Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сыбыдахтан

сыбыдахтаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Таҥаскын сыбыдахтанан кэбиһимэ, манна сөрүүн соҕус быһыылаах
□ Биирдэ күнүс оҕолору кытта үрэххэ сөтүөлээн баран төннөн иһэн көрдөхпүнэ, биһиги тэлгэһэбитигэр сэргэҕэ икки сыбыдахтаммыт билбэт аттарым бааллан тураллара. Н. Лугинов
Саалаах дьон элбэхтэриттэн, сыарҕа аттар сыбыдахтаммакка аһыы туралларыттан, Уулаах манна саллааттар олороллорун сэрэйдэ. Эрилик Эристиин

сыбыдах

даҕ. Ыҥыырдамматах; көлүүр сэбэ суох, көлүллүбэтэх. ☉ Неосёдланный; незапряжённый
Сыбыдах соноҕос соһуйан чохчос гыммытыгар, оҕуруот сүнньүөҕэ тостуох курдук хачыгырыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Атаҕын улаханнык дэҥнээн, үлэлиир кыаҕыттан тахсан, Сиилин нөҥүө күнүгэр сыбыдах оҕуһунан дьиэлээбитэ. Күннүк Уурастыырап
Кылабыыһалаах тумулу таҥнары сыбыдах аттаах киһи сүүрдэн аллара үрэх хотоолугар киирэн хаалла. Эрилик Эристиин
ср. ДТС йапытах, йабытах, тув. чабдак, алт. дьабыдак

Якутский → Русский

сыбыдах

неосёдланный; незапряжённый; сыбыдах ат неосёдланная лошадь; сыбыдах оҕус незапряжённый бык.

сыбыдахтан=

возвр.-страд. от сыбыдахтаа = 1) расседлаться; рассёдлываться, быть рассёдланным; распрячься; распрягаться, быть распряжённым; ат сыбыдахтаммыт лошадь распряглась; 2) разг. раздеваться; быть раздетым; сыбыдахтанан кэбис = раздеться догола.

Еще переводы:

сатаҕайдан

сатаҕайдан (Якутский → Якутский)

туохт., эргэр. Чараастык таҥын, сыбыдахтан. ☉ Одеваться слишком легко, быть полураздетым
Бачча тыалга сатаҕайданыма. ПЭК СЯЯ

дьуххалан

дьуххалан (Якутский → Якутский)

  1. дьуххалаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
    Аҕыс салаалаах Аал Кудук мастара Алын силиһэ адаарыйбыт, …… Хатырыктыын дьуххаламмыт. С. Васильев
  2. Таҥаскын уһул, сыгынньахтан, сыбыдахтан. ☉ Сбрасывать с себя одежду, оголяться
    Мин аргыһым, былҕайбыт кугас атыыһыт, симии эбэтэр тимир оһох иннигэр киирэн олорон, дьуххаламмытынан барар, ордук таҥаһын устуталаан кэбиһэр. В. Короленко (тылб.)
суһалсый

суһалсый (Якутский → Якутский)

туохт. Түргэтээ, тэтимҥин эп. ☉ Убыстряться, ускоряться
Атаҕар кыанар сылбырҕа киһи хаамара түргэн, сыбыдахтанан өссө эбии суһалсыйбыт. П. Аввакумов
Ньукуус бурдук быстарар аттара, сөрүүн буолан, хаамаллара-сиимэллэрэ суһалсыйда. В. Гольдеров
Аныгы үйэҕэ бары барыта баар буолан, үлэ барыта суһалсыйда. «ХС»

соруоха

соруоха (Якутский → Якутский)

аат., үөхс. Дьоһуна суох, сэлээр, чэпчэки (дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, ветреный, вертлявый (о женщине)
[Орулуоһап:] Соруоха, ньүдьү-балай! Онон-манан кииримэ, кыыһырдахпына куһаҕан киһибин. Амма Аччыгыйа
[Байбарылаах Балбаара:] Бу сааты-сууту! Биһиги аймах аатын хараардаары бу соруоха соруйан сыбыдахтаммыт. И. Гоголев
[Егоров:] Ол икки ардыгар биир соруоха кыймараҥнаан киирдэ да, киһим миигин тамты умнан кэбистэ. И. Находкин
русск. сорока

буу тайда а

буу тайда а (Якутский → Якутский)

туохт. Ыҥыыр анныгар буутайы (ботону) уур. ☉ Подкладывать потник под седло лошади. Аты буутайдаа. Сыбыдах аты буутайдаан баран миинэрбит

хаҥкычахтат

хаҥкычахтат (Якутский → Якутский)

хаҥкычахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэри көрөн, арай, хара бэкир киһи сыбыдах ат үрдүгэр түһээт, Кыйыгыр диэки ойутан хаҥкычахтата турбута. И. Федосеев

ууналат

ууналат (Якутский → Якутский)

ууналаа диэнтэн дьаһ
туһ. Рота хамандыыра Семенюк …… суол ойоҕоһунан сүүрдэн ууналатан, бастаан иһэр аттаахтар иннилэригэр көтүтэн киирдэ. Эрилик Эристиин
Бүөтүр Доргуулап Тоҕой Сэлэ сыһыытыттан Кулуһуннаах төп-төгүрүк алааһыгар муус маҥан сыбыдах атынан ууналатан киирдэ. Л. Попов

дэҥнээ

дэҥнээ (Якутский → Якутский)

туохт. Кими-тугу эмэ оһоллоон эмсэҕэлэт, өлөр. ☉ Нанести травму кому-л. (возможно, смертельную), увечить, поранить, ушибить
Миитэрэй дэҥнээбит хараҕын саба туттубутунан, хаҥас хараҕынан көрбүтэ, Мооһой Көстөкүүн атыттан түһэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын улаханнык дэҥнээн, үлэлиир кыаҕыттан тахсан, Силип нөҥүө күнүгэр сыбыдах оҕуһунан дьиэлээбитэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэппириэмҥэ бу күн эмиэ булт тосхойботоҕо - баара-суоҕа биир куобаҕы дэҥнээбитэ. В. Яковлев

сыбдыс

сыбдыс (Якутский → Якутский)

сыбдый диэнтэн холб. туһ. Чысхааннаах тымныы түүн хараҥатыгар өстөөх аптамааччыктарын этэрээтэ хонуу устун дэриэбинэ диэки сыбдыһан иһэллэрин кини көрбүт. Амма Аччыгыйа
Сыбыдахтар диэкиттэн икки эдэрчи киһи сыбдыһан кэлэн дьон таһыгар чугуруҥнаһа турдулар. Болот Боотур
Икки күлүк — улаханнаах кыра күлүк — супту мааҕын кини олорбут сирин диэки сыбдыспыттара. Софр. Данилов

босхо

босхо (Якутский → Якутский)

  1. сыһ.
  2. Тугунан да туттарыллыбакка, иҥиннэриллибэккэ эбэтэр көҥүл хамсыыр, холку гына туттарыллан. ☉ Без закрепления, свободно или в свободном, недостаточном закреплении. Үөһээҥҥи бэрэбинэ босхо сытар, туттара иликпит
    □ Арай таһырдьа тымныы тыал босхо турар түннүк тааһын хамсатар тыаһа тырдыргыыр. Н. Якутскай
    Сатанар буоллаҕына, босхо ыйанан турар гына баайдахха ордук буолуо этэ. Эрилик Эристиин
  3. Баайыллыбакка, тутуллубакка; баайбакка, көҥүл. ☉ Не на привязи, на свободе (о домашних животных). Ыт босхо сылдьар
    □ Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. И. Гоголев
    «Этэҥҥэ сырыт! Аны маннык иэдээҥҥэ түбэһимэ!» — диэн алгыыалгыы, үс доҕордуулар туртастарын босхо ыыппыттара. И. Федосеев
    Ыраас күөх хонууларга Аттар аһыы сылдьаллар. Отуу кэтэх өттүгэр Иитиэх эһэ босхо сытар. А. Пушкин (тылб.)
  4. Иҥнибэккэ чэпчэкитик, холкутук, аллаахтык (үксүгэр, соһон сыҕарытар тугу эмэ этэргэ). ☉ Без затруднений, без труда; легко, свободно (о скольжении, напр., саней)
    Айаҥҥа үчүгэй буоллун диэн соруйан оҥорбут курдук хам тоҥон хаалбыт тааҥ үрдүнэн сыарҕалар босхо сүүрэн истилэр. Эрилик Эристиин
    Эн хотууруҥ босхо сүүрэр, доҕор! Амма Аччыгыйа
    △ Ордук түргэнник уонна холкутук (киһи хайа эмэ миэстэтин хамсааһынын этэргэ). ☉ Без труда, с легкостью, свободно (о движении глаз и др. органов человека)
    Кини …… босхо сүүрэлээбит күөх харахтаах, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, саха ийэтиттэн хаана суох нуучча киһи этэ. Эрилик Эристиин
    Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа …… саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
  5. кэпс. Хаайыллыбакка (хаайбакка), тутуурга киирбэккэ (киллэрбэккэ; көҥүлгэ). ☉ Не в заключении, на свободе
    Амурга өр босхо сырытыннарыа суохтарын сибикилээн, А. Наумов киин Россияҕа барар. Софр. Данилов
    Балбаара эмээхсин, эн манна ол-бу буолума. Хата бэйэҕин даҕаны босхо сырытыннарарбытыгар үөрбэккин. Хаайтаран кэбиһиэм. С. Ефремов
    Муннукка турдахтарына …… босхо сылдьааччылара килиэп аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
  6. Атыы эбэтэр хамнас, төлөбүр төлөөбөккө (ылбакка) эбэтэр наһаа кыраны төлөөн (ылан). ☉ Бесплатно, даром или за бесценок. Киһи наадыйара босхо көстүбэт
    □ [Дьаакып кинээс:] Эн дьадаҥыҥ, тугуҥ да суоҕа мин буруйум буолбатах
    Акаарыны, миигин, тохто сытар үптээҕи-астааҕы булаҥҥын, босхо ылаҥҥын сиэри гыммыккын дии. А. Софронов
    Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
    Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри буор босхо хомуйар. Н. Якутскай
    △ кэпс. Туох эмэ атаҕастабылга хардатын биэрэн ситиспэккэ эбэтэр оннук атаҕастаан баран ол иэстэбилигэр түбэспэккэ; хардата суох, көҥүл. ☉ Без ответа, без наказания, без отмщения (оставлять обиду с чьей-л. стороны); безнаказанно (наносить кому-л. обиду)
    Дьадаҥы сирэйэ аны босхо быстыбат буолбута. Амма Аччыгыйа
    Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
    [Маайа:] Аҕам хаана босхо тохтуо суоҕа. С. Ефремов
    Хайдах?! Оччоҕо балтыбытын босхо атаҕастатабыт дуо? Н. Лугинов
  7. даҕ. суолт.
  8. Туох да туттарыыта (тутуллара), баайыыта суох эбэтэр ситэтэ суох туттарыылаах. ☉ Ничем не закрепленный, не связанный или недостаточно закрепленный
    Бука диэн, аллара киирэн баран быаҕын ыһыктаайаҕын, онно таастарыҥ босхо буолуохтара. С. Ефремов
    Босхо болуот мас курдук Уста сылдьар урсуна биллибэт, Нуучча киһи аалын курдук Айаннаан сылдьара биллибэт, Абыраллаах, аһыныылаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Сарсыарда туран Дьячковскай оҕонньор …… аттарын ыҥыырдаспыта буола-буола, холуннарын босхо гына тардан биэрэн атаартаабыт уонна бэйэтэ, сыбыдах ат үрдүгэр түһэн, тыанан быһа Едлин этэрээтигэр тиийэн тыллаабыт. Эрилик Эристиин
  9. Көҥүл хамсыыр курдук күүһэ-сэниэтэ суох буолбут (киһи-сүөһү илиитин-атаҕын, төбөтүн этиллэр). ☉ Ставший свободным в результате утраты силы или расслабления (о конечностях и голове человека, животных)
    Кыыс төрүт утарыласпата, илиитэатаҕа утуйбут киһи илиитинии босхолор. И. Гоголев
  10. көсп., кэпс. Ордук түргэнник, имигэстик, холкутук хамсыыр (киһи хайа эмэ миэстэтин этэргэ). ☉ Способный с легкостью и быстро поворачиваться, двигаться (о голове, глазах и суставах человека). Төбөтө мэкчиргэ төбөтүн курдук босхо
    □ Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта: һиһи-һи! — Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта
    Эргичиҥнэс босхо моойдонно, Иэмэх имигэс тоноҕостонно. Ф. Софронов
  11. Ханыыта, кэлимэ суох, быстах, ойдом. ☉ Отделенный или отделившийся от основной массы, стоящий особняком; отдельный, обособленный. Босхо тумул. Босхо былыт
  12. Туох да таһаҕаһа, үлэтэ суох, иллэҥ. ☉ Ничем не нагруженный, не занятый, свободный
    Үксүгэр аҥаар илиитигэр улахан бартыбыаллаах, босхо илиитинэн сайгылдьыччы дайбаталаан …… уулуссанан баран эрэрин эбэтэр мунньахтарга сылдьарын мин да түбэһэн көрүтэлиибин. Амма Аччыгыйа
    Модьу атах модьугу Айан күүһүн харгыстыы Аҥаар босхо атаҕынан Ааһар тииттэн тардыспыт. Т. Сметанин
    △ Үлэҕэ эбэтэр туох эмэ улахан наадаҕа тутуллубат, бокуойдаах, иллэҥ. ☉ Не занятый трудом или каким-л. делом, свободный (о времени)
    Олох-дьаһах диэн дьоннор олохторун саамай күннээҕи салаата. Онно киһи производственнай уонна общественнай үлэттэн босхо бириэмэтин барытын атаарар. ДИМ
  13. Атыыта, төлөбүрэ суох. ☉ Производимый или используемый без оплаты затрат, даровой, бесплатный. Босхо аһылык. Босхо кэнсиэр
    □ [Хобороос:] Амсай, кытаат
    Хата босхо үүтү иһиэҥ. С. Ефремов
    1978 сыллаахха ГДР-га баран күүлэйдээн кэлэргэ босхо путевка анаммыта. ПДИ КК
    Биллэн турар, кинээс тойон «иитиэх» уол оҥостубут буоллаҕына, ол тулаайах уол сордоох аны өлүөр диэри босхо хамначчыт буолар. Н. Якутскай
  14. аат суолт. Атыыта, төлөбүрэ суох көстөр туох эмэ. ☉ Даровая, бесплатная вещь
    [Уйбаан:] Киһи босхото дьоло суох дииллэрэ кырдьык эбит. А. Софронов
    Тоҕо биһиги, айылҕаҕа тугу да эппэккэ, киниэхэ көмөлөспөккө, наар босхону хомуйабыт? Далан
    Икки атахтаах бииһин ууһа …… үпкэ, барыска, босхоҕо умса түһэр. Н. Павлов
    ♦ Босхо бастаах фольк. — ырыаҕахоһооҥҥо үксүн бороҥ урааҥхай диэн ситимҥэ уларыйбат быһаарыы курдук туттуллар, киһини төбөтүнэн хамсанарын хоһуйан этэр ис хоһоонноох. ☉ Постоянный фольклорный эпитет, используемый в основном с выражением бороҥ урааҥхай и описывающий человека по движению головы: «со свободно вращающейся головой»
    Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэннэр, Улуу күтүрдэр, Уот буурайдар Ууруу уурбуттар. П. Ойуунускай. Босхо тыллаах (бэлэстээх) — тылын кыаммат мээнэ саҥалаах киһини тыла мээнэ хамсыыр диэн хоһуйан этии. ☉ О болтливом человеке
    Санаабытын саҥара сылдьар босхо соҕус тыллаах эдэр киһи репликаттан өһүргэммитэ буолла. Г. Нынныров. Кулун босхо сырыт кэпс. — дьиэ-уот көрүнүүтүн кыһалҕатыгар киирэ илик эдэр киһини, кыыһы этэргэ: туох да кыһалҕата түбүгэ суох олох көҥүл сырыт. ☉ Гулять совершенно свободно, беззаботно (о несемейных молодых людях)
    [Ыстапаан:] Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун босхо сылдьар. А. Софронов
    Уҥуохтара <халыр> босхо бардылар көр уҥуох. «Төһө эрэ итиинэн-тымныынан, уотунан-мууһунан хаарыйбахтыыр», — диэн уҥуох уҥуохтара босхо бардылар, сатаатахха, сыҥаахтара бабыгырас буоллулар. П. Ойуунускай
    Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
    ◊ Босхону эрэ үрдүнэн — олус кыра сыанаҕа, олус чэпчэкитик. ☉ За очень низкую плату, за бесценок
    Аара биир ат атаҕа суох буолбутун, хайдах да гынар кыаҕа суох буолан, босхону эрэ үрдүнэн атыылаабыта. А. Сыромятникова