аат. Кыра, көлөһө курдук быһыылаах анаан хатарыллыбыт бурдук ас. ☉ Сушка
Суускатын тобоҕун сиэн, сылбархай ууну иһэн олордо. В. Чиряев
«Мэ эрэ, бакаа маны сии түс!» — диэт, абаҕата Ильяҕа суусканы туттаран кэбистэ. М. Горькай (тылб.)

түөлбэ., буур диэнтэн э
ахс. (литературнайа: буурдар). Анаабырым ньуурунан Атаралааҥ, буураттар. Суолбун ыйан, сырдатан чоҕулуһуҥ, сулустар! Чэчир-68
Бу кэмҥэ табалар Тыалартан тахсаллар: Буураттар, тыһылар Кыракый тугуттар. С. Курилов (тылб.)
Уу сылбархайыгар аан бастаан аҥаардас тугуттаах тыһы кыыл үөрэ эрэ туоруурунан, оттон буураттар хойутаан айаҥҥа туралларынан итинник бултааһыны тэрийэр эмиэ эндирдээх. «Кыым»

даҕ., кэпс. Туохтан эмэ арыый обургу. ☉ Чуть больше чего-л.
Соҕуруу тыа саҕатыгар үүнээйиттэн эрэ мэнэкэ туруору балаҕан көһүннэ. Софр. Данилов
Киэһэ испиискэ эрэ хоруопкатыттан мэнэкэ килиэп туоматын кытта сылбархай ууну үссэммитэ. Е. Неймохов
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов

туохт. Ким-туох эмэ кэрэ дьүһүнүн буортулаа, өлбөөрт. ☉ Портить, искажать вид кого-чего-л.
Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом. Ньургун Боотур
Аан ийэ дойду …… чэлгийэр күөҕүн суһуктуппатыннар. Амма Аччыгыйа
△ Хараҥа өҥнөө. ☉ Придавать тёмный цвет
Сылбархай ууну хатыҥ чээрэтинэн, күөл отунан, кытыан иннэтинэн суһуктутан иһэллэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. суһуктаа

көр сылбархай
Күн саһарҕата тахсан эрдэҕинэ мунньустан, сылбырхай чэйдэрин иһэ олордулар. Амма Аччыгыйа
Ол кырдьаҕас сылбырхай чэйи иһэн сырылыта-сырылыта бэркэ иэйэн аргыый сэһэргии олорбута. П. Филиппов
Итинтэн кэлин ый саҥатыттан эргэтигэр диэри сылбырхай эт миининэн эрэ аһылыктаныахтааххын. С. Курилов (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Сылыйа бы һыытый (күнү-дьылы этэргэ). ☉ С т и хнуть, смолкнуть (о погоде)
Былытыран иһийбит халлаан тымныыта бүгүн кэм мүлүйбүт көрүҥнээх. Н. Борисов
Дьыбар тахсан, мүлүйбүт салгын чэбдиктик киһи этин-сиинин сайа охсор. В. Яковлев
△ Олус тымныыта да, итиитэ да суох сөбүгэр буол (убаҕаһы этэргэ). ☉ Стать чуть тёплым, остыть (о жидкости)
Хотоҥҥо хонон мүлүйбүт ууну ынахтар астына иһэр буолбуттара, үүттэрэ биллэ элбээбитэ. «Чолбон»
Хаһаайка …… биэс мас чааскыны уурталаата уонна мүлүйбүт сылбархай ууну кутуталаата. Тэки Одулок (тылб.)
2. көсп. Ааһа быһыытый, мөлтөө (хол., аһыы, кутурҕан туһунан). ☉ Притупляться, ослабевать (напр., о печали, г оре)
Би лигин төһ өлөө ҕү да с итиһ э н тө һө да үчүгэйдик олорбутуҥ иһин, урукку аһыыҥ, онтон соччо мүлүйбэт. Н. Л угинов. Ыам ыйын ыраас күнүгэр Алааска киирэн, айаннаан иһэн, Үөрүүм үксүүр, аһыым мүлүйэр. М. Тимофеев
ср. монг. мөлийх ‘становиться гладким и круглым, без острых углов и граней; становиться тупым’, монг. диал. бүлигэн ‘тёплый’

аат.
1. Дьахтар эбэтэр үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин төбөтө. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
[Бэйбэрикээн] Тигээрдээбит ынаҕын, Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн, Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
Ийэ, илиитин уонна эмиийин тумугун оргутуллубут уунан суунан баран, оҕотун эмнэрэр. Дьиэ к.
2. Туох эмэ синньээн бүтэр уһуга. ☉ Тонкий, вытянутый, заострённый конец чего-л. [Оруос] соҕооччуга ньуолах түүгэ маарынныыр икки тумуктаах. КВА Б
Дьиэлээх дьахтар …… тумуга суох алтан чаанньыгы күлтэн ороон таһааран, үүтэ суох, сылбархай чэй тобоҕун кутта. С. Сарыг-оол (тылб.)
3
хаҥарай диэн курдук. Сорох оройуоннарга атыыр тумуга диэн тылы тутталлар, оттон киин оройуоннарга үксүлэригэр хаҥарайа диэччилэр. АНП ССХТ
Тумуга икки өттүнэн эминньэхтээх буоллаҕына бу атыыртан үксэ тыһы кулун төрүүр буолсук диэччилэр. АНП ССХТ
♦ Тумук тутун — тумус тутун диэн курдук (көр тумус)
Саха литературата аан маҥнай үөскүөҕүттэн нуучча уонна атын да омуктар литератураларын сахалыы тылбаастааһыны мэлдьи тумук туттубута. «Кыым»
◊ Туйах тумуга көр туйах
[Туйахтаахтарга] тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэйдэр уонна туйах тумуга баар. СИиТ
ср. тюрк. томак ‘длинная кожаная труба с шаром на конце’

саҥа алл.
1. Сиргэниини, олус сирэн абааһы көрүүнү көрдөрөр (дорҕооннорун араастык уһатан, иккис, үһүс сүһүөҕү эбэн, дорҕооннорун уларытан, эҥээритэн-күүһүрдэн этиллиэн сөп). ☉ Выражает отвращение, брезгливость (произносится с различной степенью длительности, может иметь слоговые наращения, соединяться со служебными словами, обычно модальными част.)
Пахай, доҕор, сытыйбыт бадараан уута дии. Амма Аччыгыйа
Пахай, пахай, бадараан! Т. Сметанин
Эн оҕоҥ ынах ыабат — тэбиэ үһү, хотон ыраастаабат — пахай даа, иистэммэт — айа даа. М. Доҕордуурап
2. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, презрение
Пахай, бу дьон астара диэн! Кинилэр сылбархай чэйдэрин туох иһиэҕэй! Амма Аччыгыйа
«Пахай, икки атахтаах бэлэм ас буоллаҕа дии», – диир эһэ. Суорун Омоллоон
3. Кэлэйиини, абарыыны, олус хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, досаду, раздражение
Пахай диибин даҕаны, баҕайы дьаабылаабытын! Оо, күүгэн айах, күөх албын эбиккин. Күн Дьирибинэ
«Пахыый, суруксута суох баҕайы эбиккин дии», — дии санаата Туораах. Күндэ
[Уолака:] Пахыый, сараһын баара, бэйэтин кыанан баран сытар буолбат дуо. Суорун Омоллоон
△ Сиилээһини, хомуруйууну көрдөрөр (үксүгэр оонньуур-элэктиир дэгэттээх). ☉ Выражает укор, осуждение (часто ирон.)
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан» — Катя күлэн кэбиспитэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Пахай!.. Бу курдук буоллаххына үҥкүүлээбэппин», — диэн Оксана уурайаары гыммыта. Суорун Омоллоон
4. Ханнык эмэ күүтүллүбэтэх түбэлтэттэн, ону эмискэ билэн, улаханнык соһуйууну көрдөрөр (үксүгэр дьиибэргээһин, хомойуу, аһыйыы, кэмсинии о. д. а. дэгэттээх). ☉ Выражает удивление от какой-л. неожиданности, необычного явления, ситуации (обычно с оттенком разочарования, сожаления и др.)
Пахай, бу мин арыым буолбатах. Амма Аччыгыйа
[Кэчиик:] Пахай, хайыы-үйэҕэ ыллаан, мөҕүллэн, дөксө таһыллан бүтэн турабын. Суорун Омоллоон
«Пахай!.. Хайа?.. Бу тиийэн кэллигит дуу?» — диэбитэ кини эмискэ. Н. Заболоцкай
ср. тув., алт. багай ‘плохо, плохой’, туркм. пахай ‘междометие, выражающее удивление и недовольство’, финск. паһа ‘плохой’

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’