууран кылыйда. И. Артамонов

сыыдамсый

сыыдамсый (Якутский → Якутский)

туохт. Түргэтээ, сууххайдык тутун-хабын, бар-кэл. Стать более активным, скорым, спорым
Ийэм тугу эппиттэрин төттөрүлэспэккэ толорон, үлэлиирэ-хамныыра сыыдамсыйда. Р. Баҕатаайыскай
Туоскун сирэйэ биллэ тэтэрбит, хараҕа көстө уоттаммыт, туттара-хаптара сыыдамсыйбыт. Софр. Данилов
Субуота күн сарсыардаттан устудьуоннар сырыылара сыыдамсыйар, уопсай дьиэ иһигэр кэлии-барыы, киирэн-тахсан суксуруһуу үксүүр. Н. Лугинов

онолҕон

онолҕон (Якутский → Якутский)

аат.
1. Улуйуу, уһуннук улуйуу. Вопль, вой
Тыал хантан эрэ бөрөлөр онолҕоннорун аҕалла. Н. Лугинов
Үрэллэрэ силлиһэн биир күдьүс онолҕон буолан, арыт ыраатан бара-бара, арыт чугаһаан кэлэ-кэлэ, тыалы кытта истиэп устун илэчийэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Өр кэмҥэ, уһуннук ылламмыт ырыа-тойук. Песня, которая поётся долго, исполняется продолжительное время
Ол да иһин, Күүспүн көрүнэн, Бэйэбин билинэн Урукку олоххо Олоҥхолообут онолҕоммуттан Олох уурайдым. А. Софронов
3. көсп. Уһатыы, кэҥэтии, тардыы. Затягивание какого-л. дела, волокита
«Собуокка даҕаны субу курдук сууххайдык, Баабырыкаҕа даҕаны маннык түргэнник Онолҕоно суох оҥоро охсон биэрэллэрэ Ончу биллибэт, оҥордохпут ити дии», — диэтэ. Күн Дьирибинэ

былдьас

былдьас (Якутский → Якутский)

  1. былдьаа диэнтэн холб. туһ. Тус-туспа бөлөх бандьыыттар иҥниһэ түһэн бараннар, халаабыт үптэрин былдьаһан, арыт бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
    Сүбэлэһэн буолумуна, бииргэ дьукаах олорор дьон ол эмиэ туохпутун былдьаһан этиһэр, охсуһар үһүбүөт. М. Доҕордуурап
    Мииккэ сир былдьаһар үһү, Кыталыктаах саамай көнө хоҥсуурун ылаары гынара буолуо. А. Сыромятникова
  2. Инниҥ диэки сууххайдык дьулуурдаахтык бар (баран иһэр хайысхаҕынан эбэтэр туох эмэ соруктаах). Идти безостановочно вперед (по направлению следования или в сторону чего-л. с определенной целью)
    Сииктээх, чэҥнээх хотонтон Тымныыга тахсан аһаан, Сиидэ курдук оҕустарбыт Тыһаҕастар, борооннор Игээннэрэ тачыгыраан; Иһирдьэни былдьастылар. Күннүк Уурастыырап
    Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай
    Тымныы ууга баҕаран, тамаҕым хатан утаттым. Оттуур сирбин быраҕан, Отуум диэки былдьастым. Р. Баҕатаайыскай
    Көмүс күнүм санньыйа Киирэр сирин былдьаста, Маайа ынах хамыйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
  3. көсп. Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн эрдэтинэ куот. Бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно)
    Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. Хараҥа ойуур иһигэр саһан хаалла. В. Протодьяконов
    Үрүҥнэр саба түһүүттэн уолуйан хааллылар, дьиэ кэннинээҕи тыаны былдьастылар. П. Филиппов
    Тугу да ылар, өйдүүр бокуойа суох Оппоос дурдатын аанын былдьаста. «ХС»
  4. Тугу эмэ түргэнник, урут оҥоро, этэ охсорго дьулус. Стремиться сделать или сказать что-л. раньше других
    Ээ, түксү! Хантан буллараары гынаҕын, инньэ диэн уора барыам дуо?! — Миитэрэй ситэ этиппэккэ былдьаһан саҥарда. Амма Аччыгыйа
    Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. ПДА СС
    Аат (аат-миҥэ, аат-сурах) былдьас көр аат I
    Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
    Аан ийэ дойду айыллыаҕыттан ыла, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаан-мөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Бэрт былдьас сөбүлээб. — кимниин эмэ туохха эмэ күрэстэс, аат-суол былдьас. Соперничать в известности с кем-л.; стараться любой ценой быть лучше
    Олус эрдэ биһиги кинини [П. Ойуунускайы] куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору көҥүл ыытан, кини этин-хаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон
    Дьоннор эһигини: эйигин даҕаны, Ираида Ивановнаны даҕаны бэрт былдьаһаллар дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
    Эйэлээхтик күрэхтэһии — Үтүө аакка тириэрдэр, Бэрт былдьаһан тиниктэһии — Саакка-суукка тириэрдэр. И. Гоголев
    Илин былдьас көр илин I. Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
    Бары тус-туһугар иннилэрин көрүнүөхтэрэ, Илин былдьаһыахтара, Иирсэн барыахтара... А. Софронов
    [Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытары илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ
    Ол да буоллар бэйэ-бэйэлэрэ күөнтэһэ, илин былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Күрэс (күрэх) былдьас — 1) күүскүнэн, быһыйгынан о. д. а. күрэхтэс, холос, куоталас. Состязаться, мериться силой в борьбе, беге и т. п. Ону эйигин көрдөһөбүн мин иннибэр бараҥҥын күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көр. Ньургун Боотур
    Абааһы уола Ньургун Боотурга: «Дьэ, ол эрээри мин даҕаны эйиэхэ сүөл дойдуттан сөптөөх киһи буолуом, тэгил дойдуттан тэҥнээх киһи буолуом диэн тахсыбытым. Дьэ, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрдөхпүт!» Саха фольк. [Боксердар] кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьастылар. Н. Лугинов; 2) көр бэрт былдьас
    Күн сирин күүстээҕин кытта Күрэс былдьаһар одун санаабын, Мөккүөр бөҕөбүн мөлтөппөппүн, Мөккүөр бөҕөнү төннөрбөппүн! П. Ойуунускай. Сүһүөҕүн былдьаһан — тэмтэрийэн баран, охтумаары, туруйалаан ыл эбэтэр куһаҕан суолга (килэҥ мууска, туруору сыырга о. д. а.) бэдьэйэн хаамп, сүүр. Споткнувшись или поскользнувшись, чтобы не упасть, быстро перебирать ногами или на плохой дороге (гололед, крутой спуск и т. п.) ходить, бегать короткими шажками
    Маннык кутталлаах сиргэ аты сиэтэн киирэр эбии кутталлаах — ат сүһүөҕүн былдьаһан, иннин диэки өрө батыччахтаан иһэн, үрдүгүнэн ааһыан сөп. Н. Заболоцкай. Тутуу былдьас — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урут оҥорорго дьулус. Стремиться сделать что-л. раньше кого-л.
    Сүүйтэриигэ барбыт сүөһү сонно өлөр. Сүүйбүт дьон сүүйтэрбит киһи кэргэттэрэ үҥсэннэр төттөрү ылыахтара диэн тутуу былдьастахпыт диэн өлөрөн сиэн-аһаан иһэллэр. Эрилик Эристиин
    Билигин арай эн биһикки эрэ итини оҥорорго [Бадаайкыны өлөрөн баайын халыырга] бэрт тоҕоостоох сиргэ сылдьабыт. Ол да иһин уһаппакка-кэҥэппэккэ тутуу былдьаһарбыт наада. Д. Таас
    Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? Кинилэр Саха сирин баайын-дуолун тутуу былдьаһан супту уулуох этилэр. И. Гоголев. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар — 1) ыарахан ыарыыттан, бааһырыыттан өйө суох сыт. Лежать без сознания, чувств от тяжелой болезни, ранения
    Тугу да билбэккэ тыын былдьаһан эппэҥнии сытар Калмыковка укуол оҥоро, хаан кута сылдьар икки луохтуур туора киһи олорорун өйдөөн да көрбөттөр. Амма Аччыгыйа
    Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Иһиллибэт гына тугу эрэ баллыгырыыр, хаһыытыыр, тыынын былдьаһан өрө мөхсөр. Н. Лугинов; 2) өлөөрү сыт, өлөн бар, өлөөрү мөҕүс. Умирать, биться в предсмертной агонии
    Тыынын былдьаһан түүн үөһэ Оҕо кулуннуу мөхсөр. Ийэ ыксаабыт сүрэҕэр ыар санаа сөрөнөр. П. Тулааһынап
    Кини [Давыдов] өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тыынын былдьаһан, кэдэйдэр кэдэйэн, тиэрэ кэлэн түстэ. М. Шолохов (тылб.); 3) кими эмэ утары, тыыннаах хаалар туһугар, өлөрү кэрэйбэккэ охсус. Бороться против кого-л. не щадя себя, чтобы остаться в живых
    Тыын былдьаһар сахха Тыҥырахтаах эмиэ үчүгэй буолара, Турута харбаһар сахха Тумустаах эмиэ үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
    Хаардаах тибиилээх буурҕа киһи уонна кыыл тыыннарын былдьаспыт суолларын-иистэрин, хааннарын бүүс-бүтүннүү мэлдьэһэн, сууйан-сотон кэбиспит этэ. Н. Заболоцкай
    Аана хайдах тыыннаах хаалбытын уонна бандьыыттар барбыттарын кыайан өйдөөбөккө, ол тыын былдьаһан мөхсөн тахсыбыт сиригэр дөйөн олорбута. Н. Заболоцкай
суурхай

суурхай (Якутский → Якутский)

көр сууххай II
Сыалдьаны сылбырытыахха сыыдамҥын дуо, сутуруону сулбурутуохха суурхайгын дуо? ПЭК ОНЛЯ. Суон сураҕын көрдө, Суурхай долуотун аахта, Бу аахтаҕына оннук эбит. Д. Говоров

быһыйа

быһыйа (Якутский → Якутский)

аат. Аччыгый быһах. Маленький ножик
Отут болгуо чээрэтиттэн оҥоһуллубут Олуйа-моһуйа ылы-чып быһыйатын Сууххай соҕустук Сулбу охсон ылла. П. Ойуунускай
[Миитэрээс] ытаан-ытаан баран, сототуттан биир тутум быһыйа быһаҕын ылан баран сиргэ төкүнүс гына түһэр. Амма Аччыгыйа. Чаарчахаан буоллаҕына, муҥур быһыйатын ылан хаппарын тэһэ быспыт. Саха фольк. Тэҥн. быһычча

олуй-молуй

олуй-молуй (Якутский → Якутский)

олуй-молуй бы- һыйа (быһычча) — кылгас, халыҥ уонна сыппах быһах. Короткий нож с толстым и тупым лезвием
Отут болгуо чээрэтинэн оҥорбут олуй-молуй быһыччатын сулбу тардан ылла. Ньургун Боотур
Отут болгуо чээрэтинэн оҥоһуллубут Олуйа-молуйа ылы-чып быһыйатын Сууххай соҕустук Сулбу тардан ылла. П. Ойуунускай
Кулун Куллустуур Тоҕус болгуо Тобоҕо буолбут, Олуй-молуй быһыччатын Ойутан таһаарда. ТТИГ КХКК

сулбурут

сулбурут (Якутский → Якутский)

туохт. Ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһын (хол., ыстаанын) аллара диэки түһэр. Спускать, снимать (напр., штаны)
Сыалдьыйаны сылбарытарга Сыыдамҥын дуо? Сутуруону сулбурутарга Сууххайгын дуо? П. Ойуунускай
Ыстаанын сулбурутан таһыйан биэриллиэ. Амма Аччыгыйа
«Табаарыс Владимиров, бааскын көрүөҕү, ыстааҥҥын сулбурут эрэ», — дии-дии, быраас Сэмэн аттыгар кэлэн ачыкытын көннөрүннэ. Н. Якутскай