1. аат. Үчүгэйтэн үчүгэйин талан ылыы, сүүмэрдээһин. ☉ Выбор, отбор
   Дьон сыыйыылара күөн көрсөллөрө буолуо! И. Гоголев. Биэс сылга тоҕус уон биир тыһыынча хандьыдаат ССКП чилиэнигэр ылыллыбата
   Бу балачча сөптөөх сыыйыы. «Кыым»
   Отучча сыл производство хамандыырынан эриллии манан ахан дьыала буолбатах. Ити үлэҕэ киһи сыыйыыта, сындааһыннааҕа тулуйар. ҮҮүДь
2. даҕ. суолт. Сыыйа тардыбыт курдук көнөтүк бара турар (хол., тимир суол, боробулуоха). ☉ Прямой, вытянутый в длину (напр., о рельсах, проволоке)
   Онтон эмиэ чугуун уллуҥахтарынан сыыйыы тимир эриэлсэҕэ тирэнэн дьүккүйүө, үгүс тиһилик богуоннарынан өҕүллэҥнии субуллуо, куударалаах буруонан халлааны суруйуо. Амма Аччыгыйа
   Истибэккин дуо — ити сыыйыы тимир тиһиликтээх баҕаналар хайдах курдук дыыгынаһалларый? [Араадьыйа бастаан киирэригэр туруоруллубут баҕаналары этэр]. С. Федотов
   Сыыйыы боробулуоханан тиһиллэн турар остуолбалар арыт сыналыйан ытыырга, арыт быгыахтаһа-көбүөхтэһэ турарга дылы этилэр. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн субуйа тардан таһаар, ороо. ☉ Выдёргивать, вынимать, вытягивать что-л. из чего-л.
Үөлбүт мундуну, үтэһэлэртэн сыыйан ылан, сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт] Кыыныттан быһаҕын сыыйан Кылбачытан ылла, Кынчаайап хабарҕатыгар аҕалан Кылаанынан уурда. С. Васильев
Семён Иванович аһыллан турар хаалаах бөппүрүөскэттэн биири сыыйан таһааран уматынна. Т. Сметанин
2. Улахан тыаһы таһаарбакка эрэ биир тэҥник тугу эмэ гын (хол., саҥар). ☉ Делать что-л. монотонно, однообразно (напр., говорить)
Бааса …… тииһин быыһынан сыыйан, нүһэр куолаһынан ыйытта. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай кэпсээнин салгыы сыыйар. Күннүк Уурастыырап
Ол ортотугар сытыы эрбии тоҥ маһы сыыйар. И. Аргунов
Ардах киэһэттэн саҕалаан баран түүнү быһа сыыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Туох эмэ устун батыһа бар; элбэх сири кэрий. ☉ Идти вдоль чего-л. (ручья, реки); обойти вдоль и поперёк что-л. Хара тыаны сыыйан бараннар тугу да булбакка, сырыылара-сылбалара быстыбыт. Амма Аччыгыйа
Сөмөлүөт аэродромтан көтөөт, намыһах соҕуһунан Бүлүү өрүһүн таҥнары сыыйар. Н. Якутскай
Элбэх сүөһү холбоспута, сылгылыын-ынахтыын сыһыы муҥунан сыыйаллар. Н. Заболоцкай
Николай Петрович, сыыһа-халты аһаат, уһун синньигэс дэриэбинэни уһаты-туора сыыйда. С. Федотов
4. Сөптөөхтөр ахсааннарыгар киллэримэ, тугунан эмэ сирэн туорат. ☉ Отсеять, удалить кого-л. из состава чего-л., производя отбор. Аармыйаҕа сулууспалыыртан сыый
□ [Холкуоска] сыраан, сыылба дьону сылтан сыллар сыыйан суох оҥорон иһэллэр. М. Доҕордуурап
Ити кэмҥэ сыыйан сүүмэрдээн, сахалары байыаннай үөрэххэ ыытары саҕалаабыттара. «ХС»
◊ Сыыйа тарт — тугу эмэ устатын тухары көннөрө тут, ууннар. ☉ Расправлять, вытягивать что-л. в длину
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Бытыгын сыыйа тардыммахтаата. Амма Аччыгыйа
Күөх лиэнтэни сыыйа тарпыт курдук, көҕөрөн көстөр мыраанынан сэлэлэнэн, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт, Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’

1) вытягивать, растягивать; быаны сыый = растянуть верёвку (во всю её длину); 2) выдёргивать; саайыллыбыт тоһоҕону сыый = выдернуть забитый гвоздь; 3) перен. освобождать кого-л. (от каких-л. занятий); кинини байыаннай сулууспаттан доруобуйатынан сыыйбыттар его освободили от военной службы по состоянию здоровья.