сов. что 1. уһуктаа, биилээ; заострить карандаш харандааһы уһуктаа; 2. перен. сытыырхат; заострить вопрос боппуруоһу сытыырхат; заострить внимание болҕомтону сытыырхат.

сов. что сытыырхат, урансыт; изощрить зрение хараххын үөрэт (кыраҕы гына).

сов. что 1. (чувство и т. п.) сытыырхат, бэргэт; 2. (сделать более напряжённым) сытыырхат, тыҥат, күүркэт; обострить отношения с кем-л. кими эмэ кытта сыһыаҥҥын күүркэт.

сыһ. Туохха эмэ сөп түбэһэрдик, табыгастаах гына. ☉ Подходяще, удобно. Тоҕоостоохтук саҥар
□ Кус ол курдук охсуохха тоҕоостоохтук чугаһаабыта. Т. Сметанин. Амма Аччыгыйа антонимнары тоҕоостоохтук туттан, айымньы ис хоһоонун арыт ордук чуолкайдыыр, арыт сытыырхатар. «ХС»

үлүннэр диэнтэн хай
аата. Үрүҥ илгэни ылыыга аҥаардас ыанньыксыттар бэйэбит эрэ үтүөлээхпит диэн этэр үлүннэрии буолуох этэ. «ЭК»
Мин тугу эппиппэр бүтүннүүтүгэр үлүннэрии суох, проблеманы соруйан сытыырхатыы суох. «Кыым»

уустугур диэнтэн дьаһ
туһ. [Билиҥҥи кэм] төрөппүттэр уонна оҕолор, кырдьаҕастар уонна ыччаттар икки ардыларыгар сыһыаннаһыыны улаханнык сытыырхатта, уустугурта. АИА КХО
Тириэнэрдэр үөрэнээччилэрин кыахтарыттан көрөн эрчиллиилэри судургутан эбэтэр уустугурдан биэриэхтэрин сөп. ПРД ДДь
Онон быһаарыллыбыт дьыаланы хат көбүтэн, силиэстийэ үлэтин эбии уустугурдумуохха дии саныыбын. «Кыым»

1. хайын I диэнтэн холб. туһ. Этэрээт туспа бөлөхтөргө хайдыһан, болуоссаттан таҕыста. Эрилик Эристиин
   [Иккиэйэх бэйэбит] Инибии хайдыһан, Төрөөбүт улуустан күрүүрбүт, Дьол-соргу көрдүүрбүт. А. Абаҕыыныскай
   Саалаахтар кыылы суоллаан, хайдыһан ойууру икки өттүнэн барбыттар. ВПВ ИК
2. көсп. Кими эмэ кытта тыл тылга киирсибэккэ, өйдөспөккө, туспа санаалаах буол. ☉ Разойтись (напр., во взглядах)
   Урут кинигэ, киинэ туһунан мэлдьи мөккүһэрбит, хайаан да туохха эмэ хайдыһарбыт. Софр. Данилов
   Салайааччылар хайдыспыттар, сорохтор сытыырхатарга, атыттар мүлүрүтэргэ этэллэр үһү. Р. Баҕатаайыскай
   Кыргыттар санаалара хайдыһан барда. Айысхаана

туохт.
1. Аалан, хататтаан кылаанын таһаар, сытыылаа (биилээх, уһуктаах туттар сэби). ☉ Точить, заострять (колюще-режущие предметы)
Бэртээхэй быһаҕы Уһуктаан, кылааннаан, Удьурхай уктаан, Ситэрэнхоторон Эйиэхэ оҥордум. Эрчимэн
Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
2. Түүтүн тупсар, кылааннаах гын. ☉ Улучшить качество шерсти (чтобы она стала остистой)
Күндү түүлээх киистэрим, Күп-күөх күкээркэй тииҥнэрим Кэрэчээн таҥастарын — Көп түүлэрин кылааннаары Манна кыһын адаҕыйар. С. Данилов
Кыһыммыт кылбаҥнас кылаанныыр Саарбаны, саһылы, кырсаны. И. Эртюков
3. көсп. Сытыырхат, күүһүрт, тупсаран биэр. ☉ Резче, четче обозначить главное, существенное в чем-л., подчеркнуть, заострить что-л. Кылаассабай сэргэҕи Кылаанныыры модьуйар Уонтан тахса суол пууннаах Уһун уураах ылылынна. Күннүк Уурастыырап
Оо, иэйии, сарыалга дьиэрэйэн, Оҕолуу айааран уһугун. Кынаттыыр бөрүөбэр дьиэрэй эн, Кылааннаа тыл сытыы уһугун! Р. Баҕатаайыскай
Дьоннуун бодоруһан, өйдөөх киһи бэйэтин чувстволарын кылааннаан, өйүн-санаатын өссө сайыннаран биэрээччи. ПБН КДьСО

1. аат.
2. Ким, туох эмэ омсото, кыаллыбатах өттө, туолбакка хаалбыта. ☉ Недостаток, изъян, отрицательная черта кого-чего-л.
   Дьон итэҕэстэрин эрэ аҥаардастыы бэлиэтии үөрэнэн, үтүө өттүлэрин өйдөөн көрбөт буола охсубут. Амма Аччыгыйа
   Дьокуускай итэҕэһэ онтон билиҥҥэ диэри биир: киниэхэ күөх, от-мас суох. Суорун Омоллоон
   Үлэ итэҕэстэрин арыйаллар уонна олору туоратар суоллары ыйаллар. Софр. Данилов
   Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
3. Эрэбиисийэ түмүгэр көстүбүт малсал, үп-харчы ороскуоттаммыт сууматыгар сөп түбэспэтэ, тиийбэтэ. ☉ Отсутствие нужного количества денег, имущества, обнаруженное в ходе проверки, недостача
   Эрэбиисийэ итэҕэһи арыйбыт.  Хайдах да гыммытын иһин, алта ат түүлээҕиттэн итэҕэһи ылбаппын, оччоҕо дьыаланы дьыала оҥоробун. Саха фольк. Биир бириэмэҕэ Айаан маҕаһыыныгар улахан итэҕэс көстөн, уол хаайыыга түбэспитэ. Н. Габышев
   Подотчеппар итэҕэс суох. Дьэ үчүгэй. М. Попов
   △ Туох эмэ тиийбэтэ. ☉ Неполное количество чего-л., недостаток
   Мин холкуос мантан ылбыт массыыналарын итэҕэһин ыла киирбитим. А. Софронов
   Сопхуос буолбутун кэннэ оннооҕор ортоку үлэһит икки-үс мөһөөхтөн итэҕэһи өлөрбөт. Далан
4. даҕ. суолт. Ситэтэ суох, толорута суох. ☉ Недостаточный; неполный
   Итиннэ итэҕэс биинтэлэр нууччалыы ааттара киирбитэ буолуо. А. Софронов
   Кулут-тойот саарыстыбатыгар төрөөммүн, итэҕэс өйдөөх иринньэх бөлүһүөк буоллаҕым, онон билэрим аҕыйах, көрөрүм элбэх буоллаҕа. П. Ойуунускай
   Төһө да барытын сиэри таһынан сытыырхаттар, киниэнэ куруутун оруннаах буолааччы. Баҕар, кини итинэн бэйэтин ханнык эрэ итэҕэс өттүн сапта сатыыра буолаарай? Н. Лугинов
5. сыһ. суолт.
6. Тиийбэт гына, ситэтэ суох. ☉ Недостаточно; меньше, менее
   Итэҕэс ойдо быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Тойонуом, сэттэ буукка холоон ыллаҕыҥ дии, сэттэ бууттан итэҕэс тахсыа суоҕа. Күндэ
   Ынах баһыгар иккилии сүүс кыраам үүтү итэҕэс ыабыт буолан таҕыстылар. В. Яковлев
7. көсп. Куһаҕаннык, ситэтэ суох. ☉ Хуже
   Итиччэ дьон эйигиттэн итэҕэс оттуохтара үһү дуо? А. Софронов
   Нараҕаннаах Ньургуһуну бэйэлэрин оҕолоруттан итэҕэс санаабаттар этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Мин эйигиттэн итэҕэс үһүбүн дуо? Күннүк Уурастыырап
   Ыал аатын ыллахпына, буруо таһаардахпына, дьонтон итэҕэс олорботорбун үчүгэй этэ. М. Доҕордуурап
8. Кэпсиирэ суолтатыгар туттулуннаҕына: «өссө итинтикэтэ тиийбэт, мантыката тиийбэт» диэн суолталанар. ☉ Употребляясь в качестве сказуемого, приобретает экспрессивное значение: «этого еще не хватало»
   Ыраас үппүн сиэн бараҥҥын, аны дьыалаҕа түбэһиннэрэриҥ итэҕэс дуо? Н. Неустроев
   Аны бэйэҥ аатын Алдьанара итэҕэс буолан Айгыстан олороҕун дуо?! П. Ойуунускай
   Аны бандыыттар буулдьаларын ыстааммытыгар хомуйан ыларбыт итэҕэс эбит. Амма Аччыгыйа
   Аны эйигин атаҕастыыра итэҕэс эбит дии. В. Протодьяконов
   ♦ Киһи ахсаана итэҕэһин ситэрэ кэлэ сылдьар киһи көр киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа)
   Ити барбах киһи ахсаана итэҕэһин ситэрэ кэлэ сылдьар киһи. Н. Заболоцкай
   Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) көр киһи I. Киһи итэҕэһин толоро сылдьар <киһи> көр киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). Туохтан саҕаламмытын чопчу билбэтэрбин даҕаны, оскуолатааҕы сылларбыттан бэйэбин куруутун киһи итэҕэһин толоро сылдьар курдук сананабын. Н. Лугинов
   ◊ Итэҕэс оҕо - тоҕус ыйын толору сиппэккэ төрөөбүт оҕо. ☉ Недоношенный ребенок, недоносок.