сырбаҥ диэн курдук
[Аартык иччитэ:] Күүһүрэ түһүөхпүн …… икки хам бүөлэммит кулгаахпыттан уот сырбаҥалай өлүү дьирикинэ кырынаастарым, сулбурута ойон тахсыҥ! Д. Апросимов

межд. выражает сетование, недовольство: о татай, итини да кыайбат! ну и ну, даже этого не может сделать!

Пекарский:
межд. сетования, удивления О татай! О, горе! Я. ; чэ татайбын! - восклицание женщины во время родов; в соединении с эт-, сырбай-, сырбаҥ - см. эти слова; абытайбын-татайбын! как горячо! как жжет! эр дьаалыы, эт татай! восклицание удивления, граничащего с благоговением перед каким-нибудь молодецким поступком

дьүһ. туохт. Толору эттээх иэдэстэрдээх маҥан сирэйдээх буол (үксүн сиппит кыыс, эдэр дьахтар туһунан). ☉ Иметь полнощекое белое лицо (обычно о цветущей девушке или молодой женщине)
Сырбаҥалыыр-татакалыыр Сырбаҥ татай Сытыы кыыс аатырда …… Иҥин хаана тэтэрдэ, Сырайа дьылтайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэрэмииһэп сүрдүк астыммыттыы күлэн дьылтайда. Болот Боотур
[Хобороос] урукку бэдэр саҕынньаҕа тобугар тиийбэт буолбута ыраатта. Уойбута-топпута, икки иҥэ дьылтайбыта сүр. А. Сыромятникова

I
чурулаа диэнтэн холб. туһ. Сырбаҥ үрүйэлэр, Чурулаһа, Чарылаһа, Чырылаһа Сүүрэн-көтөн эрэллэр. И. Гоголев
Чобуо, сытыы сүүрээннэр Чурулаһа сүүрэннэр, Саас суһуоҕа буоланнар Сардаҥара субуллаллар. А. Кондратьев. [Туллуктар] Сааскы күннэр үүммүттэрин Сайа туойан аастылар, Чурулаһан, дьулуруйан, Чугдаарыһа турдулар. Чэчир-72
II
даҕ. Чурулуур, халдьыгырас тыастаах. ☉ Журчащий
Бу манна чурулас фонтаннар Дьол, таптал оһуорун анньаллар. И. Алексеев

I
чырылаа диэнтэн холб. туһ. Сааскы үрүйэлэр, Сырбаҥ үрүйэлэр, Чурулаһа, Чарылаһа, Чырылаһа Сүүрэн-көтөн эрэллэр. И. Гоголев
Бары хаспахтарынан үрүччэлэр сырсан чырыластылар. «ХС»
II
даҕ. Бүтэҥи соҕустук халдьыгыраан тыаһыыр (хол., үрүйэ уутун этэргэ). ☉ Приглушённо журчащий (напр., о речке)
[Пиэрмэ иһин] чырдырҕас-чырылас тыаһынан күнү быһа толорбут …… ынах ыыр тимир ыаҕастар уҕарыйаннар, …… үрүт-үрдүлэригэр кыстанан, …… куура тураллара. Г. Николаева (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Кими, тугу эмэ кыайбакка нэһиилэ соһус, сыһаҕастас. ☉ Тянуть, тащить волоком, волочить с усилием кого-л. или что-л. тяжёлое по земле
Уолуктай Уоһук Сүллүкү ойууну, нэһиилэ сыһан-соһон, тордоҕор киллэрдэ. Болот Боотур
Сырбаҥ Суоппуйа [Былааһабы] сыһан-соһон быыс кэтэҕэр илдьэн сытыарда. Е. Неймохов
2. көсп. Ылсан баран бүтэрэ охсубакка тугу эмэ өр кэмҥэ оҥор, бытаар. ☉ Затягивать, медлить с завершением чего-л. [Миша] эксээмэҥҥэ киирдэҕинэ, теорематын хайаан даҕаны сыһан-соһон син дакаастыыр. Н. Лугинов
Мин кэпсээни өр сыл, ыйы-ыйынан сыһан-соһон суруйар идэлээхпин. Н. Габышев
Хайа күн, хас да сыл сыспыт-соспут диссертациябын бөрүөрэн, көмүскээһиҥҥэ киллэрээри, мөхсө сылдьар бэрт киччим кэмим этэ. СДТА

I
дьүһ. туохт. Түргэнник, сытыытык-сылбырҕатык хамсанан хаамп, сүүр (үксүгэр үрдүк курбуу курдук уҥуохтаах хатыҥыр дьахтар, киһи туһунан). ☉ Бегать, ходить, двигаться быстро, проворно; упруго извиваться, вертеться (обычно о стройных людях с гибким станом)
Сортол тоҥус обургу Сыыһа-халты харбатан Сырбайан биэрэ сырытта. П. Ойуунускай
Оҕолор Дыгыйа кэнниттэн сырсан сырбайдылар. Болот Боотур
Көҥүл сырбайаары ол-бу буолбута буолан кубааскайданаргын мин сэрэйбэт үһүбүн дуо?! А. Сыромятникова
ср. монг. шарвах, ширвэх ‘махать, хлестать (напр., хвостом)’, бур. шарба ‘вилять хвостом’
II
даҕ. Сытыы, сылбырҕа хамсаныылаах, сытыытык, сылбырҕатык хамсанан сүүрэр. ☉ Шустрый, быстроногий, очень подвижный
Сыһыыга сырбай бэйэлээх баар үһү (тааб.: саһыл). Сырсыылардаах үлэлээх, Сытыы сырбай оҕолоруом, …… үлэбитигэр …… Хотуулаах буоллубут. Күндэ
△ Биир сиргэ таба олорбот, олус сытыы-хотуу, араастаан туттубут-хаптыбыт, элэстэммит (кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Бойкий, непоседливый; подвижный, вертлявый (о девушке, женщине). Сырбай дьахтар. Сырбай кыыс
□ Сытыы сырыылаах Сырбай сыһыах; …… Кыыс оҕо кылаан бэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Сырбай (сырбаҥ)-татай эргэр. — уон алтата-сэттэтэ буолбут кыыс. ☉ Шестнадцати-семнадцатилетняя девушка; молодица, молодуха
Аны хаһан кэлэн хонуугар оонньоон Суһуоҕум хоройон, Киистэм килбэйэн Сырбай-татай кыыс буолан сылдьыахпын билбэтим. Саха нар. ыр. II