аат. Уҥуох үрүмэ курдук чараас тас бүрүөтэ. ☉ Надкостница
Уҥуох сулаһын уккулунна, Иҥиир-сындааһын илиһиннэ, Илбистээх иирээн иэнигийдэ, Иэдээн бөҕө тиирилиннэ. П. Ядрихинскай
Быччыҥ уһуктара иҥиир буоланнар уҥуох сулаһыныгар эпсэри сыстыһаллар. СИиТ

даҕ., поэт. Уоскулаҥы, сынньалаҥы билбэт. ☉ Беспокойный, неугомонный
Уолах тиит ортотунан тостор Уйусхан тыаллаах, Сирилэс силлиэлээх, Силэллэр хотоол чинчилээх [дойду]. П. Ойуунускай
Кини кэлбитэ Халыма эбэ хотун чымаан тыаһыгар Уйусхан силлиэ улуйа турдаҕына, Мин бэриэтчит ытым, буурҕаттан саллан, Ыйылыы сыттаҕына. С. Данилов
Сылайар диэни билбэтэх Сындааһын иҥиирдээхтэр, Уоскуйар туһун үөйбэтэх Уйусхан сүрэхтээхтэр — Биһиги бэтэрээннэрбит. А. Бродников

ууллар диэнтэн хай
аата. Билигин сыбаарка уонна уулларыы отделениелара атын дьиэҕэ көһөрүлүннүлэр. «Кыым»
Болгуо тимири кыһаҕа уган күөртээн уулларыы уһаарыы дэнэрэ. ПАЕ ОСС
Аҕам Халыына Уус кэпсииринэн тимири уулларыы киһи сындааһынын эһэр ыарахан үлэ этэ. ИЕВ СУу

дьүһ. туохт. Уһун синньигэс, дьылыгыр буол, оннук буолан көһүн (хол., чороону этэргэ). ☉ Быть, казаться прямым, стройным, изящным (напр., о чороне). Кылыйбытынан кэлэр Кысхарыйбыт кытыйалар, Чочурҕаабытынан кэлэр Чочоруйбут чорооннор, Мадьалдьыспытынан кэлэр Матаҕар матааччахтар Манна бааллар эбит… П. Ойуунускай
Адьарай уолун Айаҕын абатыттан Харытын хатан иҥиирэ Хатылла-хатылла лыҥкынаата, Сототун сындааһына Чочоруйа-чочоруйа чуҥкунаата. П. Ядрихинскай

ылҕан диэнтэн атын
туһ. [Сүөһү] атаҕын иҥиирин сыыйан ылыллар. Иҥиир сындааһынын уонна бэстээҕин ылҕаныллар. ААН ТИиК
Балык хатырыгын ыраастаан, иһин ороон баран икки гына быһаҕынан быһыллар. Уҥуохтарын үчүгэйдик ылҕаныллар. ТИИ ЭОСА
Сылгы туохха эмэ өлөрбүт бааһын эмтииргэ баас тулатыгар баар түүнү кырыйыллар, бааска хаалбыт буору-сыыһы ылҕаныллар. НПИ ССЫа

1. аат.
2. анат. Быччыҥнары холбуур кытаанах утахтар. ☉ Сухожилия
   Атаҕым иҥиирэ такыччы тарда сытан, тугу гыныамый? И. Гоголев
   Айыы куо дьэллик кымньыынан иэнин иҥиирэ килбэйэн көстүөр диэри дэлби таһыйда. Ньургун Боотур
   Атаҕын иҥиирэ хоҥнон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
   Убаһа ньахчас гынан, үс атаҕынан ойуох курдук буолан эрдэҕинэ, бөрө иккис такымыгар иилистэн, көрүөх бэтэрээ өттүгэр такым иҥиирэ быһа баттаабыттыы барда. Р. Кулаковскай
3. Сүөһү быччыҥнарын холбуур утахтартан иистэнэргэ анаан оҥоһуллубут сап. ☉ Сухожильные нити
   Онон бу киэһээҥҥи бэлэмнэниигэ боччумнаах ситиһиинэн сүппүт иҥиир көстүүтэ буолла. Н. Заболоцкай
   Кимнээх эрэ илиилэрэ иҥииринэн иистэнэллэрэ, ким эрэ ыһыырынньык симириктиир кыһыл уотугар иннэни кытардара. С. Курилов (тылб.)
4. көсп. Күүс, күүс-уох. ☉ Сила, мощь
   Эҕэрдэлээх ийэ дойдум Чэчирии сайдарыгар Эрчимнээх иҥиирбинэн Эйэни уһансар Эйэ сирин буойунун Биирдэстэрэ буолабын. Саха фольк. Тоҕус уоннаах толунньаҥ Токуйбутун көрүмэҥ: Иҥиирдэрэ эрчимнээх. С. Данилов
   Бурхалей бэйэтэ даҕаны, аччыгыттан сэниэтэ быстан иһэр этэ буолан баран, урукку иҥиирин тобоҕунан аргыһынааҕар арыый ордук хаамар. Эрилик Эристиин
   Ахсым иҥиирин киирэн көнтөс тулуйбат күүстэнэн барыах этим. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт.
6. Быччыҥнары холбуур утахтартан оҥоһуллубут. ☉ Сухожильный
   Хатыллыбыт иҥиир сап утахтара, сылаас ууга улам сиигирэн, синньигэс төбөлөрүттэн саҕалаан өһүллэн, үөһэ-аллара түллэҥнэһэн бараллар. Н. Якутскай
7. көсп. Күүстээх, кытаанах, кытаҕас. ☉ Сильный, крепкий
   Иҥиир киһи.  Ис куҥҥар имэҥнээх, Иҥиир эрбэхтээх, Тас куҥҥар дьалыннаах, Табар тарбахтаах Хандалы хара тыа хаххалаах Хаан Хандыган оҕонньор. П. Ойуунускай
   Ыҥырыыга биһиги да бэлэммит, Ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар! Күндэ
   ♦ Иҥиирин иҥиирдээ түөлбэ., көр иҥиирин сыый
   [Малаанньа Сипсикигэ:] Харыалай иҥииргин иҥиирдиэҕэ, Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин. Л. Попов. Иҥиирин сыый - 1) олус күүскэ, сиэри таһынан үлэлэтэн сэниэтин быс, күүһүн эс. ☉ соотв. тянуть жилы из кого-л.
   Чэ, баҕар, бүттүүн туһабытыгар кыһанар да буол, оттон тоҕо дьон иҥиирин сыыйаҕыт, түүннэри-күнүстэри үлэлэтэҕит. М. Шолохов (тылб.); 2) таһыйан, охсон, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить, наказать (соотв. дать березовой каши (наказать розгами))
   Чэ, сотору иҥииргитин сыыйа оонньуурум буолуо! Амма Аччыгыйа. Иҥииринэн хаппыт кэпс. - хатыҥыр гынан баран күүстээх (киһи туһунан). ☉ Сухощавый на вид, но жилистый (человек). Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ - иҥииринэн хаппыт киһи. Иҥиир силгэ - эриллэҕэс быччыҥнаах, күүстээх. ☉ Сильный, с рельефными мышцами (человек)
   Иҥиир силгэ бэйэлээхтэр Ибир да гынан көрбөтүлэр. П. Ойуунускай
   Һэ-һээй! Түөспэр уотум күүрэр, Истиэп эбэм киэҥиэн! Атым салгын сата сүүрүк! Илиим иҥиир силгэ. П. Ойуунускай. Иҥиир ситиитин тартарар - уҥан, тыынын былдьаһан, чиччигиниир, мөхсөр. ☉ Агонизировать, биться в судорогах
   Кэрэмэс кыра уола Охонооһой тиэрэ мэтэрийэн кэлэн сиргэ иттэннэри түстэ, иҥиир ситиитин тартаран чиччигинээтэ. Болот Боотур
   «Күн таҥара буол»,- диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин
   «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаамахтаан иһэн уҥан кэлэн түстэ. Иҥиир ситиитин тартарда, айаҕыттан күүгэн бычыгыраата. Күндэ. Иҥиир тараһа буол - наһаа, сиэри таһынан үлэттэн дьүдьэй, уҥуох-тирии буол. ☉ Дойти до крайнего истощения от непосильной работы
   Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит, Баайгатокко кэлэммит, Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
   Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар. Н. Габышев
   Баттал илимигэр ордук кэбирэхтик иҥнэллэрин, иэскэ-күүскэ киирэн иҥиир тараһа буолалларын арамаан кэпсиир. ССЛИО. Иҥиир тараһалаа, этирик түөстээ - уҥуох-тирии буолуор диэри көлөһүннээ. ☉ Беспощадной эксплуатацией доводить до крайнего истощения, изнурять работой (соотв. драть шкуру с кого-л.)
   Миигин үйэм тухары бу айылаах гынна …… иҥиир тараһалаата, этирик түөстээтэ, кылгас сонноото. Суорун Омоллоон. Иҥиир харгыл түөлбэ., көр иҥииринэн хаппыт. Иҥиирэ кытааппыт кэпс. - күүс киллэрбит, күүһэ-уоҕа сиппит. ☉ Физически окреп, стал настоящим мужчиной
   [Нүһэр Дархан:] Хор, бу бэдик иҥиирэ кытааппыт, Мин туйахпын хатарыыһы! И. Гоголев
   Иҥиирэ суох көр илиитигэр иҥиирэ суох. Оччо маһынан охсоохсо, сирэйин уҥуоҕун үлтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Ириэнэх иҥиирдээх - хайыы-үйэ үлэлээн-хамнаан үлэҕэ эриллибит, хаппыт; көлөһүнэ тохтубут. ☉ Закалившийся в труде; работающий в поте лица
   Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров
   Иэнин иҥиирэ кэдэҥниир көр иэн I. Ити дьиэ диэки кэллэр эрэ, Джаган иэнин иҥиирэ кэдэҥнии түһэр, модороон матыыгата күөрэҥниирэ түргэтиир. А. Федоров. Ити хааҕыргыы-хааҕыргыы суксулдьуйа көтөр хара суору көрбүт оччотооҕу кэнэн сордоох, куһаҕан битэ тардан, айыыны санаан, куйахата бүрүтэ тыытан, иэнин иҥиирэ кэдэҥниэ этэ. «Кыым». Иэн иҥиирин курдук эрийсэр - кими эмэ кытта тэбис-тэҥҥэ эрийсэр, иннин төрүт биэрбэт. ☉ Оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
   Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Тоҥ иҥиирдээх - үлэлээнхамнаан сылайа-элэйэ илик, сэниэтэ, күүһэ-уоҕа көҕүрүү илик (киһи). ☉ Не изнуренный работой, полный энергии (букв. с мерзлым сухожилием)
   Буор хаһыытыгар бу тоҥ иҥиирдээх уолаттары аҕаллым.  Мөхсүбүт күүскүтүн Эппит тулуйбакка Эймэнийэ турабыт... Туох ааттаах тоҥ иҥиирдээхтэр Тутустаххыт буолла?!! П. Ойуунускай
   Тоҥ иҥиирдээх дьон, көр, аһаан киириэх икки ардыгар төһөнү эмэни элэстэтэн кэбиспит буолаллар ээ! Амма Аччыгыйа
   «Дьэ эрэ, тоҥ иҥиирдээх оҕо кэллэ, кыдамалатыахха сыһыта таарыйа», - диэн күө-дьаа буола түспүттэрэ. П. Аввакумов. Туруйа курдук тура иҥиир - хаппыт, хатыҥыр гынан баран, үрдүк уҥуохтаах, логлоруттаҕас быччыҥнардаах киһи. ☉ Высокий, сухопарый, но с мощной мускулатурой (человек)
   «Ээ, ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? Кини оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», - Монастырев мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Иҥиирин тыаһа лыҥкыныы (лачыгырыы) түстэ фольк. - норуот тылынан уус-уран айымньытыгар бухатыыр этэ-хаана муҥутуурдук күүрэн, охсуһууга бэлэмнэнэрин ойуулааһын. ☉ Формульное описание наибольшего нервно-мышечного напряжения богатыря перед схваткой с противником
   Иҥиирин тыаһа Лачыгырыы-лачыгырыы Лыҥкыныы түстэ, Таныыта тартаҥнаата, Тарбаҕа лачыгыраата. П. Ойуунускай
   Иэмэх курдук эриллибит иҥиирдэрин тыаһа лыҥкынаата... П. Ойуунускай
   Бу дойду суостаах дойду буолла, сүдүрүннээх сүдү сир буолла. Үс төгүл кэннинэн хааман чинэһийэн баран өрө тыыллан чиччигинээтэ - иҥиирин тыаһа, айа кирсин тыаһын курдук, лыҥкыныы түстэ. Ньургун Боотур
   Иҥиир иэдьэгэй көр быа иэдьэгэй. Иҥиир сындааһын (сындааһын иҥиир) көр сындааһын. Хаар маҥан баттахтаах эмээхсин иҥиир сындааһынынан тобугар сап хатан имэрийэр. Н. Якутскай
   Бөҕө сындааһын иҥиирдэ аҕал. М. Попов
   Халла Элэмэһэ сылгыттан уратылаах сылгы эбит. Ол курдук үс хабахтааҕа, биирдии ордук сындааһын иҥиирдээҕэ үһү. И. Федосеев. Иҥиир уунуута эмп. - быччыҥнары холбуур утахтар сыыһа туттууттан, эмискэ күүскэ хамсаныыттан эҥин уһаан хаалан ыга тута, тарда сылдьар дьоҕурдара мөлтөөһүнэ. ☉ Растяжение сухожилий. Эрчиллибэтэх дьон күрэхтэһиигэ кыттыбыттарыттан иҥиир уунуута элбээтэ
   тюрк. сиҥир

туохт. Мөлтөө (хол., тымныыны этэргэ); сымнаа, сыһый (хол., аты этэргэ). ☉ Слабеть (о морозе); стать уступчивым, присмиреть (о лошади). Кырдьыга, кини тыһытыйан биэрдэ
□ Билиги кэлбит кэрдиигэ Тыыммытын ыкпыт, Тыынньабытын быспыт Тымныы баҕадьы, Тыыҥҥын уйумуна, тыһытыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Нуоҕалдьын Кугас ат барахсан, Уһун суолтан Уолдьаһа быһыылаата, Амырыыннаах айантан Алларыйан барда, …… Эмньик иҥиирэ эллэннэ, Тыйыс сындааһына тыһытыйда. Күннүк Уурастыырап
Күөх оттооҕу сылгы уоҕа начаас тахсар, тыһытыйар, улгумнук санаа хоту салаллар. Ф. Постников

I
туохт.
1. Халлааҥҥа сулус суулларын курдук субурус гынан аас (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Падать с небес (о явлениях природы). Сулус сындыыстаан түстэ
□ Халлаантан сулустуу сындыыстаан Хаар буолан ытыскар түһүөҕүм. «ХС»
2. Сындыыһы тута оонньоо. ☉ Гоняться за стрекозой большого размера. Оҕолор сындыыстыы сылдьаллар
II
туохт. Муоста эбэтэр оҥкучах үрдүн систээ. ☉ Положить поперечную балку (для поддержания настила пола или ямы). Муостаны сындыыстаа
□ [Хаһыы] буора тохтубатын диэн икки өттүттэн сындыыстаан иһэллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ

I
туохт.
1. Бэйэҥ санааҕын кимиэхэ эмэ саҥаран иһитиннэр, тиэрт. ☉ Сказать, говорить
Хантан эрэ биир саллаат кэлэн биһиги лейтенаммытыгар тугу эрэ эттэ. Т. Сметанин
[Оҕонньор — ыалдьыттан:] Мин ааппын эн хантан биллиҥ? Ону эйиэхэ ким эттэ? И. Данилов
[Кыыс] биирдэ күнүс кимиэхэ да эппэккэ халдьаайыга ийэтигэр тахса сырытта, онно өр баҕайы олорон дэлби ытаата. МСС ДЭ
2. «Кук-куук» диэн саҥаны таһаар, оннук саҥар (кэҕэни этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Үөһээ тыабыт үрдүгэр Өтөн кыыллар үөттүлэр, Кэрии тыабыт кэтэҕэр Кэҕэ кыыллар эттилэр. Күннүк Уурастыырап
Ырыых-ыраах, өрүс тэҥкэтигэр кэҕэ этэн чоргуйар. Н. Якутскай
Сайылыктарын куулатыгар, халдьаайытыгар хаппыт тииттэр төбөлөрүгэр кэҕэлэр олорон, этэн чоргуһаллара. И. Федосеев
3. Улахан ньиргиэрдээх тыаһы таһаар, ньириһий (этиҥи этэргэ). ☉ Греметь (о громе)
Эмискэ нүксүлгэн Этиҥнэр эттилэр. Болот Боотур
Биир сайын томторбутугар оонньуу сырыттахпытына, үрдүбүтүгэр этиҥ эппит. ССС ОББ
Былыт суоҕа буолан баран, халлааҥҥа этиҥ эппит. М. Горькай (тылб.)
♦ Айыыгын эт көр айыы III. Таҥара иннигэр айыыгын эт, чэпчиэҥ
□ Төрөөбүт ийэтэ эрдэ, уол таҥараҕа аан бастаан айыытын этэр дьылыгар, оҕолонобун диэн өлөөхтөөбүтэ. В. Яковлев
Ол чочуобунаны, сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Айыыны быһа эттэххэ көр айыы III. [Күөх Көппө:] Эчи, айыыны быһа эттэххэ, бэйэм да тэпсэн кыайдым быһыылаах. Суорун Омоллоон
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III. Мин оҕом оҕолоро буолуох эдэр кыргыттар сорохторо, чэ айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Баһан эт көр бас I. Баһан этэллэр: «Сотору ыанньыксыттар, били былыргыларын курдук, ньирэйдэри, ынахтары бииргэ көрүөхтэрэ». С. Федотов
Арааһа, аһара басыһан, Атаһым, суруйар эбиккин, Умнубат эбит диэн махтанан, Баалыам дуо, баһан да эппиккин. М. Хара. Маны истэн олорбут Владимир Ильич тыл кыбыппыта: «Елизавета Васильевна, арааһа, кыратык баһан эттиҥ дуу!» М. Прилежаева (тылб.)
Баһын быһа эт көр бас II. Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ, Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) көр алаас. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Быһа (быһахото) этимэ — быһа этимэ диэн курдук (көр быһа I). Кэргэммэр, Соняҕа, тугу да быһа-хото эппэппин. П. Аввакумов
Кини [Даайыс] барыларыттан сааһынан аҕа. Ол иһин эбитэ дуу, кини бу кыргыттары туохха да холооботтуу быһа-хото этэн кэбиһээччи. А. Сыромятникова
«Түксү, манна кураанаҕынан куолулуур сир буолбатах!» — Ханчаайап быһа-хото эттэ. «ХС»
Быһа этимэ көр быһа I. Василий хаһан да Бүөккэҕэ да атыттарга да билбэтин-көрбөтүн быһа эппэт буолара. А. Сыромятникова
Ол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев
[Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Оҕобутун эйигин Уу харахтаах Утары көрбөтүн, Быыра тыллаах Быһа эппэтин. ТТИГ КХКК
Быһыта баттаан саҥар (эт) көр баттаа. «Онуоха-маныаха дылы сиринэн, син, биһиги туһанан хаалыахпыт», — диэн оҕонньор быһыта баттаан этэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ көр икки I. [Аркаас — Сибиэтэҕэ:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, булка-алка иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов
Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров. Көмүрүө курдук этэн кэбис көр көмүрүө. Эмээхсин сэнээн саҥараары гыммытыгар кыыс, толлон турбакка, көмүрүө курдук этэн кэбистэ
□ Тугу баҕарар, кими баҕарар көмүрүө курдук этитэлээн кэбиһээччи. Г. Нынныров
Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс көр көр I. [Туйаарыма Куо] Көрөртөн көрө сүөргү Көстөр бэрт, Этиэхтэн да Эттэр эриэккэс. П. Ойуунускай
Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев
Кулгаах-харах көмүстээн этэр көр кулгаах. Кулгаах-харах көмүстээн этэр (өс хоһ.). Кырыа-хоруо курдук эт (саҥар) көр кырыа-хоруо. Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону кырыа-хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап. Өс кэпсээ, тыл эт көр өс II. [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Сиик тэстибэт гына (эт) көр сиик I. Ийэм аҕабар миэхэ саҥа бэлисипиэт ыларбытын сиик тэстибэт гына эттэ
□ [Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х. Сирэйгэ эт — кимиэхэ эмэ тугу эмэ тус бэйэтигэр, утары көрөн туран хайдах баарынан эт, саҥар. ☉ соотв. говорить прямо в лицо
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу дьахтар быраҕан барыаҕын? Эн сирэйбэр эт», — Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Кини халы-мааргы тыллаах-өстөөх, сытыы, бэргэн уобарастара суох айымньылары туох баарынан сирэйгэ этэртэн тардыммат. Күннүк Уурастыырап
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) көр кутуруктаа. [Абааһы уола:] Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх. Чэ, ону бэйэҥ бил! Итинтэн ордугу сиэллээнкутуруктаан этэрим суох! — диэтэ. Ньургун Боотур
Тылы сиэллээн-кутуруктаан, наһаа эрийэн, таптаан этэр. Н. Босиков
Ити баҕаҕын табаарыскар тылгынан кэпсиир буоллаххына, уһатанкэҥэтэн, сиэллээн-кутуруктаан, эргитэн этиэххин сөп. ЧМА СТС СЭ. Тиһэх тылын этэ илик көр тиһэх I. Гриша бу сырыыга убайыгар хапсаҕайдаан хоттордо гынан баран, тиһэх тылын этэ илик
□ Үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук
Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым»
Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук көр тыллаах. Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС»
Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) көр тыллаах. Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> көр тыл II. Учууталыҥ туох диэтэй, тылыттан тылыгар эт. Тыһы кылы тыыра этэр көр тыһы. Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
Уот этэр көр уот II. Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев
Кырдьыксыт киһини «уот этэрин курдук тыллаах» киһи диэн буолар. «ХС»
[Сахалар] уот «этэрэ», итэҕэл быһыытынан, «уот иччитэ» дьону кытары кэпсэтэрин курдук санааннар, уот хаһан даҕаны сымыйалаабат диэн саныыллар. «Чолбон»
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн — татаар тыллаах таба эппэтин диэн курдук (көр татаар II). Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Саха фольк. Утары эт көр утары. [Уоһук:] Утары эрэ эттэргин, дьэ, тугу хоргутуоҥуй. Н. Неустроев
«Үс мөлүйүөнтэн баҕас итэҕэһэ суох инигит», — диэтэ утары эттэрбэттик. Софр. Данилов
Хоруо курдук эт (саҥар) көр хоруо. Арай Айдар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
«Энмин» дэһэн сылдьыбыт Атастарындоҕотторун, Аймах-билэ дьоннорун Хоруо курдук этитэлиир Холур-холуон быһыыланна. М. Ефимов
Вера, сэттис кылааһы биир да «орто» сыаната суох наар үчүгэйинэн бүтэрбит эдьиий киһи, бэһис кылааһы сыһыллан-соһуллан нэһиилэ «ортонон» эрэ тахсан олорор быраатын хоруо курдук этэргэ бырааптаах курдуга. И. Сысолятин
Элэ-была тылгын эт көр элэ-была. Иккиһин, үсүһүн, төрдүһүн хаһыытаан элэ-была тылын этэн көрдө да, ким да омурҕанныах быһыыта суоҕа. М. Доҕордуурап
Ити киэһэ кыыстара, олус эрэйдэнэн, элэ-была тылын этэн, киһини барытын куттаан, ууга-уокка түһэрэн, халлаан сырдыыта өлбүт уол оҕону төрөппүт. Т. Находкина
Эппит тыл биир көр тыл II. [Ньургуһун Ньукулай:] Эппит тылым биир. Этиэм суоҕа. Күндэ
Эппит тылгар тойон буол көр тыл II. Хаһан баҕар эппит тылгар тойон буоларыҥ ордук. Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр көр төннөр. Оччоҕо ити эппит тылгын бэйэҕэр төннөрүөм! Ону өйдөө эрэ! Ньургун Боотур
Көрбүт хараҕын чыпчылыйыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Чэ, хайыахпытый? Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Н. Лугинов. Эппит хоту сыл- дьар — мөккүспэт, утарыласпат, киһи тугу эппитин толорон иһэр. ☉ Легко повинующийся, послушный
Харычыана эрэйдээх киһи этэрин хоту сылдьар сымнаҕас майгыннаах. П. Аввакумов
Эппит хоту сылдьар бу боростуой эмээхсин буолбатах. ПНИ АДХ
Эппэт кэлэҕэй көр кэлэҕэй II. [Аан Далбар:] Оҕобун ким уоран сиэбитин билээри Оннооҕу-маннааҕы ааттаах ойууннарга Көрүү көрдөрө сатаатым, Өлүөхсүт аатын этэн иһэн Куттанан эппэт кэлэҕэй буолаллар. И. Гоголев
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Савва кутталыттан уҥуоҕа халыр босхо баран, эппэт кэлэҕэй, саҥарбат тардыас буолла. Л. Габышев. Эт <да> этимэ — киһи тылын истибэт, баардыылаабат, онон этэн туһа суох (эппит да эппэтэх да син биир). ☉ соотв. хоть кол на голове теши
Эйиэхэ эт да этимэ, син биир. Н. Неустроев. Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр, икки ардыгар, түгэнэ, түргэнинэн) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
[Тыҥырахтаах көтөр] этиэх түгэнэ ситэ баттаан ылан тэбэн, хайыы үйэҕэ өлөн аллара сурулаан эрэр тыыраахыны ууга тириэрдибэккэ, салгыҥҥа лып гыннаран ылла да, тыа диэки көтө турда. Амма Аччыгыйа
Ити барыта наһаа түргэнник буолла, этиэх бэтэрээ өттүгэр бүттэ. Болот Боотур
Этиэх икки ардыгар, Тимир эрэһэ сүүрүк Тэбэр долгунун үрдүгэр Тирэччи тирэммитинэн, Дириҥ куоллараан устун Тимирэн иһэр эбиппин. С. Васильев
Тэҥн. көрүөх бэтэрээ өттүгэр. Этиэхтэн эриэккэс көр эриэккэс. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр, Эт бүтэй Этиэхтэн эриэккэс Уҥуоҕа умайар, Силиитэ дьалкыйар. П. Ойуунускай
Этиэхтэн эриэккэс, Саныыртан талыыкан, Эдэртэн эйэҕэс, Өлөөнчүк барахсан. Эллэй. Эттэ да этириэс — эппитин туох да иһин уларыппат. ☉ соотв. сказал как отрезал
Лоп гынна да догобуор, эттиҥ да этириэс (өс хоһ.). [Үчүгээйэп:] Мин кинини атын үлэҕэ анаан турабын. Ити туһунан тыл көтөҕө да сорунума. Эттим да этириэс. С. Ефремов. Этэ да барыллыбат — ким, туох эмэ туһунан этиллибэт, саҥарыллыбат даҕаны. ☉ И говорить не приходится (о ком-чём-л.)
Аймахтарбыттан көмө туһунан этэ да барыллыбат, хата бэйэбиттэн көмө көрдүүллэр. Этэ дьиэһий көр дьиэһий. Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
[Алта удаҕаттар] Татынньахтыы сытар Таас килиэ оҕону Эрийэ охсон, этэ дьиэһийэн, Эрийэллэрин аҕай кытта [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай. Этэн баран хаалар көр хаал. Дьүөгэм этиэхтээҕин этэн баран хаалар киһи
□ «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх бэтэрээ өттүнэ (иннинэ) — этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) диэн курдук. «Сөп!» — эрэ диэтэргин Сипсибилигин, Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ Тус хоту бараммын Туһааннаах убайгын Түптүр дьуоҕаттан босхолуом. П. Ядрихинскай
Тэҥн. көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Этэ сэлээр көр сэлээр II. Тиһэҕэр, Кухайа ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар, дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
Энэлийэн ыла-ыла этэ сэлээрбит эркээйилээх, кутуран ыла-ыла холкулла олорбут хойгуолаах …… өлүү дьөлөҕөс үүтүнэн үргүөр үргүйдэ. Эрилик Эристиин
[Күкүр Уус] иһин түгэҕиттэн дириҥник мэҥийэн, иччилээх тыллары дьүөрэлээн, этэ сэлээр буолан иһэн, устунан салҕалас буолбут кылыһахтаах күөмэйигэр кэһээн ыллаан дьүрүһүтэн барар. Г. Колесов. Ээҕин эттэ — кытаанах эрэйи-кыһалҕаны көрсөн, улаханнык моһуогуран, кэһэй буолла, чуурун биэрдэ. ☉ Получать от кого-чего-л. суровый урок, быть сломленным кем-чем-л.
Эрэй кытаанаҕын эрэйдээтилэр, Ээхпин эппэтим биирдэ да. Эллэй
[Ыстапаанньыйа:] Дьоннору тимир чуумпурунан таһыйатаһыйа хас да хонугу мэлдьи аһаппакка хараҥа оҥкучахха хаайаллар үһү ээ… Ээҕин этиэр диэри. Күндэ
◊ Кистээбэккэ эттэххэ — кырдьыгынан, хайдах баарынан эттэххэ. ☉ Если быть честным, сказать как есть, если говорить, не тая
[Хоодуотап:] Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
[Петя:] Кистээбэккэ эттэххэ, мин ити күн үөрэн атаҕым сири билбэт буолбута. И. Данилов
Күөйэ-хаайа эт (эт-тыын) көр күөй-хаай. [Аан Далбар:] Оҕоҥ кэскилин күөйэ этимэ, Тыл сэттээх. И. Гоголев
Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ көр даҕатан. Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Оонньоон эт — элэк-хаадьы оҥостон сымыйаны саҥар, эт, көрүдьүөстэнэн албыннаа. ☉ Обманывать ради шутки, говорить в шутку, пошутить
«Оҕолоор, кэлиҥ! Тыыннаахпын! Оонньоон этэбин!» — диэбит били сүппүт уол. Суорун Омоллоон
[Варя (үөрэн күлэ түһэр, ийэтин кууһар, ууруур, эргичитэр):] Дьэ, ити туох диир эбит диэн, оонньоон эппитим. С. Ефремов
[Панас:] Эдьиэй, ааттыыбын, оонньоон этэбин. Эн бэйэҥ баҕаҕынан үҥкүүлээбэтэҕиҥ, — диэтэ. «ХС»
Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат). Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт курууска этэ. Н. Заболоцкай. Сымнатан эттэххэ көр сымнат. Айаммыт, сымнатан эттэххэ, унньуктаах, сылаалаах буолла
□ Кинилэртэн сорохторо [гороно, районолар эппиэттээх үлэһиттэрэ] ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым»
Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) көр таарыччы. Таарыччы этэн аһардахха, нуучча сирэ үөскүөҕүттэн ыла бу дойдуга олорор табыллыбат. И. Тургенев (тылб.)
Талбытынан эттэххэ көр талбытынан. Талбытынан эттэххэ Таракаан эмиэ муостаах. П. Ойуунускай. Чуолаан эттэххэ — тугу эмэ ордук чуолкайдаан, чопчулаан эттэххэ. ☉ Если быть точным, конкретизировать в словах
[Вера:] Онно баҕар эһиги, чуолаан эттэххэ, эн да буруйдаах буолуоҥ. С. Ефремов. Эн эппэтэҕиҥ буоллун — этиллибит туоллун, этиллибит курдук буоллун диэн баҕа санааны биллэрии. ☉ Пусть исполнится сказанное, пусть будет так, как сказано (говорится в случае желания исполнения сказанного)
Эн эппэтэҕиҥ — таҥара эппитэ буоллун (өс хоһ.). Эн эппэтэҕиҥ — Иэйиэхсит эттэҕэ буоллун! П. Ойуунускай. Эппиккэ (этэргэ) дылы — туох эмэ диэн эппит курдук, туох эмэ диэбиттии. ☉ Как говорится
Эппиккэ дылы, боруоста «үчүгэй» уол. «Кыым»
ср. др.-тюрк. айыт ‘позволить говорить; спрашивать’, кирг. айт ‘говорить, сказать’
II
аат.
1. Өлөрүллүбүт кыыл, сүөһү эбэтэр көтөр аһылыкка туттуллуон, ыстанан сиэниллиэн сөптөөх чааһа, көп өттө. ☉ Часть туши убитого животного или птицы, употребляемая в пищу, мясо
Мин тотуохпар диэри эти дэлби сиэтим. Н. Неустроев
Дьиэ ыһаарыламмыт эт сытынан аҥылыйар. Софр. Данилов
Оҕонньорум икки үтэһэҕэ сыалаах эти үөлэ охсон уотун кытыытыгар анньыталаата. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Киһи эбэтэр кыыл тыыннаах буолан, олох олорорун кэрэһэлиир бүтүн бэйэтин бүттүүнэ: сымнаҕас эттигэ, хаана-сиинэ, уҥуохтара. ☉ Плоть, тело, организм (человека или животного)
Көһүйбүт эккин көннөрөн, Көллүбүт уҥуоххун хамнатан, Утуйбут буолларгын Уһуктар кэмиҥ кэллэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда сылаабытыттан эппит көһүйэн хаалан, атахпытын нэһиилэ соһор буолбут этибит. Т. Нутчина
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. МЛФ АҮө
3. көсп. Уларсыкка туһаныллар көлө иһин төлөбүр. ☉ Плата за пользование чужим рабочим скотом
[Дьаакып:] Ыстапаан, атыҥ этин төһө диигин? А. Софронов
Көлө этэ бара-кэлэ уон икки сүүс. Амма Аччыгыйа
Ыраах сырыыларга ыппыт охтуу ыстаннарабын, …… Этинэн төлөбүргэ элээрдэн бараттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
♦ Аһаҕас эттээх көр аһаҕас
Туох баар иэйиитин, өйүн-санаатын истэбилэ турар сылаас дууһалааҕар, аһаҕас эттээҕэр эбии ыга сыһынна. Н. Босиков
Абааһы, иччи аһаҕас эттээх дьоҥҥо көстөр, иһиллэр дииллэр. И. Федосеев
«Сир түннүгүнэн» аатырар ураты муударай аар кырдьаҕастар, эбэтэр «аһаҕас эттээх» «көрбүөччү», аптаах-хомуһуннаах улуу ойууттар эрэ өтө көрөн этэр кыахтааҕынан аатыраллара. Эрчимэн
Буордаах эт көр буор. Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
Буутун этэ буспут (муҥутаабыт) <сиһин этэ сиппит> көр буут I. [Манчаары:] Эн буоллаххына Буутуҥ этэ буһарыгар, Холуҥ этэ хойдоругар, Самнан биэрбэт саргылан, Түһэн биэрбэт төлкөлөн. Эллэй
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн, холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
«Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу», — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата. Эрилик Эристиин. Бүтэй эттээх көр бүтэй II. Сөдүөт, бүтэй эттээх буолан, өтөххө куттаммакка хонно
□ Абааһыны аһаҕас эттээх-сииннээх дьоннор көрөллөр дииллэр
Оттон Сайыына бүтэй эттээх. Г. Угаров
<Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт көр кэрэх I. Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс хоһ.). Сэттэ кэрэх этиттэн маппыт Нэлээһэйгэ дылы. Саха фольк. Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат көр тут I. Бу [оҕо] да турбата. Инчэҕэй эттээҕи таба туппатыбыт. Н. Түгүнүүрэп
Инчэҕэй эттээх тулуйбат көр тулуй. Салгын титирээн, сир дьигиһийэн, уу оргуйан олорор, инчэҕэй эттээх тулуйбат үлүгэрэ соҕотохто таҥнары сатыылыыр. С. Васильев
Таһырдьа үүт сылытар оһохторо суох буолан, Муоча күнү быһа дьиэтигэр уот оттон, инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. С. Никифоров
Иэдьэгэй эттээх көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Көрдүгэн эттээх көр көрдүгэн. Оҕобут көрдүгэн эттээх буолан, алааска, тыаҕа барбаппыт, дьиэбитигэр олоробут. Кыһыл этинэн көрөр көр кыһыл. Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт. П. Ойуунускай
Ньиччэҕэй эттээх — инчэҕэй эттээх диэн курдук (көр инчэҕэй). Түрмэҕэ өр туталлара буолуо. Ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сирин кэпсииллэр. Болот Боотур
Этиһэн тэҥнээҕин Булбатах туура. Ньиччэҕэй эттээҕи Тулуппат дууһа. Баал Хабырыыс
Германияҕа ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сорун-муҥун көрбүппүн санаан кэллэхпинэ …… тыыным хаайтарар. М. Шолохов (тылб.)
Өлүөр эккэр түөн уурунума көр өлүөр. Өлүөр эккэ түөн ууруллубат (өс хоһ.). Суох, оннук сатаммат, эрэбиисийэ кэллэҕинэ, миигиттэн иэстиэ, өлүөр эппэр түөн ууруммаппын. Далан
Хайа атыыһыт, этэргэ дылы, эргиэн бириинсибин кэһэн, өлүөр этигэр түөн уурунуой? С. Федотов
Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Хас хоһоон барыта сүрэхтэн эт тардан, хаан хабан тахсыахтаах! П. Тобуруокап
Маяковскайтан сабыдыаллаах кырдьык даҕаны сүрэхтэн эт хабан, хаан тардан тахсыбыт поэзия! Н. Тобуруокап
Арай «хоһоон сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан тахсыахтааҕын» бэйэтинэн билбит биир улахан бэйиэппит Пётр Тобуруокап ханнык эрэ ыстатыйатыгар «тыл сытын-сымарын, тыл амтанын билиэххэ» диэһинэ итиннэ кэм чугас, уруулуу, атылыы соҕус буолара эбитэ дуу. С. Федотов
Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи көр уҥуох. Убайым уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр көр үүт I. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр ынах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эт атаҕынан көр атах. Сорохтор киэҥ Сойууһу, атын да дойдулары эт атахтарынан уһатытуора сыыйаллар. С. Федотов
Эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
Чулуу тылбаасчыты [Владимир Державины] Семён Данилов эт атаҕынан эккирэтэн, көрдөөн булбута. «Кыым». Эт бэйэтинэн — ким эмэ бэйэтэ, тус бэйэтинэн. ☉ Он сам, лично, собственной персоной
Эн хамначчыт уолунаҕын, баай батталын эт бэйэҕинэн билбит киһигин. Амма Аччыгыйа
Баһыттан атаҕар диэри хаары бүрүммүт, сирэйэ-хараҕа бурҕаҥнас кырыа киһи уһун суолу эт бэйэтинэн эмиэ өтүүктээн барда. И. Никифоров
Кини эт бэйэтэ билбитин-көрбүтүн тутатына ис-иһиттэн күүстээхтик иэйэн этэр ураты дьоҕурдаах. «ХС»
Тэҥн. сирэй бэйэтинэн. Эт илиити- нэн — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). «Оо, сорум да баар эбит! Оннооҕор аҕалаатар аҕабын, эт илиибинэн тутан-хабан, ийэ буоругар харайбат сорум кэллэҕэ!» — Маппыр тииһин хабырынна. Л. Попов
Тимир кэбэрэни булларан уокка кытардан баран, эт илиитинэн тутан туран кыһыл тылынан сырдырҕаччы салаан кэбистэ. ИПН АОК
Былырыын күһүн …… худуоһунньуктар, ускуустуба үлэһиттэрин бүтүн биригээдэлэрэ тахсан былааннаан, биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн мусуой экспозициятын оҥорон биэрбиттэрэ. «ХС»
Этин <да> тартарбат — минин (иҥин) да тартарбат диэн курдук (көр тартар). Ити хаптаһыннара билигин ыллаһан да бардахтарына, соччо этин тартарбакка эрбии, көөбүллүү турууһу. Н. Заболоцкай
Кэрэмэс көрөн турбахтаата. Кыыла этин да тартаран көрбөт. Р. Кулаковскай
Ийэтэ, кини [Дьөгүөссэ] саҥатыттан этин да тартарбакка, хараҕын чыпчылыйбакка килэччи көрөн, айаҕын аҥаччы атан …… сытта. М. Доҕордуурап. Этин сааһа аһылынна — эмискэ ис-иһиттэн тоҥон, дьагдьайан ылла; туохтан эрэ олус улаханнык куттанна-куойда. ☉ соотв. мороз по коже дерёт; мурашки бегают по спине
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
[Соня (кыбдьыгырыыр, дьигиһийэр):] Оо, хайдах эрэ куйахам күүрэн уонна этим сааһа аһыллан, тоҥон бардым. В. Протодьяконов
Кыысчаан бу дьулаан сэбэрэттэн куттанан этин сааһа аһыллыбыта, мэктиэтигэр куйахата үмүрүтэ тыыппыта. «Чолбон». Тэҥн. этэ атыйар. Этин сүүйтэрбит — кырдьан, ыалдьан, улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит, этэ-сиинэ ииммит. ☉ Терять тело от старости, худеть. Эбэм, кырдьан, этин сүүйтэрбит. Этин тартарда — куттанан, соһуйан, ходьох гынна. ☉ Судорожно дёргаться
Испирдиэн эмискэ Этин тартарда, Эргиллэ хайыста, Олоро түстэ, Ойон түстэ. А. Софронов
Андрей Иванович бастаан этин тартаран дьигиһис гына түстэ. Р. Кулаковскай
Этин ыт сиэбэт буол- бут — этин ыт сиэбэт гына диэн курдук (көр сиэ). Ити кэмҥэ Охотскай эҥээригэр өстөһөн эттэрин ыт сиэбэт буолбут хас да бандьыыт бөлөхтөрө баар этэ. Амма Аччыгыйа
Матасыыкылынан кэрийбитим буоллар эппин ыт сиэбэт буолан эргиллиэх этим. П. Егоров
Кии бөҕөнү күрдьүбүппүт, ходуулу таспыппыт, барытын илбийэнмиинньиктээн кэбиспиппит. Эппитин ыт сиэбэт буола сылайбыппыт. КИ АДББ
Тэҥн. элэтэ эһиннэ, былата быһынна. Эт киһи (дьон) элэйдэ, сыа киһи (дьон) сылайда көр сылай I. Ити иһэн, Эт киһибит Эргэ нэмэттэ курдук Имиллэн, Элэйэн барбыт, Сыа киһибит Сындааһын иҥиирэ сыыйыллан, Сылайан барбыт. П. Тобуруокап
Үс төгүрүк сыл сатыы айаннаан, сыа дьон сылайан, эт дьон элэйэн кэлбиттэрэ. Д. Апросимов
Эт кулгаахпынан (истибитим) көр кулгаах. Кини ырыатынтойугун, олоҥхотун эт кулгаахпынан истэн, илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим диэтэхпинэ, бука, омун буолуо суоҕа. Күннүк Уурастыырап
[Начаалынньыктар] саҥа дьылтан АТС үлэҕэ киириэҕин туһунан эрэннэриилэрин эт кулгаахпытынан хаста да истэн турабыт. «Кыым»
[Чацкай:] Туох баҕайытай? Эт кулгаахпынан иһиттим! А. Грибоедов (тылб.)
Эт лахса көр лахса. Биир суон соҕус эт лахса киһи түргэнник лобурҕаччы хааман киирэн, бартыбыалын остуолга лис гына бырахта. А. Софронов
Ыҥыырга суон төҥүргэс курдук лип-бааччы олорор кэтит сарыннаах эт лахса аргыһа үгэһинэн көбүөлээн хардьыгынаата. И. Гоголев
[Ымсыы Хонооһой] эт лахса уҥуохтаах, биэс уонуттан тахсыбыт, кырдьа барбыт көрүҥнээх киһи. «ХС»
Эт мэйиитинэн көр мэйии. Икки атахтаах Иэгэй күлүк Эт мэйиитинэн эридьиэстээн, Салаҕай дугуй санаатынан сатаан Туппут-оҥорбут оҥоһуктара эбит. С. Зверев
Эт мэйиитинэн, дьаһалынан, ама, киниэхэ [Кагаҥҥа] тэҥнээх аҕыйах ини! «ХС»
Эт саастыы көр саастыы. Эт саастыы кыргыттаргын көрөн киһи үөрэр. Софр. Данилов
Ньургуһун Лоокууттуун эт саастыы этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Ньыыкан — кыыһыгар Балаайаҕа:] Бу мин өлбүт оҕобун Сүөдэри кытта эт саастыы. Н. Борисов. Эт сирэйинэн — хайдах баарынан, кырдьыгынан, тугу да кистээбэккэ (кэпсэт). ☉ Начистоту, откровенно, ничего не скрывая (разговаривать). «Эт сирэйинэн кэпсээ, тугу гынныгыт?» — диэтэ аҕата буруйдаах уолугар
□ Аата ньии, тугу таайса сатыы олордохпутуй? Иккиэйэхпит дии, эт сирэйинэн кэпсэтиэх. Болот Боотур
Эт сүрэҕинэн көр сүрэх I. Ол хаһан да сурукка суруллан, маассабай үөрэх буолбакка, биирдиилээн уус тус эрэйинэн, эт сүрэҕинэн булбут улуу дьоҕура буолар. ЧАИ СБМИ. Эт тардарын курдук — кыратык, биллэ-биллибэттик (ыалдьыбыт киһи бэрт кыратык үтүө буолан иһэрин этэллэр). ☉ Чуть-чуть, самую малость (идти на поправку — о больном человеке). Эмээхсин онтон ыла эт тардарын курдук үтүөрэн испитэ
□ Хор, Ипатий эт тардарын курдук, бэттэх диэки санаата кэлэн эрэр эбит. М. Доҕордуурап
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Эргэнэ хара тыам Иннэ-кэннэ биллибэт Эҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай. Эт тиэтэлинэн түөлбэ. — олус ыксаллаахтык, суһаллык. ☉ В срочном порядке, крайне спешно
Киэһэриитэ Дьөгүөрэп оҕонньор мин олорор ыалбар эт тиэтэлинэн дабдыкычыйан ааспыта. Н. Заболоцкай
Яковтаах Дормидонт сержаннарыгар тылларын былас түһэрэн, аҕылаан-мэҥилээн киирэн, туох буолбутун эт тиэтэлинэн кэпсээтилэр. «ХС»
Эт туппут көр тут I. Манчаары уруккутааҕар эт туппут, хаана хараарбыт. А. Софронов
Настаа кыыһа эт тутан төлөһүйэн эрэрин үөрбүт хараҕынан астына, киэн тутта көрбүтэ. П. Аввакумов
Туох буолуой, кыратык уойбуппут, Хобулук үрдүгэр эргийбэт буолбуппут, Ол аата биһиги бүгүн «эт туппуппут», Сүүрбэлээх саастартан куоппуппут. АМА ХКУ. Эт туруйар буол көр туруй. Оҕом, улаатан, эт туруйар буолбут. Эт хараҕынан (көрбүт) — сурах хоту буолбатах, дьиҥ бэйэтинэн көрбүт (онон чахчыта саарбаҕа суох). ☉ Собственными глазами, своими глазами (увидеть)
[Дьэллэм Дьэбдьиэ] Аттакылар дэриэбинэлэригэр баран, судаарыскайдар олорор дьиэлэригэр кыабакыс гынан киирбитин эт харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
[Ананий] сүүрүк күүһүрбүтүн, уу дэбилиҥнии анньа кэлэ турарын эт хараҕынан көрөн, өйө-санаата көтөҕүллэ үөрдэ. М. Доҕордуурап
Урут хаһан даҕаны тыыннаах бандьыыты эт харахтарынан көрө илик дьон, сүрэхтэрэ быллыгыраата. «ХС»
Эт чаллах көр чаллах. Кини эт чаллах, үскэл көрүҥнээх, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, хара бараан дьүһүннээх киһи. «ХС»
Кыырыктыйбыт баттахтаах эт чаллах киһи …… Юрканы уһун уктаах сиппииринэн сүнньүгэ доргутан биэрээри, эккирэтэн аҕай эрэр эбит. А. Гайдар (тылб.)
[Павлуша] пиибэ олгуйун саҕа улахан төбөлөөх, нүксүгүр, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
Этэ аты- йар — этин сааһа аһылынна диэн курдук. Этим атыйан дьар гынна, өрүтэ даллаҥнаатым. П. Ойуунускай
[Сүллүкү ойуун] этэ атыйталаан, дьагдьайан, тииһигирэн барда. Болот Боотур
Этэ дьар гынна көр дьар гын I. Тыгырыана киһини …… атыҥырыы көрдө, куһаҕаннык санаата, куттанан этэ дьар гынна. Болот Боотур
[Миша] этэ дьар гынар — кинини тымныы харахтар өтөрү-батары көрөллөр. Н. Лугинов. Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьирийдэ (илдьи барда) кэпс. — олус улаханнык сылайда, сылайда-элэйдэ, сэниэтэ олоччу быстыар диэри сылбадыйда. ☉ соотв. валиться с ног; устать как собака
Тамахтара наһаа хаппыт, эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит. А. Софронов
Дьулустаан, туохтан эбитэ буолла, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да олус илистибит, эт-этэ илдьирийбит, сылайбыт курдук сананна. Э. Соколов
Дьэ маны ааттыахха сөп уол оҕо сындааһына сыыйыллар, эт-этэ илдьирийэр идэмэрдээх үлэтэ диэн. «ХС»
Этэ (этим) салаһар көр салас I. Дьыбар сыыгыныыр, тоһуттар… Өссө да тымныйыа турдаҕа. Ыччака! Этим салаһар, Тымныыбын умнубут буоллаҕым. С. Данилов
Мин оҕонньор бу кэпсээн дьүһүлэнэ олороруттан этим саласта, куйахам күүрэргэ дылы гынна. И. Никифоров
Бандьыыт, тойонун ыгыытыттан этэ салаһан дугуҥнуу-дугуҥнуу, илдьи кырбанан атаҕар нэһиилэ уйуттар кыһылы …… балаҕаҥҥа илдьэн испит. «ХС». Этэ тардан көрбөт — олох куттаммат, куттанар диэни билбэт. ☉ соотв. не знать страха, ни один мускул не дрогнул
Ньирэй, кутталы билбэт буолан, бөрөттөн этэ тардан көрбөт. Этэ тардар көр тарт. Тыа саҕатыгар тиийэн, кэннибин хайыспытым, онуоха этим тардыбыта, сүһүөҕүм хамсаабыта, сүрэҕим ыарыылаахтык «дьар» гыммыта. Е. Неймохов
[Мөрүөн] кими эмэ көрсүөм диэн, этэ тардар, дьиксинэр. Д. Таас
Бөрө, төҥкөс гынан ыллыгы сытырҕаан көрдө уонна, этэ тардан, туора ыстанна. Р. Кулаковскай
Этэ умайар көр умай. Тоҕо этиҥ умайар? Тоҕо төбөҥ ыалдьар? И. Гоголев
Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
◊ Атах эт көр атах
[Кээрэкээн] хаары таптайан сомоҕолоон баран, муннун тоҕо охсунан, ол хаанынан хаарын тас өттүн кытарда сууйан-сотон, атах эт оҥорбут. Саха ост. II
Эдьиийим Ксения Егоровна, атах эти хоспох үрдүгэр хоҥноро сылдьан, сыыһа үктэнэн сууллан түспүтэ. ВНЕ НЭНь
Быдьырхай эттээх ыстаал көр быдьырхай. Быдьырхай эттээх ыстаалтан оҥоһуллубут саа. Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй. Биһиги дьилэй эттээх буоламмыт саҥаны, бастаан иһэри билбэккэ, көрбөккө, сатаабакка олорорбут буолуо. В. Протодьяконов
Ол ынырык күннэр-дьыллар содулларын биһиги дьилэй эттээхтэр тута билбэтэхпит иһин, үрдүк баҕалаах, үтүө дьулуурдаах өттүгэр хааччах-хаайыы буолбутун дьэ истэн-билэн эрдэхпит. Күн т. Көҕөн эт көр кө- ҕөн III. [Айыы бухатыыра] күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүк-тах тарта. Ньургун Боотур
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Кини] хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. М. Доҕордуурап
Көм эт көр көм. Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Көм эт — буут этэ (сап, быа хатарга). Хомус Уйбаан
Биир кыргыһыыга Мэхээс хаҥас өттүгүн көм этин сэнэрээт үлтүркэйэ тоҕо солоон ааспыта. Н. Кондаков
Кырбас эт көр кырбас II. [Оҕонньор:] Оо, дьэ, диэ даа! Киһи аны биир кырбас эти сиирэ, биир быһыы килиэби сиирэ, биир чааскы чэйи иһэрэ — барыта туора көрүүлээх, барыта хааччахтаах. П. Ойуунускай
[Суккун сонноох Суут албын] ойоҕо ойон тура эккириир да, үс тоҥ кырбас эти таһыттан киллэрэн күөскэ угар. Суорун Омоллоон
Кинээһиҥ эйиэхэ хас да сордоҥу уонна икки-үс кырбас эти аҕалла. И. Федосеев. Саатар эт (сэп) көр саат I. Суор эт көр суор II. Уол, илиитин быччыҥнарын күүрпүтүгэр, суор этэ мөкүнүйэн таҕыста. Тоҥ эт көр тоҥ II. Сахалар тоҥ эти сөбүлээн сииллэр
□ Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай. Эт аһылыктаах — этинэн аһылыктанар тыынар тыыннаах. ☉ Питающийся мясом, плотоядный
Бөрө, эһэ — эт аһылыктаах кыыллар. Эт бэргэ харах көр бэргэ. [Уот Уһуму] Эт бэргэ буолбут Эҥэрэ чүөмпэ харахтаах. П. Ойуунускай
Эт мөҥүрүөн көр мөҥүрүөн. Аҕам титииктэн эт мөҥүрүөн тыһаҕаспытын сиэтэн таһаарда. Ф. Постников
Эти ылыыга хаһаайыстыбалар биир дьоһуннаах соруктара — түргэнник төлөһүйүмтүө, эт мөҥүрүөн сүөһүнү булан, талан иитии. АДГ СКУо
Көлө тиийбэт буолан, Лээһэҥкэ диэн ааттаах эт мөҥүрүөн кылгас атахтаах хара маҥаас атыыр оҕуһу от кэбиһиитигэр көлүйэр этилэр. «Чолбон»
Эт сааһа көр саас III. [Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов
Эмээхсин уолугар бэркэ наллаан, киһи этин сааһынан киирэрдии эппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. «Кыым». Этэ ууммут — силгэтэ, быччыҥа эчэйбит, эмсэҕэлээбит. ☉ Растянул мышцы, связки
Эт ууммутун ардыгар тоҥ сүгэ ончоҕунан кыһарыйа баттыалаан үтүөрдүү эмиэ баар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. ет ‘мясо; плоть, тело’, алт. эт, каракалп. ет ‘мясо’

аат.
1. Киһи төбөтүн илин өттө, киһиэхэ утары көстүүтэ. ☉ Передняя часть головы человека, лицо
Сирэйим эмиэ маҥан буолбатах — харатыҥы соҕуспун. Софр. Данилов
Сирэйдэринэн кинилэр [бырааттыылар] бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Эрилик Эристиин
Наум сирэйэ итийбэхтээтэ. А. Фёдоров
2. Үрдүк сир көстөр, аһаҕас өттө, түһүүтэ. ☉ Видимая наклонная поверхность, видимый склон возвышенности, горы
Таас хайа сирэйигэр күн уота чаҕылыйбыт. М. Доҕордуурап
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев
Мыраан сирэйэ адьас даҕаны буорунан кэриэтэ көрбүт. Э. Соколов
3. Тэрил, предмет үрүт эбэтэр илин өттүнээҕи, эбэтэр ордук кэтирээн көстөр хаптаҕайа, хаптаҕай өттө. ☉ Верхняя или передняя наиболее широкая плоская поверхность предмета
Күөх окко остуол сирэйдэрин уурталаан чэй тардыбыттар. Амма Аччыгыйа
Ыҥыырым сирэйин мас эмти тарта. Т. Сметанин
Ортоку уһун тарбаҕар сирэйдээх кыһыл көмүс биһилэҕэ көстөн килбэс гынна. М. Попов
4. Лиис кумааҕы, кинигэ, тэтэрээт о. д. а. лиистэрин биир өттө (үксүгэр суруллубут лиистэр тустарынан этэргэ, кинигэ лииһин нүөмэрин ыйарга). ☉ Одна сторона листа, страница (тетради, книги и т. д.). Тэтэрээт сирэйин марайдаама. Кинигэ онус сирэйин арыйыҥ
□ Аркадий үс сирэй тухары институт тиһэх сонунун …… суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Кини болокунуотугар үс сирэйи бүтэрэ оҕуста. «ХС»
5. көсп. Ким-туох эмэ дьиҥнээх дьүһүнэ, сигилитэ. ☉ Индивидуальный облик, отличительные черты кого-чего-л.
Колчак былааһын дьиҥнээх сирэйин бэйэҕит көрдүгүт. В. Протодьяконов
Үлэҕэ үтүө сыһыан — киһи гражданскай общественнай сирэйэ. ПБН КСКТ
Син биир, хаһан эмэ дьиҥнээх сирэйиҥ көстүө. ПН ДЫ
6. Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн нөҥүө буолбакка, тус бэйэтэ (бэйэтин, бэйэтинэн) быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично сам, собственной персоной»
Бу атыыһыты кини сураҕын эрэ истэрэ, сирэй билсибэт. Н. Якутскай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
[А. Софронов дыраамаларыгар] Максим Аммосов, Платон Ойуунускай бэйэлэрэ артыыстаан сирэй кыттыбыттара. Н. Габышев
△ Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн буолбакка тус бэйэтигэр быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично в руки кому-л. или прямо в лицо»
[Кулуба:] Маны бэйэтигэр сирэй туттараар, тугу эмэ биэрдэҕинэ илдьэ тахсаар. Н. Неустроев
Киниэхэ бэйэтигэр сирэй эппиттэрэ. Н. Якутскай
[Семёнов:] Бу суругу Степан Владимировичка сирэй туттараар. Н. Туобулаахап
7. Төрүт түһүк форматыгар даҕааһын суолталанар «тус бэйэҕэ сыһыаннаах, тус бэйэ киэнэ буолар». ☉ В форме основного падежа принимает значение прилагательного «касающийся непосредственно какого-л. лица, принадлежащий ему, личный»
«[Быһаҕы] сирэй эппиэппэр сайыҥҥа диэри хааллар» — диэтэ кини. Н. Босиков
Сирэй эппиэтинэһи үрдэтиэххэ. «Кыым»
Ити тоҕо Александр ыраахтааҕы мин сирэй өстөөхтөрбүн барыларын бэйэтигэр чугаһатан иһэрэ буолуой. Л. Толстой (тылб.)
△ Тус бэйэ быһаччы оҥорор. ☉ Осуществляемый лично
Тимир суол сыыйыы тимир сындааһынын уурсарга сирэй кыттыыны ылар дьоллоннум. Н. Босиков
Сирэй куоталаһыы саҕаламмыта. Ходуһа х. Бу сирэй киирсии биһиэхэ куһаҕаннык бүтэрэ буолуо диэн сэрэйэбин, — массыыналарга бука ньиэмэстэр пехоталара олордоҕо. В. Быков (тылб.)
△ (Дуоһунаһы) тус бэйэтэ сүгэр, тус бэйэтэ эппиэттээх. ☉ Лично ответственный (по должности), лично отвечающий за что-л. Сирэй биригэдьиир кэлэн, хонтуруолунай ыамы ыыппыта. С. Федотов
Мин кэбиниэккэ сирэй бэрэссэдээтэли тус бэйэтин көрсүөм дии санаабытым баара, манна солбуйааччыта түөллэн олорор эбит. П. Аввакумов
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. «ХС»
8. Сыһыарыы түһүк форматыгар сыһыат суолталанар: «киһи кэннигэр, суоҕар буолбакка кини истэригэр, баарыгар». ☉ В форме дательного падежа принимает наречное значение «прямо, открыто, в лицо»
Василий Павлович, эйиэхэ мин сирэйгэ аһаҕастык этэрим ордук. Н. Якутскай
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: — Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Дьиҥнээх доҕор диэн кырдьыгы сирэйгэ этэр киһи буолуохтаах. «ЭК»
9. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «кистээбэккэ эбэтэр кубулуппакка хайдах баарынан, чахчытынан». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения принимает наречное значение «не утаивая или ничего не меняя, как есть»
Түүл да араастаах. Сорохтор сирэйинэн түһүүллэр үһү. А. Сыромятникова
Сирэйинэн этэрим Санаабын, сүрэҕим тугу диирин. И. Федосеев. Кини [чабырҕах] икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк.
10. тыл үөр. Кэпсэтиигэ ким туһунан этиллэрин көрдөрөр грамматическай категория: саҥарааччы киһини (1-гы сирэй), кэпсэтиигэ кыттар иккис киһини (2 сирэй), кэпсэтиигэ ахтыллааччыны (3 сирэй). ☉ Грамматическая категория лица
Мин, биһиги — сирэй солбуйар ааттар маҥнайгы сирэйдэрэ. ЕНВ СТ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Иккис, үһүс сирэйдэргэ хайааһын араас предметтэргэ, сиргэ-дойдуга, өйдөбүлгэ да сыһыаннаах буолуон сөп. ЧМА СТҮөТ
♦ Буор сирэй көр буор
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. С. Никифоров. Икки сирэй — дьоҥҥо биир тэҥник сыһыаннаспат, сирэй көрбөх. ☉ Двуличный, лицемер
Өскөтүн, сорохтор курдук, мин эмиэ туохха эмэ түбэстэхпинэ, куһаҕаннык саныы сылдьаайыккын. Олоххо икки сирэй буолар киһи бэлиэ. В. Гольдеров
Илин-кэлин сирэй (буол) көр илин-кэлин. Кини ким күүстээххэ ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, биир олохтоох сүнньэ суох, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон. Күөх сирэй көр күөх I. [Дьэбдьиэ:] Аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах. Бу кэриэтин өрүү өлөртөөн баран сырыт. Күөх сирэй… Суорун Омоллоон. Сирэй барда кэпс. — туох эмэ эрэммитигэр хара ааныттан табыллыбата. ☉ С самого начала не везёт в чём-л., на что возлагалась надежда
Сирэй барда… Тииҥ бөҕөнү көрдө ээ, уонна туох да тахсыбата. В. Протодьяконов
Үүттэригэр сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) — «эн да мин курдук буолбуккун (буолан эрэҕин, буолуоҥ)» диэн кимиэхэ эмэ кыһыйан-абаран этии. ☉ Раздражённое высказывание со значением «и тебя постигла (постигнет) моя участь». Эн да холоон буолбуккун. Сирэйбит тэҥнэспит
□ Ыскылааты былдьаабыккыт олус үчүгэй! Тойон эписиэрдэри кытта сирэйбит тэҥнэһээ ини. ӨӨККҮ. Сирэй бэйэтинэн — ким да кыттыыта, орооһуута суох, тус бэйэтэ. ☉ Самолично, собственной персоной
Ганс аны хабалыар буола сатыырын ууратан, бүгүн сирэй бэйэтинэн этэ. Суорун Омоллоон
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
Кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьон, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС». Сирэйгин буорга анньан туран кэпс. — саатаргын кэрэйбэккэ эрэ, сиҥҥэр түһэн туран. ☉ Не останавливаясь перед позором, не считаясь со стыдом
Билигин бу биллибэтинэнкөстүбэтинэн эмнэрбит тапталым күүһүттэн, сирэйбин буорга анньан туран, суруйарга сананным. Р. Кулаковскай
Андыны ытыһыах баҕа улахан буолан, нөҥүө түүнүгэр сирэйбин буорга анньан туран, Тэптэргээнэптээххэ хоноһолуу киирдим. «Чолбон». Сирэйгин да көрдөрүмэ — бар мантан, олох кэлимэ, киэр буол. ☉ И глаз больше не показывай
Киэр буол! Аны бу дойдуга сирэйгин да көрдөрүмэ. «ХС». Сирэйгин кистээ кэпс. — кими эмэ көрсөртөн куотун, хараҕар көстүмэ (киһини туох эмэ буруйа, айыыта таайан киһиэхэ көстүбэт диэн үөҕэн этии). ☉ Избегать встречи с кем-л., не показываться на глаза кому-л.
Тоҕо миигиттэн сирэйгин кистиэтиҥ? Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Эрэ куота көтүтэ сылдьар, сирэйин кистиир буолбут. А. Сыромятникова. Сирэйгэ бэрдэрдэ — туох эмэ көһүппэтэх өттүтүттэн буолбутуттан олус соһуйда. ☉ Быть ошарашенным, ошеломлённым какой-л. неприятной неожиданностью
Нэһилиэк дьоно бары кэлэйэн, сирэйгэ бэрдэрбит курдук, ах бардылар. М. Доҕордуурап
Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. «ХС». Сирэйгэ уоптар кэпс. — баламаттык сирэйгэ оҕус (сутуруккунан). ☉ Ударить кулаком по лицу
Аатын билбэт гына кыыһырбыт, кыһыйбыт Махсыын Сэмэҥҥэ өтөрү хааман кэллэ уонна сирэйгэ уоптарда. Р. Кулаковскай. Сирэйин быс кэпс. — кэһэт, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ Набить морду кому-л.
Кинини сирэйин бысталаан таһаарыахха. Н. Неустроев
Биирдэрэ, Болтоххой Бүөтүр: «Сирэйгин быһыам, сэрэн», — диир. Амма Аччыгыйа
«Дьиккэр ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам!» — диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын. Сирэйин киртит (саатырт, хараарт) кэпс. — киһини тугунан эмэ саакка киллэр, аатын түһэр, намтат. ☉ Выставить кого-л. на позор, унизить
Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
«Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
[Өлөксөйү] Земпределгэ ыытымыахха, Сирэйин түксү, хараардымыахха. С. Васильев. Сирэйин (өрө) салаа кэпс. — албыннаһан бэрт буола сатаа, ньыла көт. ☉ Угодничать, заискивать перед кем-л. [Хоодуотап:] Мин, эн курдук, бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов
Тойон өттүн сирэйдэрин эрэ салаабат, оттон кыра-хара өттүн кыһарыйара үгүс. В. Ойуурускай
Миитэрэй оҕонньору ол Матыыптыыр сирэйдэрин өрө салаабыт бандьыыттара кырбаан өлөрө сыспыттара. «ХС». Сирэйин саптар — баар ис дьиҥин биллэрбэт курдук кубулунар, атын буолан көстө сатыыр. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться кем-л.
Сибиир контрреволюцията «демократия», «Учредительнай мунньах» диэн албын луоһуннарынан сирэйин саптыммат буолбута. «ХС»
Эмиэ да дьадаҥыбын диир, эмиэ да элбэх үбү буостанан ылар. Буржуйка эрээри сирэйин саптан, кубулунар буоллаҕа. «ХС»
Бэйэтэ түбэһэриттэн куттанан, сирэйин саптан суруйбут. «ХС». Сирэйин саралаа — киһи туох эмэ биллибэккэ сылдьар айыытын-харатын, буруйун арыйан, дьиҥнээх сигилитин көрдөр. ☉ соотв. вывести кого-л. на чистую воду
Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
Бүгүн бүрүөҕэ барытын этиэм, сирэйин саралыам. А. Фёдоров
<Киһи> сирэйин таба көрбөт көр киһи. Сарсын хайдах уолаттар сирэйдэрин таба көрөбүн? Далан
Эмчиттэр бары мин сирэйбин таба көрбөттөр, ханнык эрэ саҥа дьикти эмп туһунан сэһэргээхтииллэр. Софр. Данилов. Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) кэпс. — сааттааҕы, куһаҕаны оҥорорго үөрэнэн хаалан саатырҕаабат буолбут (киһи). ☉ Лишённый чувства стыда, отъявленный, закоренелый бесстыдник, наглец. Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Сирэйин тыаһат кэпс. — күүскэ сирэйгэ оҕус. ☉ Влепить пощёчину. [Дьөгүөр:] Көҕөрө сытыйаҥҥын, тоҕо киһини түөкүннүүгүн? Хата, сирэйгин тыаһаттараайаҕын… Суорун Омоллоон
Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай. Сирэйинэн барда — умса баран түстэ. ☉ Упасть ничком
Балтым сүүрэн иһэн иҥнэн сирэйинэн барда. Т. Сметанин
Константинов сирэйинэн барар, бэстилиэтин ыһыктан кэбиһэр. С. Ефремов
Турбутум, сүһүөхтэрим уйбаккалар, итирик киһилии тэмтээкэйдээн тиийэн, өлбүт бөрө үрдүгэр сирэйбинэн бардым. Нэртэ. Сирэйин эттээ кэпс. — элбэхтик сирэйгэ охсуолаа; кырбаа. ☉ Надавать по морде кому-л.; избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
Кинини мин сирэйин эттиэм. Бэс Дьарааһын
Бэйэтин кэргэнин атаҕастаабыт ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран, сирэйин эттиэххэ баара. В. Васильев. Сирэй көрбөх — киһиэхэ дьиҥнээҕинэн буолбакка, сирэйиттэн (хол., төһө улахан дуоһунастааҕын) көрөн сыһыаннаһар идэлээх. ☉ Лицемерный подхалим, льстец
Хобуоччу, сирэй көрбөх, барыһымсах …… урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
Биһиги сахалыы кириитикэбит кырдьыгы сатаан утары эппэт. Кэм да сирэй көрбөх. «ХС». Сирэй сабыылык оҥостор (гынар) кэпс. — 1) кыра үчүгэйдээҕинэн өҥнөр, куһаҕанын онон сапта сатыыр. ☉ Прикрывая свои недостатки, постоянно хвалиться одним и тем же достижением
Былаанын хаһан да толорбот, биирдэ бириэмийэ ылбытын сирэй сабыылык оҥостор. Бэс Дьарааһын; 2) кими эмэ арахпакка тугунан эмэ сыҕай, сирэй бааһа оҥоһун. ☉ Постоянно укорять, упрекать кого-л. в чём-л.. Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр — кимнээх эмэ дьиктиргээбиттэрин, сөхпүттэрин, соһуйбуттарын бэйэ-бэйэлэрин көрсөн биллэрэллэр. ☉ Удивлённо, недоумённо переглянуться
Бары соһуйан, сирэй сирэйбитин көрсө түстүбүт. Амма Аччыгыйа
Бары саҥата суох иҥиэттэн олорон, сирэй сирэйдэрин көрсөллөр. Г. Колесов
Дьоннор саҥалара: «Махсыын, тохтоо, тохтоо!» — дэстилэр. Сөҕөн, үксүлэрэ Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр. С. Васильев
Сирэй сыҕай — сирэй-харах ас диэн курдук (көр сирэй-харах). Миигин атын дьон кини итэҕэһинэн сирэй сыҕайаллара үчүгэй үһү дуо? Р. Баҕатаайыскай
Саныыр санаата, аахсар тыла суоҕу булаҥҥын сырыы ахсын сирэй сыҕайаҕын дуо? В. Васильев
Эн да сирэй сыҕайбатаҕыҥ иһин сөппүт буола сылдьар. Н. Апросимов. Сирэйэ кытарар — кыбыстар, саакка киирэр. ☉ Стыдиться, краснеть от стыда за кого-что-л.
Билигин оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Хайа бытааһаҕы, оонньуутугар тэптэрэн, сымнаҕас сирдэрин хабыалаан, сирэйдэрин кытардыбатаҕай? П. Ойуунускай
«Хоноһолорго анаан таба өлөрөн бэлэмниэххэ диэбити истибэтэххит. Эһиги туохха кыһаныаххыт баарай! Астааччы киһи мин сирэйим кытарар», — диэн Агундьа мөҕүтүннэ. П. Ламутскай (тылб.). Сирэйэ сааппат (саатыа дуо) — кыбыстар, саатар диэни билбэт (киһи). ☉ Стыда нет у кого-л.
Ити курдук майгытыттанбыһыытыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо? А. Софронов. Сирэйэ сөллүбүт кэпс. — туохтан эмэ санаата хом түһэн, кэлэйэн эбэтэр ыарытыйан сирэйэ-хараҕа өспүт, саппаҕырбыт. ☉ соотв. лица нет на ком-л.
Андерс хоһуттан Валерий сирэйэ сөллөн таҕыста. Софр. Данилов
«Иэдээн эбит, доҕоттор, — Маппыр дьэ муҥарахсыйар, сирэйэ сөллөр, — аны саллааттарбытыттан тыыммытын манаһа сылдьыыһыбыт дии». Л. Попов. Сирэйэ суох кэпс. — сиэри аахсыбат, кэрээнэ суох (киһи). ☉ Нахальный, бесцеремонный
Бу саҥарара сирэйэ суоҕун. Н. Түгүнүүрэп
Саҥалаах ээт өссө, сирэйэ суох. В. Шекспир (тылб.). Сирэйэ сырдаабыт — сирэйэ-хараҕа сырдаабыт диэн курдук (көр сирэй-харах). Дьон тыынара кэҥээн, сирэйэ сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйи көрдөхтөрүнэ ол кырдьаҕастар Оҕолуу үөрэн сирэйдиин сырдыыллар. С. Данилов
Лейтенант кэнники тылларыттан эдэр саллааттар сирэйдэрэ сырдыы түстэ. «ХС». Сирэйэ холлубут — олус күүскэ ыалдьан эбэтэр айманан, курутуйан иэдэйбит, буорайбыт көрүҥнэммит. ☉ Иметь измученный, убитый вид (напр., от сильной боли или от горя)
Оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ыалдьан муҥнанан, сирэйдэрэ холлубут дьоннор хааман, сыыллан, наһыылкаҕа сытан, булгунньахтан түһэн истилэр. Л. Толстой (тылб.)
Ыт сирэй көр ыт. Ыт сирэй, хаайыыга сыттаххына, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына, өйдөнүөҥ! Н. Якутскай
◊ Сирэйин хоту — хайдах хайыспыккынан инниҥ диэки (бар, сүүр). ☉ Прямо в том направлении, куда повернулся лицом; прямо как стоишь (идти, ехать, бежать)
Эмээхсин ыаҕайалаах үүтүн олордон кэбиһээт, сирэйин хоту сүүрэн талырдаата. Амма Аччыгыйа
Сэрэйэн сирэйин хоту баран испитэ. Суорун Омоллоон
Нэктээйэп сирэйин хоту хааман дьулуруйбутунан барар. Н. Якутскай. Сирэй оһох — кэлин эркинэ туруору анньыллыбыт мастары халыҥ гына сыбаан оҥоһуллар, үрдүк сүүстээх, киэҥ нэлэгэр сирэйдээх, намыһах холумтаннаах сырдыгы үчүгэйдик биэрэр көмүлүөк оһох. ☉ Камелёк с задней стенкой из жердей, расположенных вертикально и обмазанных изнутри толстым слоем глины, с широким устьем и низким шестом
Үрүҥ буорунан оҥоһуллубут сирэй оһох лачыгырыы турар. Р. Кулаковскай
Сирэй оһох уотун сырдыгар [саатын] иһин кыҥастаата. Айталын
Биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит лэппиэскэни сирэй оһоххо, саха ууһа оҥорбут анал тимиригэр сырайан буһараллара. ТИИ ЭОСА. Сирэй саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥата уларыйыыта суох бэриллиитэ. ☉ Прямая речь
Ааптар тылын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука туруоруллар. ПНЕ СТ
Сирэй саҥа хабыычыка иһигэр ылыллар уонна улахан буукубаттан суруллар. ЕНВ СТ. Сирэй сирэйгэ — 1) уун утары көрсөн туран. ☉ Лицом к лицу
Дьиҥэр, кини хас оттооччуну хантан билиэй, сирэй сирэйгэ көрсүһэн кэпсэтэн да көрө илик киһитин? Н. Лугинов
Биһиги ыстанан турабыт да, өстөөхтөрбүтүн кытары ыга харсыһа, сирэй сирэйгэ буола түһэбит. И. Сосин
Өстөөҕү кытары сирэй сирэйгэ соччо-бачча көрсүбэккэ, ыстыыгынан кэйгэллэспэккэ эрэ, аҥаардас буомбаттан, сэнэрээттэн диэтэххэ, сөҕүмэр сүтүк. «ХС»; 2) атын ким да суоҕуна, туораттан мэһэйдэһиитэ суох (икки өрүттэр бэйэлэрэ эрэ). ☉ Один на один
Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт. Т. Сметанин
Кизер бу сыгынньахтанар хоско тоҕо эрэ көстүбэт, арааһа, миигинниин эрдэттэн сирэй сирэйгэ көрсүөн баҕарбакка, атын хоско сырыттаҕа. ПП ОА
Түрмэни көрөөччү туран тахсан барда, Нехлюдов Масловалыын сирэйсирэйгэ хаалла. Л. Толстой (тылб.). Сирэй солбуйар аат тыл үөр. — саҥарааччыны (мин, биһиги), кэпсэтиигэ кыттааччыны (эн, эһиги) эбэтэр ахтыллар киһини, предмети (кини, кинилэр) бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Личное местоимение
Сирэй солбуйар ааттан туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта тутаахтаах. АВМ ҮКТТҮө
Сирэй солбуйар ааттар тылы, суругу …… ыраас, лоп-бааччы оҥороллор. ЕНВ СТ. Сирэй счёт бухг. — чопчу биир киһиэхэ анаан аһыллар, кини харчытын туругун, хаамыытын, хардарыта аахсыытын көрдөрөр докумуон. ☉ Лицевой счёт
Бухгалтерия ый ахсын бары холкуостаахтар сирэй счёттарыгар ааҕыллыбыт уонна бэриллибит хамнастарын суруйан иһиэхтээх. АВН КХАТО
Бу подразделениеҕа биэс уон биэс сирэй счёт …… олохтонно. «Кыым». Сирэй харчы — баар харчы, тута төлөһөр харчы. ☉ Наличность, наличные деньги
Холкуос тэрилтэлэри кытары сирэй харчыта суох аахсыыта поручениеларынан оҥоһуллар. КПЫ
Бөрөбүөтү сирэй харчынан ылбытыгар сберегательнай хаасса уурумньулаахха кибитээнсийэ биэрэр. СКТ. Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) кэпс. — буруйдаах эрээри сааппаккабын хайдах инньэ гыныамый (хол., көрдөһүөмүй) диэн этии. ☉ Как, с каким лицом (появлюсь — о чувстве неискупленной вины)
[Хытыҕа:] Оо, хайа сирэйбинэн Тулаайах ийэбэр төннүөмүй? И. Гоголев
Дьэ ол кэннэ хайа сирэйгинэн билигин көрдөһүөҥүй? Н. Заболоцкай