ыстаҥалас I диэнтэн хай
аата. Биһиэхэ, оҕолорго, көр-күлүү, дьиэттэн дьиэҕэ сырсыакалаһыы, ыстаҥалаһыы эрэ буолла. Күрүлгэн

I
аат. Аһы-үөлү, араас табаары атыылыыр эргиэн тэрилтэтэ. ☉ Магазин
Ас-үөл маҕаһыына.  Бу кинигэ маҕаһыыҥҥа тахсыбытыгар оҕолор сырсыакалаһыы бөҕө буолбуттара. Бэрт үгүс оҕо матан хаалбыт этэ. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар маҕаһыыннары кэрийэн кэлэн, аһаансиэн, таҥас-сап уларытан холкуос кулуу бугар бырааһынньыгы атаара сус гынан хаалбыттар. В. Яковлев
II
аат. Бэстилиэти, аптамааты, эбэтэр сааны иитэргэ ботуруон нары сааһылаан угар уйа. ☉ Коробка для патронов в огнестрельном оружии, магазин
«О, Мишка!» — кини бэрт чу гас билсиилээҕин аатын истэн үөрбүттүү, аптамаатын маҕаһыыныгар б отуруону симэ-симэ, саҥа аллайбыта. Д а л а н. [ Куоратчыттар] сааларын маҕаһыынын куобах нэгинэн суулаан айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов

чоной диэнтэн холб. туһ. Сорохторо уот аттыгар икки хаамыы сиргэ сырсыакалаһан кэлэн чоноһон олордулар. Болот Боотур
[Кууруссалар] сири-буору тоҥсуйа-тоҥсуйа, тэһии аҕайдык чоноһон хаамсаллара — саҥа харахтыыр оҕо киһиэхэ барыта олус сонуна. С. Маисов

даҕ. Төлөһүйбүт, сыаламмыт (сүөһү). ☉ Прибавивший в весе, жирный (о скоте)
Уойуулаах ынахтар ханаҥнаһалларын, Оонньоколоон ньирэйдэр сырсыакалаһалларын Өрүү долгуйа көрөбүн, Үөрэн-ыллаан кэлэбин... С. Васильев
Үрдүкү уойуулаах сүөһүнү туттарыы хаһаайыстыбаҕа да, судаарыстыбаҕа да барыстаах. ЭБТ
Матрёна Аммосова племенной кыыллар сөбүгэр уойуулаах буолууларын кыһанан кэтээн көрөр. АВЛ ГСФ

I
туохт. Кими эмэ иллэҥсит, иллэҥ кэмнээ. ☉ Предоставлять свободное время, давать передышку
Үгүс түбүгэ соҕотох Котруһу, төһө да хоһуунун иһин, сололуох да буолбатахтар. ПАК ИК
Киһи үксэ кинилэрдиин кэпсэтэ сатаан сололооботторо бэрт. «ХС»
Тоҕо эйиэхэ түүнү-күнүһү быһа …… уолаттар, кыргыттар сололообокко төттөрү-таары сырсыакалаһан тахсалларый? А. Фадеев (тылб.)
II
туохт. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска таһаар. ☉ Определить, назначить кого-л. на должность
Быйыл кыһын Вронскайы полковник сололообуттара. Л. Толстой (тылб.)

1. аат. Кыра тэхтир, оҥхой, очур-чочур, быллаар-аҥхай (хол., суол охсуута, нэксиэтэ, очурачочура). ☉ Бугристость, неровность, ухабистость
   Күһүҥҥү түүн …… хараҥатын бэйэҕит да билэр инигит. Хас силиһин, оллурун-боллурун билэр омоон суолбунан хааман дэллэрийэбин. Софр. Данилов
   Доҕотторунаан кини үгүстүк төттөрү-таары сырсыакаласпыт кырдалларын оллурун-боллурун, хас ыырын-ыллыгын биэс тарбах курдук билэрэ. Далан
2. даҕ. суолт. Кыра тэхтирдээх, очурдаах-чочурдаах (хол., суолу этэргэ). ☉ Ухабистый, неровный (напр., о дороге)
   Тайах оллур-боллур таастарга сыыһа-халты тэбинитэлээн, эрчимнээхтик илгистэн, эһэни олоҕун булларбакка өгдөҥөлөөтө. В. Протодьяконов
   Ларьяна Никитична, нухарыйыах буолан иһэн, оллур-боллур сирдэр охсууларыттан сэргэхсийэн хаалла. Р. Баҕатаайыскай
   Оллур-боллур суолунан, Түҥкүр-таҥкыр түһэн-тахсан, Онно-манна батыллан, Отой түүнүн тиийбиттээҕим. В. Гольдеров

I
аат. Буоста өҥөтүнэн туһаныыны эбэтэр туох эмэ төлөбүрү оҥорбуту туоһулуур сыаната ыйыллыбыт, үксүгэр түөрт муннуктаах, сыһыарыллар, ойуулаах кыра бэлиэ кумааҕы. ☉ Марка (почтовая)
Араас дьэрэкээн ойуулаах буоста мааркалара атыыламмыттар.  Арааһынайы хомуйар дьон баар буолаллар. Сорохтор буоста мааркатын, атыттар испиискэ хаатын биитэр былыргы манньыаттары хомуйаллар. ДьДьДь
II
аат. Туох эмэ көрүҥэ (хол., м а с с ы ы н а о. д. а. ). ☉ Марка (машины, техники и т. д.)
Тыраахтардар уонна хамбаайыннар эргэ мааркалара саҥа тупсарыллыбыт, ордук көрдөрүүлээх массыыналарынан солбуллаллар. ЭБТ
Хамбаайыннар эргэ мааркалара көдьүүһү биэриилэрэ хамбаайын саҥа мадьыалларын кытта тэҥнээтэххэ таҥ нары түспүт. «ХС»
△ Туох эмэ суорда, хаачыстыбата. ☉ Марка (сорт, качество чего-л.)
«Сухой» [арыгы] ханнык эрэ мааркатын толоруннум уонна Сэмэҥҥэ былдьаһыспыттык: «Маны түһэрэбин!» — диэн сибис гынным. Софр. Данилов
Мохсоҕоллооххо сиэмэн М-500 мааркатыгар хаачыстыба судаарыстыбаннай бэлиэтэ иҥэриллибитэ. «ХС»
III
аат., кэпс. Икки хамаандаҕа хайдыһан кыра мээчигинэн бырахса оонньуур оонньуу. ☉ Лапта (игра)
Хаар харааран, оҕолор маарка оонньоон сырсыакалаһа сылдьаллар.  Маарка оонньоотоххо Вася мээчиккэ таптарыгаһа суох, өрө тамаһытан түһэн, сүрдээхтик сүүрэр уол эбээт ити. Амма Аччыгыйа
Техникум таһыгар маарка оонньоон сырсыакалаһа сырыттахтарына биир киһи бэлисипиэтинэн бэрт холкутук тайаарытан ааста. «ХС»

туохт. Туох эмэ онно суохха күтүрээ, буруйдуур сылтаҕы була сатаа. ☉ Придираться к чему-л. для того, чтобы найти повод для каких-л. подозрений и обвинений
Охсуспут диэн баайсыстахтарына, учууталыттан да устан кэбиһиэхтэрин сөп. Дьиҥэр кини [Аласов] букатын буруйа суох эбээт. Софр. Данилов
Баайсыма, маҥан ата суох киһибин. Күннүк Уурастыырап
◊ Иэс баайыс көр иэс баайсыы
Мин оҕолор иэс баайсалларын көрө олорон, ону-маны эргитэ санаабытым. Далан
Бэл, көннөрү сасыһа, иэс баайса оонньооһун, былаах былдьаһыыта эҥин бары оҕо дууһатыгар, сүрэҕэр хорсун, сылбырҕа, булугас өйдөөх буолууну кытта кыайыы-хотуу өрөгөйүгэр өрө күүрдэллэр. П. Аввакумов
Дьэ уонна бары бииргэ иэс баайса, ороспуой хаһаактар буола, харах симсэ эбэтэр сасыһа оонньууллара. Суол т. Иэс баайсан сырсыакалаһар оҕолордуу, борооскулар, субан сүөһүлэр батыаккалаһаллар. Далан

туохт.
1. Күрүөнү алдьатан иһигэр киир эбэтэр таһыгар таҕыс (сүөһү туһунан). ☉ Проникать внутрь какого-л. огороженного места или выбираться наружу, проломив изгородь (о скоте)
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар биир оҕус күрүөһүлээн киирбитин, күрүө тоһоҕотун тутан баран, эккирэтэн сырсыакалаһан эрэр эбит. А. Софронов
[Оҕус] түүн кыбыы аанын күрүөһүлээн тахсан, тыа саҕатыгар ыраах мэччийэ сылдьар эбит. Амма Аччыгыйа
Мантан саас ыаллар сүөһүлэрин мэччитэ таһаарар буолуохтара, оччоҕуна күрүөһүлээн киирэннэр отун сыыһын биирдэ салаан кэбиһиэхтэрэ. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Туохха эмэ күүскүнэн ороос. ☉ Насильно вмешиваться во что-л. Ол мөккүөртэн кырдьыккын хайдах дакаастыыр кыахтааххыный? Этэр былааннаргын олоххо киллэрэҥҥин эрэ
Онуоха эн сороҕор күрүөһүлээн ылаҕын, эбиитин биригэдьиириҥ уурайа сатыыр. У. Нуолур
Кинилэр [дьахталлар] эр дьон кэпсэтиитигэр мээнэ күрүөһүлээн киирбэт эбиттэр. «ХС»
3. көсп. Алдьатар, өлөрөр-өһөрөр санаалаах ким эмэ олорор сиригэр-уотугар соһуччу баар буол. ☉ Нагрянуть куда-л. с целью разрушения, истребления
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Көрдөһөр бөҕө күттүөннээх, Ааттаһар бөҕө ахсааннаах, Хайдах эмэ гынаҥҥыт Күдэн күүстэ, Одун хаан уохта Ууран-тутан биэриэххитин Төһөхачча буолуой? Тоҥ Суорун
Муус устар сүүрбэ биэс күнүгэр үрүҥнэр куорат үс өттүттэн күрүөһүлээн киирдилэр. «ХС»

I
1. туохт.
1. Хайа эмэ диэки өрө эбэтэр туора ыстан. ☉ Прыгнуть, скакнуть, сделать прыжок. Үрдүгү ой
□ Күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой. П. Ойуунускай
Биир ойууну ордук ойдо. Амма Аччыгыйа
Ат туора ойдо, тэбиэлээн кууһурҕатта. М. Доҕордуурап
△ Түспүт сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки өрө көт (туох эмэ чэпчэки эттиги этэргэ, хол., мээчик туһунан). ☉ Отскочить в сторону с места падения (о каком-л. лёгком предмете, напр., о мяче). Мээчигэ ыраах ойдо. Сүүтүк тэйэн муннук диэки ойдо
△ Тугу эмэ үрдүнэн ыстан. ☉ Перескочить через что-л. Күрүөнү үрдүнэн ойдо. Чалбаҕы ойон туораата
2. кэпс. Сүр түргэнник ыстанан тиий эбэтэр баран хаал. ☉ Подскочить к кому-чему-л., отскочить от кого-чего-л., спешно уйти, поскакать
Ийэлэр иккиэн уолаттарын диэки ойдулар. Амма Аччыгыйа
Эһэ туох да буолбатах, киһибэр ойдо. Т. Сметанин
Үлэлээн бүтээт да, ойбута. Р. Кулаковскай
3. көсп. Өрө күөрэй, үөһэ таҕыс (күн туһунан). ☉ Всходить, возвышаться над горизонтом (о солнце)
От үлэтэ сарсыарда күн ойуоҕуттан киэһэ киириэр диэри түөрт омурҕаннаах буолуохтаах. Н. Габышев
Туман көппүтүн кэннэ күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
Күн тэмтэйэ ойуор диэри утуйан турабын. П. Аввакумов
2. көмө туохт. суолт. Хайааһын соһуччу, эмискэччи буоларын бэлиэтиир. ☉ В значении вспомогательного глагола выражает внезапность и моментальность действия
Кини ойон тиийэн ааны хатыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, ойон турбута. Суорун Омоллоон
Киниэхэ утары оһох кэнниттэн ким эрэ соһуйбут курдук ойон тахсыбыта. В. Гаврильева
♦ Бытырыыс ой кэпс. — 1) илдьирийэн, алдьанан салыбырыы сырыт, сүүмэхтэс (эргэ таҥаһы этэргэ). ☉ Свисать клочьями, бахромой, будучи изношенным (об одежде)
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэйхарах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай; 2) элбэх буолан сүүр-көт, үҥкүүлээ (тэҥ уҥуохтаах кыра оҕолору этэргэ). ☉ Бегать, носиться толпой, танцевать (о маленьких детях одинакового роста). Оҕолор таһырдьа тахсан сырсыакалаһан бытырыыс ойдулар. Кэнсиэргэ кыракый оҕолор үҥкүүлээн бытырыыс ойдулар
◊ Ойон тахсар күннээх, <охтон баранар мастаах> фольк. — Орто дойдуну хоһуйан этэр олук. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Средний мир
Ойон тахсар күннээх, Охтон баранар мастаах Орто туруу дойду. П. Ойуунускай. Ойор күннээх оҕо саас — оҕо саас туһунан олус истиҥ өйдөбүлү бэлиэтиир халбаҥнаабат олук. ☉ Формульное выражение тёплого отношения к детству, воспоминания о нём
Ити көр-нар тыллар ойор күннээх оҕо саас кэйэр имнээх дьүөгэтин санаппыттара. С. Федотов
Ойор күннээх оҕо саас барахсан! «ХС»
ср. монг. ойх ‘падать, отскакивать, отпрыгивать’
II
1. аат. Сыһыыга ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок в долине, в открытом поле. Н. К. Антонов чинчийиитинэн, хотугу айылҕа арааһын көрдөрөр үгүс тыл биһиэхэ монгуолтан киирбиттэрэ: дьыбар, хомурах, кыдьымах, ой, долохоно уо. д. а. Багдарыын Сүлбэ
Бу сир күөллэрэ сайын устата эҥин кус ууһунан, учугас ойдоро, тыалара куобаҕынан, бочугураһынан, уларынан толору буолара. УАЯ А
2. даҕ. суолт. Ойуччу турар (хол., тыа, мыраан эҥин); быстах (үксүгэр былыты этэргэ). ☉ Находящийся на отшибе, в стороне (напр., о лесе, горке); одинокий (обычно об облачке)
Ойоҕос үрэҕи ортотунан Ой мырааны аннынан Оҥоһуулаах суолга киирэммин Айаннатан ахан истим. Саха нар. ыр. III
Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин. Эллэй
Бу кэмҥэ, кыырпах былыт өтөр-наар сыстан көрбөтөх халлааныгар, эмискэ ой былыт баар буолар. С. Тумат
◊ Ойдоох (ой) буур (таба, кыыл) түөлбэ. — тайах, кыыл таба атыыра. ☉ Лось-самец; дикий олень-самец
Уол оҕо ойдоох бууру охтордоҕуна үөрэрэ (өс хоһ.). Ой кыыл уорҕатын чулуута тоҕус хос хатарыллыбыт киристээх. ПЭК ОНЛЯ I
Ой (өй) дуораана көр дуораан. Былыта суох тымныы дьыбардаах түүн туруйалар хаһыыларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана — ойуур оҕото ол ырыаны ыраах дуоратан Үүт-үкчү үтүктэн дьиэрэттэ. Болот Боотур
Уус таһаарар хоһоонун Лоҥкууда куула хайаларын аппатын иһиттэн ой дуораана үтүктэн харбыаласта. М. Доҕордуурап
ср. монг., бур., тув. ой ‘лес, бор; роща’