несов. сыҥырҕаа.

сов., однокр. сыҥырҕаа, ытаан сыҥырҕаа.

с. сыҥырҕааһын, ытаан сыҥырҕааһын.

несов. разг. 1. дъылыстан, сыбыҥ-наа, кэл-бар; 2. чем (шаркать) сурдурҕат, сууралаа; # шмыгать носом сыҥсый, сыҥырҕаа.

дьүһ. туохт. Өтөрөтөр эккин тартарар курдук хамсаа. ☉ Судорожно дергаться, вздрагивать
Отмас тыаһаатаҕын, чыычаах көттөҕүн аайы куттанан дьигиргии-дьигиргии баран истим. Н. Неустроев
Сылгы чыычааҕа биһиги истиҥник кэпсэтэрбитин ким эрэ истэн кимиэхэ эрэ тыллыа, иэдээн буолуо диэбиттии эргичиҥнээтэ, дьигиргээтэ уонна көтөн хаалла. И. Гоголев
Байбааскы атыгыраан сытар муостаҕа төкүнүйэ-төкүнүйэ барда, ытаары гына-гына, куттанан сымыһаҕын быһа ытыран, сыҥырҕаан икки санна дьигиргии сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
сыҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһэ кубус-кураанах, арай Дарыбыан икки Хоруодьа икки бааллара, …… биир туспа ытаан сыҥырҕаһа олордулар. Эрилик Эристиин
Оҕолор сыҥырҕаһан ытаһа-ытаһа бырааттарын оронун баһыгар чөмөхтөспүттэр. «ХС»
II
даҕ. Сыҥыргыы сылдьар (ким эмэ туһунан). ☉ Шмыгающий, швыркающий (носом — о ком-л.)
Тихон Тыллыров …… чөрбөҥнөс уостаах, сыҥырҕас муруннаах, хатыҥыр киһи …… тэрилтэлэри кэрийэ сырытта. Софр. Данилов

сыһ. Бытааннык, күүһүрэн кэлбэккэ (хол., сүүрүгүр, умай). ☉ Медленно, едва, кое-как (напр., течь, гореть)
Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
Кураанах саһарҕа күлүбүрэйэ умайар. Онтон үөл мас сыккыстыы умайар. С. Федотов
Түүннэри сыккыстыы умайар уккунньаҕы тордоҕуҥ уотугар холумтаҥҥа уурар буолаар. Н. Абыйчанин. СЫК-СЫК: сык-сык ытаа — саҥа таһаарбакка эрэ ытаа; саҥата суох сыҥырҕаа. ☉ Беззвучно плакать; тихо всхлипывать
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ, сык-сык ытаата. Ньургун Боотур
Ол кырбаатаҕым киэһэ, утуйаары ороммор кэлбитим, арай Аанчыгым сык-сык ытыы сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кыратык сык-сык ытаатым. Н. Абыйчанин

туохт.
1. Төгүрүк, мээчик курдук быһыылаах буолан көһүн; оннук быһыылаах курдук хамсаа, хамсан. ☉ Быть, казаться круглым, округлым; двигаться плавно, быстро, как бы катясь, катиться
[Парамонов] ыалдьытын хонноҕун анныттан ылан, сыста түһэн, төкүнүйэн истэ. «ХС»
[Ыт оҕото] чочумча биир сиргэ турбахтаат, ыҥырбыт киһиэхэ сүүрэн төкүнүйэр. «ХС»
Күөх хонуу устун күн уотугар быһа сиэппит араҕастыҥы таҥастаах киһи сүүрэн төкүнүйэрэ көстөр. В. Быков (тылб.)
2. Бэйэҥ тула эргичийэн сыҕарый, үҥкүрүй (туох эмэ төгүрүк, төкүнүк быһыылаах туһунан). ☉ Двигаться по какой-л. поверхности, вращаясь, катиться (о чём-л. круглом, округлом)
Сөдүөччүйэ охсулларыгар мүччү тутан кэбиспит сиидэтэ төкүнүйэн тиийэн дүлүҥ олох маска өйөнөн турар. Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Тиэйиилээх сыарҕаттан төгүрүк килиэп, ол кэнниттэн лоскуй сыа төкүнүйэн түһэннэр, саллаат суумкатын иһигэр киирэн хааллылар. ПНО
3. Үөһээттэн сууллан эбэтэр туох эмэ иҥнэри устун эргийэ, үҥкүрүйэ тур (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Катиться кубарем
Балаҕан үрдүттэн …… ыт төкүнүйэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинээс, өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
[Чубуку] таас устун сүүрэн иһэн, тас иэнинэн барда уонна аллара диэки төкүнүйэн түһэн иһэн, төбөтүн өрө чолос гыннаран сытыы токур муостарынан долбуур таастан хатааһынна. Т. Сметанин
△ Сытан эрэ туора-маары эргичий-урбачый, күөлэһиҥнээ, үҥкүрүҥнээ (ыарыыланан эбэтэр мэниктээн). ☉ Переваливаться с боку на бок, кататься (от боли или играя)
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым. П. Тулааһынап
Байбааскы атыгыраан сытар муостаҕа төкүнүйэтөкүнүйэ барда, ытаары гына-гына, куттанан сымыһаҕын быһа ытыран, сыҥырҕаан икки санна дьигиргии сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [куобахчаан] үөрүүтүттэн ойуоккалаан, төкүнүйэн ылыталыыр. «ХС»
♦ Төкүнүйэн кэбис кэпс. — эппит тылгын уларыт, эрэннэрэн баран аккаастаан кэбис. ☉ Изменить своему слову, нарушить обещание. Табаарыһым ааттаах киһи көмөлөһүөх буолан баран, кэлин төкүнүйэн кэбистэ
ср. каракалп. дөҥгелениу ‘катиться’

аат. Сииктээх сиргэ таптаан үүнэр бөлөх уктаах имигэс үүнээйилэр уопсай ааттара. ☉ Общее название растений с гибкими групповыми стеблями, которые растут обычно в сырых местах: тальник, ива, верба
Кыһалҕа таһыйара талахтааҕар сытыы (өс хоһ.). Талаҕы, маары быыһынан, Таатта сиһин диэки, сотору суолга киириэм дии санаан, Чүөчээски баран истэ. Суорун Омоллоон
[Ыт] хас күн ахсын үрэх талаҕар киирбит куобахтары тутан, дьиэтигэр таһара. И. Федосеев
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабаччыйан көстөр. Т. Сметанин
◊ Дьахтар талаҕа — кыһыл талах диэн курдук (көр кыһыл)
Иирэ талах көр иирэ. Салгын күөх от, иирэ талах сытынан аҥылыйа түстэ. Н. Якутскай
Онтон үрэх илин саҕата — улахан көҥүс, ол икки өттө тиһигэ быстыбат иирэ талахтарынан буодьуланан турар. А. Бэрияк
Иирэ талахтарынан сирэйдэнэн кустарга чугаһаатылар. Т. Сметанин. Күөрэгэй үөһэ талах кэпс. — үрэллэ сылдьар саастаах куруҥҥа үүнэр талах (сахалар ол талахтан урут сиидэни өрөр этилэр). ☉ Тальник с расслаивающимися стеблями, растущий в выжженном лесу (сушняке) (раньше из него якуты плели сито)
Күөрэгэй үөһэ талах арҕаа куруҥҥа үүнэр. Кыһыл талах көр кыһыл. Кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах (өс ном.). Кытыт сылгыларым Кылыһахтыы сүүрэн Кырынаастыы тэбинэн иһэллэринии Кыһыл талах кыбытыылардаах Кылбараҥ маҥан Кытыллардаах эбит. Нор. ырыаһ. Кытыан талах көр кытыан I
Кырдал хонуу үрдүгэр Кытыан талах анныгар Кытаанахтык ылсыһар Кыыстыыр дьахтар буолабын. Күндэ
Миинньик талаҕа — сиппиир талаҕа диэн курдук. «Айымньы» холкуос холкуостаахтара Лоҥкууда үрэх ыарҕатын бастаан солообуттарыгар, «миинньик талаҕынан эргинээри тэринэҕит дуо?» — диэн элэктээбитим. М. Доҕордуурап. Сатыы талах — кыра талах. ☉ Мелкий кустарник
Самаан сайын кэлээхтээн, Сайылыкпыт таһыгар Сатыы талах тыллыбыт, Сардаанабыт тахсыбыт. «ХС»
Сигэ талах (талах сигэ) көр сигэ. Олус киэҥник уонна табан өбүгэлэрбит талах сигэни тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
Оттон булт сэбин-сэбиргэлин үүйэргэ, үлэҕэ-хамнаска киэҥник талах сигэ туттуллара. «ХС». Симилэх талах — киһи быыһынан нэһиилэ силэйэн барар симэн кэбиспит курдук, хоп-хойуутук үүммүт талах. ☉ Труднопроходимые густые заросли кустарника
Хас иһирик ойууру, симилэх талаҕы барытын тумнан ааһа-ааһа, кини хайыһарын суолунан батыһан иһиэхтэрэ эбитэ буолуо дуо? Амма Аччыгыйа. Сиппиир талаҕа кэпс. — ыарҕа талаҕы көннөрү кэпсэтиигэ ааттыыр ааттара. ☉ Народное название мелкого кустарника ерника или тальника, из которого обычно делают мётлы и веники (букв. кустарник для метлы). Сиппиир талаҕына быһан киир
□ Арыпыана …… сиппиир талаҕын сыыйа тардан ылбытыгар, Болот, төрүт да үөрүйэх киһи, этэ салаһа түстэ. Н. Заболоцкай
Сиһик талах көр сиһик. Сибиэркэмсэх муҥутаан, Сиэдэрэйкээн бочугурас Сиһик талах быыһыгар Симилэххэ кирийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Сиһик талах субатын кыһан оргуттахха кытархай өҥ тахсар. НБФ-МУу СОБ. Сутука талах бот. — үөттүҥүлэр кэргэттэригэр киирэр собо тылын курдук сэбирдэхтээх уһун талах. ☉ Ива грушанколистная. Сутука талах уһук хотугу оройуоннартан ураты Саха сирин бары өттүгэр үүнэр
□ Сэппэрээк талах көр сэппэрээк
[Чыычаахтар] төттөрү сирилээн кэлэннэр, киһини ааһа көтөннөр, тэйиччи тиийэн, үрүйэ саҕатынааҕы сэппэрээк талах аннынан туораахтаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа. Таас талаҕа бот. — өрүс, үрэх таас хайалаах, очуостаах кытылларынан үүнэр бөдөҥ сэбирдэхтээх намыһах үөт. ☉ Ива скальная
Талаҕы ыаннарыы көр ыаннарыы. Инчэҕэй талаҕы суоран бэлэмнээн баран, икки-үс күн устата күн уотугар эбэтэр сылааска тутуу — талаҕы ыаннарыы диэн ааттанар. АЭ СТМО. Талах бөлкөй — хонууга арыыланан хойуутук үүммүт талах. ☉ Островок густой ивовой рощицы среди поляны. Талах булда түөлбэ., харыс. — тайах. ☉ Лось. Быйыл талах булда былырыыҥҥытааҕар элбээбит. Талах дуо- бат — ньыкааларын сонос талахтан киһи бэйэтэ хаптаҕай төгүрүк гына эрбээн оҥорбут дуобата. ☉ Якутские самодельные шашки, фигуры которых в виде точёного кружка сделаны из толстого тальника. Эһэм бэйэтэ оҥорбут талах дуобатынан оонньуурун көрөр этим
□ Миитэрэй биһиги эт саастыыбыт, мас ынаҕынан, талах дуобатынан оонньуубут. «Чолбон»
Талах кымньыы көр кымньыы. Таня, хатан-хатаннык сайдаан, оҕустарын самыыларыгар талах кымньыыны куһурҕаччы ыллатар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хоҥкуо уол сыҥырҕыы-сыҥырҕыы талах кымньыы диэки кылап-халап көрөр. «ХС». Талах мээккэтэ — дарабыылканан мээккэ буолуор диэри бытарытыллыбыт талах (ынахха эбии аһылык быһыытынан туттуллар). ☉ Тальниковая мука (измельчённый тальник, употребляемый как дополнительный корм для скота)
Эбии аһылыктары: от дулҕаны, лабыктаны, талах мээккэтин, мунду балыгы, күөх оту хаһаанан, ордук кыһыҥҥы ыйдарга сиэтиллиэхтээх. Дьону үөр. Битэмииннээх эбии аһылыктары: дулҕаны, талах мээккэтин — күүскэ бэлэмнээн сиэтэргэ иэстээхпит. ПДН ӨСДь
Оройуон үрдүнэн икки тыһыынча туонна кэриҥэ талах мээккэтэ, түөрт сүүсчэкэ туонна дулҕа бэлэмнэннэ. «Кыым»
Талах ойуур көр ойуур. Талах ойуур быыһыгар харыйа мас үүнэн дьылыгырайан турар. Н. Лугинов
Икки өттүнэн хойуу талах ойуурдаах, уһун синньигэс боротуоха устун кыратык барбахтыылларын кытары, эмискэ икки өттүлэриттэн саалар тыастара өрө тибийэ түспүттэрэ. С. Никифоров
Талах ойуур быыһыгар Талаабыт дьааһыктарын ороотулар. С. Васильев. Талах олоппос — талахтары өҕүлүннэрэн оҥорбут өйөнөрө суох, намыһах (үрдүгэ отут-түөрт уон сэнтимиэтир кэриҥэ) олоппос. ☉ Лёгкая и низкая (тридцать-сорок сантиметров высотой) плетёная табуретка из тальника
Ийэлэрэ оронуттан айаккалыыайаккалыы туран, уот иннигэр кэллэ, талах олоппоско бүк түһэн олордо. И. Гоголев
Саха булугас өйүн биир чаҕылхай туоһутунан талах олоппос буолар. Талах олоппос түөрт талахтан баайыллар. АЭ СТМО
[Оҕонньор] хапсыҥнаан кэлэн, талах олоппоско аргыый аҕай накыс гына олордо. «ХС». Талах ото түөлбэ. — кэҕэ кулгааҕа. ☉ Грушанка. Талах отуу — итии кэмҥэ быстах олорорго талаҕынан тутуллубут, ардахтан, күн уотуттан хаххаланар отуу (хол., оттуу сылдьан). ☉ Шалаш из тальника, защищающий от дождя и зноя и используемый как временная стоянка в летнее время (напр., во время сенокоса). Талах отууну үксүгэр отунан сабаллар
□ Талах отуу таһыгар Торҕо буруо унаарда. Баал Хабырыыс. Талах тутар таҥара итэҕ. — нуучча православиетыгар уон икки бырааһынньыктан биирдэстэрэ: паасха иннинээҕи бүтэһик баскыһыанньаҕа бэлиэтэнэр. Итэҕэл быһыытынан үнүгэһэ бөлтөгөр, үрүҥ көп түүлээх иирэ талах аптаах ураты хаачыстыбалаах, куһаҕан тыыны, иччини куттуур кыахтаах. Ол иһин дьиэлэригэр иирэ талаҕы уура сылдьаллара. ☉ Вербное воскресенье. Талах үрэх көр үрэх. Мантан соҕуруу диэки бардаххына, талах үрэх кэлэр
□ Хабырыыс өр соҕус талах үрэҕи батта. И. Гоголев
Талах чыычааҕа көр чыычаах. Кытылга талах чыычааҕа чуопчаарар. И. Гоголев
Араҕас түөстээх талах чыычааҕа, хатан баҕайытык иһиирэн чырылата-чырылата, талахтан талахха түһэн сырыкынайар. П. Филиппов
Кэҕэлэр, татыйыктар, тоҥсоҕойдор, талах чыычааҕа, чаччыгыныардар үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктаналлар. МЛФ АҮө. Тыһы талах — синньигэс имигэс талах. ☉ Тонкая гибкая талина (букв. ива-самка). Тыһы талаҕынан кымньыы оҥостоллор
□ Кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ, сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
Үөт талах көр үөт. Кэбиһиилээх оттор, үөт талахтар тулаларыгар биир эмэ хара, көҕөччөр сылгылар табыйан аһыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Хонууга үүнэн турар үөт талах саас аайы күөх солко сэбирдэҕинэн тыалга оонньоон суугунуу турар. Н. Якутскай. Үрүҥ талах — кылгас атахтаах, кэрдиистээх эбэтэр долгун курдук кырыылаах сэбирдэхтээх иирэ талах. ☉ Ива коротконожковая. Ыарҕа талах көр ыарҕа. Тэтиҥ, хахыйах кыбытыылаах, Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай… С. Зверев
Урууп ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын тахсан битигирэтэн эрэллэр эбит. Күндэ. Эр талах кэпс. — өрүс кытыытыгар, арыыларыгар ыарҕа курдук хойуутук бөлөхтөөн үүнэр талах. ☉ Речной кустовидный тальник (букв. ива-самец). Эр талахтар күлүктэригэр сөрүүкүү олордулар. Эһэ сиир талаҕа кэпс. — үрүҥ талах диэн курдук
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘ива, тальник’, каракалп. таллык ‘лозняк’

сыһ. Үөһэ диэки, туох эмэ үрдүгэр, үөһэ өттүгэр. ☉ Вверх, наверх. Өрө бырах. Өрө ытын. Өрө көтөх
♦ Өрө бар (өрө бара тур) — 1) буойары истибэккэ утарытын оҥор. ☉ Делать наперекор, несмотря на запреты. [Наһаар:] Киһи эппитин өрө бара турбуккун, хата, бэйэҕин… «ХС»
Онуоха оҕонньор: «Сэбиэскэй былаас кыайтарбат, олохтоох былаас үөскээтэ», — диэн мөккүһэ, өрө бара турбут. «ХС»; 2) аһары түс, эбии чиҥэтэн биэр. ☉ Наступать на кого-л. всё с большим напором
«Суруйдуун-суруйдун. Кытааттын!» — Дайыыла өрө барда. Софр. Данилов
«Тугуй ол бассабыык диэн?» — мин сонурҕаан өссө өрө барабын. «ХС»
Өрө көр көр көр I. Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэрэ өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Өлөрү умнан миигин утары Өрө көрбүтү умса ытабын. И. Егоров
Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Дьон [тустууну көрөөрү] өрө көтө түстүлэр. Күлүү-салыы, саҥа-иҥэ буолла. И. Данилов
Таһыттан Далбаев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэттэн ойон турда: «Оо, Кирилл Михеевич, үтүө киэһэнэн, доҕор». В. Ойуурускай. Өрө көтөх — болҕомтоҕо ыл, сыаналыы санаа, онон өрө тарт. ☉ Поднимать, поддерживать когочто-л. [Лэкиэс:] Саас үйэ тухары сити курдук эн миигин үктээн, түһэн биэрэ сылдьаҕын, ол да иһин миигин күн бүгүнүгэр дылы ким да өрө көтөхпөт. С. Ефремов. Өрө күүр — туохтан эмэ өй-санаа өттүнэн күүскэ көтөҕүлүн, көхтөн. ☉ Воодушевиться, вдохновиться
Үөрбүт-көппүт норуоту, Өрө күүрбүт дьулууру Эҕэрдэлээн үмүрү тартылар, Эрчимнээх хардыыга ыҥырдылар. С. Васильев
Хаһан эрэ мин даҕаны Таптаан өрө күүрэ үлэлиирим, Тыаҕа, көҥүлгэ бүгэрим. Дьуон Дьаҥылы. Өрө мөхсө түс — туохха эрэ болҕомтону хатаа, туохтан эрэ дьиксинэн, куттанан эбэтэр үөрэн чөрбөйө түс, сэргэҕэлээ. ☉ Живо откликнуться на что-л., проявить живой интерес к чему-л.
Микиитэ өрө мөхсө түстэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ууга түһэрин кытта Түргэн сытырҕалыысытырҕалыы өрө мөхсө түстэ. Суорун Омоллоон. Өрө мыҥаан олор — 1) тугу да гыммакка кими тугу эмэ манаан олор. ☉ Сидеть без дела, уставившись на кого-что-л.. Күнү-быһа тэлэбиисэри өрө мыҥан олордо
□ Түүн буолла, оттон бөрө адьаһын өрө мыҥаан олорор. Т. Сметанин
Улахан дьон кэпсэтэллэрин өрө мыҥаан олорумаҥ! — Ийэлэрэ оҕолорун дьаһайталаата. «Чолбон»
Ити аата сааһым тухары оҕонньорбун өрө мыҥаан олоруохтаах буоллаҕым дуу? «ХС»; 2) сөбүлээн, болҕомтолоохтук истэн олор. ☉ Сидеть, с вниманием и любовью взирая на кого-л.
Кулуба үөрэхтээх уолун айаҕыттан туох эрэ күндү ойон тахсыаҕын күүтэрдии өрө мыҥаан олордулар. И. Гоголев
Мустубут дьон тарҕаспакка олоҥхоһуту өрө мыҥаан олороллор. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах араатары сөбүлээн өрө мыҥаан олордо. «ХС». Өрөсала көт — ким эмэ санаатын таба сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Угодничать, льстить кому-л. [Бырдаахап:] Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрө-сала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев. Өрө сүк — мэниктээн, охсуһан дьиэ иһин ыһан кэбис. ☉ Шалить, баловаться в тесном помещении, поднимая всё вверх дном (во время драки или играя — напр., о ватаге детей)
Чугас эргиннээҕи уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айыылаах да буоллахтарына, дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова. Өрө тарт — 1) дьиэ иһин хомуй, бэрээдэктээ. ☉ Привести в порядок, прибрать (комнату, квартиру). Хоһу өрө тарт
□ [Дьаакып:] Ол тоҕо кэллэҕэй? Ыл, хотуой, ити олох мастары эҥиннэри өрө тарт. А. Софронов; 2) кэпс. Өрө көтөҕөн, чэпчэкитик сыаналаа (хол., үөрэххэ киирээччини); өйөөн-убаан сыһыаннас. ☉ «Вытянуть» кого-л., сделав послабление (напр., на экзамене); относиться к кому-л. весьма доброжелательно
Былыр хаартынан иитиллибит Арамаан Бухатыырап диэн батараак уолу бырабылыанньа иитэр-үөрэтэр быһыынан, куруук өрө тарда сылдьыбыта. Бэс Дьарааһын. Өрө тур — 1) баар былааһы утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга тур. ☉ Восстать против власти с оружием в руках
Былаас өрө турбут норуот илиитигэр киирдэ. Амма Аччыгыйа
Дьон үтүөлэрэ, бэртэрэ бассабыыктары өрө турбуттар үһү. Р. Кулаковскай; 2) кими-тугу эрэ утары биир санаанан, кэлимник охсус. ☉ Наступать единым фронтом против кого-чего-л.
Биһиги манна кинээһи утары өрө туруоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
«Курааны үүннүүргэ-тэһииннииргэ барыбыт биир өйүнэн-санаанан өрө турдахпытына сатанар», — диэтэ Павел Попов. М. Доҕордуурап. Өрө туруу — баар былааһы, быһыыны-майгыны утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга турунуу. ☉ Восстание, мятеж против кого-чего-л. (напр., существующей власти)
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн иһэр эдэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Өрө ту- һун — 1) тугу эмэ кытта уһуннук бодьуустас. ☉ Долго возиться с кем-чем-л.
Итинник ситимэ суох, түҥ-таҥ санааны кытары өрө туста олордо Байбал. НС ОК
Бука, кырдьыгынан билинэргэ дуу, билиммэккэ дуу диэн санаалары кытта өрө туста, туруулаһа сатыы олордоҕо. «ХС»; 2) тула холоруктаа, биир сиргэ таба турума (хол., баайыллан турар аты этэргэ). ☉ Биться, метаться, вести себя беспокойно (напр., о привязанной к коновязи лошади)
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөҥэс тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оннук өрө туста турар сүөһүлэри ыыталыыр, эмиэ, биир суол сатабылы эрэйэр буолар эбит. НС ОК. Өрө тыын — 1) ыксаан айманан баран уоскуй, холкутуй. ☉ Успокоиться, прийти в себя, отдышаться, вздохнуть с облегчением (напр., после потрясения, испуга)
Эһэ иккистээн ыты эккирэтэ барбытыгар Бүөтүр дьиэтин иһигэр тимис гынан хаалла. Дьэ өрө тыынна. Р. Кулаковскай
Улахан сүгэһэри санныттан түһэрбиттии, дьон өрө тыыммыттара. Н. Заболоцкай; 2) тугу-кими эмэ (хол., өрдөөҕүтэ ааспыты) өйдөөн, ахтан санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вздыхать, грустить, вспоминая о чём-л. давно минувшем, былом
Хайа эрэ хатыҥ төрдүгэр кинигэ ааҕа олороро буолуо дуо, эбэтэр тэһийбэтэхтии өрө тыына түннүккэ турара буолуо дуу? Т. Сметанин; 3) тугу эмэ кыайыах-хотуох буолан чабылан, кыһыл тылгынан кынаттан. ☉ Хвастать, бахвалиться
Ким-хайа иннинэ эн өлөрүөх-өһөрүөх буолан өрө тыыммытыҥ, чабыламмытыҥ бэрт этэ дии. Р. Кулаковскай. Өрө тэп кэпс. — сиэри таһынан таҕыс; тохтуур диэни билимэ, өрө баран ис. ☉ Не знать меры в чём-л.
Эн бэркэ өрө тэбэн эрэҕин: ама да үчүгэй Маайа таптаабытын иһин. Н. Неустроев
<Үрүҥ> хараҕын (харахтарын) өрө көрбөт — 1) көр көр I. Ол да буоллар үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, тойонугар өһөхтөөх өһүн сүрэҕэр сөҥүрдэн сылдьыбыт. Софр. Данилов
[Киирик:] Саасүйэ тухары үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, биир тылы утары эппэккэ, сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар олоҕу эмиэ билэбин. С. Ефремов; 2) көр көр I
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
◊ Өрө бар — сүүрүк утары уһун эбэтэр кытыынан бар, айаннаа. ☉ Плыть по реке или идти по берегу против течения
Туора үрэҕи таҥнары киирэн үрдүк тааска сылдьан баран, хотунан эргийэн улахан үрэҕи өрө барбыт. Н. Неустроев. Өрө сыҥ — муннугунан сыҥсый, сыҥырҕаа. ☉ Шмыгать носом
Кубаача кэпсээн бүтэн, Куруйан, сүөм түһэн, Муннукка кээдьэгэстээн сытар, Муннун эрэ өрө сыҥар. С. Васильев
Саатар дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Муҥар, туой муннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап. Өрө таһаар — атын үрдүкү дуоһунаска, үлэҕэ анаа. ☉ Ставить, выдвигать кого-л. на более высокую должность, повышать кого-л. в должности
Сэриигэ барбыт Пётр Ильич оннугар дириэктэринэн өрө таһаарбыттара. Н. Босиков
тюрк. өрө