көр кининник
Кининньик аайы …… сэкириэппин аһыам дуо? Суорун Омоллоон
Кининньиги дьэ хайдах таптыахха сөбүй? М. Горькай (тылб.)

тайна, секрет || тайный, секретный; улахан кистэлэҥ большая тайна; байыаннай кистэлэҥ военная тайна; кистэлэҥ общество тайное общество; ср. кистэл , сэкириэт # кистэлэҥ куоластааһын тайное голосование.

көр дьээбэр
«Маннык күрүлүүр күн ортото хантан кыһыллар кэлэллэр ол? Ити киһи дьиибэрэн сымыйалаатаҕын аайы...» - хаартылаһа олорор дьонун уоскута сатыыр. Н. Якутскай
Бу сундуук иһигэр сыппыт киһи араас сэкириэти истиэх эбит... Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев

кистээ I диэнтэн бэй., атын
туһ. Кистэнэн сылдьыбыт өстөөхтөр …… күрээбиттэр. Амма Аччыгыйа
Аҕабыыт [Өлүөскэҕэ] аара хайдах кистэнэн айанныырын, байыаннай сэкириэти хайдах кичэллээхтик тутарын …… ыйан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Саха литературатын аҕата А.Е. Кулаковскай …… көмүс уҥуоҕа Москва куорат Даниловскай кылабыыһатыгар кистэммитэ. «Чолбон»

аат.
1. Хомуһун, ап күүһүнэн санааны, сүрэҕи сүүйүү. ☉ Волшебство, чародейство
Дьиктини уонна айылҕа күүһүн таһынан күүс булкуһуутугар итэҕэйбэт «абылааһын дьыалатын маастардара» аатырбыт иллюзионист сэкириэтин арыйа сатаабыттара да, кыайбатахтара. ДьДьДь
2. көсп. Бэйэҕэ тардыы, таптатыы, умсугутуу (хол., кэрэ дьүһүнүнэн). ☉ Очарование, обаяние, пленительность
Тылынан киһини абылааһын — дьэ бу кырдьык искусство! И. Данилов

1. ирдээ диэнтэн х-ччы аата. Кини тайаҕы суолунан үчүгэйдик ирдээччи.  «Биһигини ирдээччилэр эмээхсиннээх оҕонньор диэн ирдиэхтэрэ, оттон барбыт сирбитигэр икки оҕолоох курдук көстүөхпүт, онон тутуллуохпут суоҕа», - диэн эмээхсин бэрт киэҥ былааны, сэкириэти бэрт өр кэпсээн бүтэрдэ. Эрилик Эристиин
2. суут-сок. Суутунан иэстээччи киһи. ☉ Истец
   Дьыала көрүллүүтүгэр улуустан ол-бу туоһулар, ирдээччилэр, эппиэттээччилэр диэн отучча киһи тоҕо сууллан киирбитэ. Болот Боотур

быһ. солб. аат. Оруобуна, чопчу инники буолбут, кэпсэммит, көрдөрүллүбүт курдук. ☉ Точно такой, именно такой; точно так, именно так
Сүрдээх түргэнник тэнийэр Ситинник араас сэкириэт. Баал Хабырыыс
Уобалас хаһыатыгар ситинник сирэйдээн-харахтаан улаханнык кириитикэлэнэ илигэ. С. Никифоров
Катя ситинник эрэ ыйытыыны көһүппэтэҕэ. Э. Соколов

аат.
1. Тэрилтэ эбэтэр биир киһи дьыалатын-куолутун дьаһайар киһи. ☉ Лицо, ведающее делопроизводством учреждения, организации, отдельного лица, секретарь
[Баһылай] Аанньала барбах үрүҥ дьиэ улахан чунуобунньугун сэкирэтээрэ буолбутун истэн, онно ойутан тиийбитэ. У. Ойуур
2. Мунньах боротокуолун суруйар киһи. ☉ Составитель протокола собрания, заседания и т. п., секретарь
Сэкирэтээр Кынчаайаппыт суруксуттаата, сэкириэтэ сибигинэйдэ харандааһа. С. Васильев
3. Быыбарынан талыллар баартыйа, атын да тэрилтэ, түмсүү салайааччыта. ☉ Выборный руководитель партийной и другой общественной организации, секретарь
Ол кэмҥэ биһиэхэ хомсомуол бастакы сэкирэтээринэн Титов Василий Николаевич үлэлиир этэ. В. Титов
Төҥүргэстээххэ кини волревком сэкирэтээрэ буоларын билэн, хара маҥнайгыттан кытаанахтык туппуттара. Идэлги

1. аат.
2. Туох эмэ дьоҥҥо биллиэ-көстүө суохтааҕа, кистэниллэрэ (хол., былаан, ньыма). ☉ Тайна
   Ити байыаннай кистэлэҥ. Амма Аччыгыйа
   Табаарыстар, эһиги ханна бараргыт кистэлэҥ. Отделениеҕыт курсаннара ыйыттахтарына …… «практикаҕа барабыт диэхтээххит». Н. Якутскай
   △ Ханнык эмэ дьарык, үлэ киэҥ араҥаҕа биллибэт, оҥорооччу, толорооччу бэйэтэ эрэ билэр ньымата, сэкириэтэ. ☉ Секрет
   Айар үлэ кистэлэҥэ. Ситиһии кистэлэҥэ. — Кинини албан аатырбыт кырсаһыт …… булт кистэлэҥнэригэр үөрэтэ ылбыта. И. Федосеев
   Уолаттарын уус уустук идэтигэр уһуйан, араас кистэлэҥнэригэр үөрэтэн испитэ. ЧАИ СБМИ
   Вересковай мүөтү бэлэмнээһин кистэлэҥин билэр аҕа ууһуттан кинилэр иккиэйэҕин эрэ хаалбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. Туох эмэ ситэ биллибэтэ, ситэ таайыллыбата, дьиктитэ. ☉ Загадочность, таинство, загадка
   Кыыс диэн тыыннаах таабырын. Кини кистэлэҥин үйэҥ тухары таайыаҥ суоҕа. Н. Лугинов
   Кини эмтээх оттор кистэлэҥнэрин билэр. И. Гоголев
   Кини айылҕа араас кистэлэҥнэрин уонна быйаҥнарын арыйар кыахтаммыт. И. Данилов
   Мөлүйүөнүнэн ахсааннаах дьоппуоннар …… ирбэт тоҥ кистэлэҥнэрин кытта астына билсибиттэрэ. ГКН МҮАа
4. даҕ. суолт.
5. Атын дьоҥҥо биллиэ суохтаах, тустаах эрэ киһи (дьон) билэр. ☉ Тайный, секретный
   [Суругу] кыыс …… бартыһааннар кистэлэҥ буосталарын дьааһыктарыттан ылбыта. Суорун Омоллоон
   «Буурҕаһытын», «Мохсоҕолун ырыатын» …… саха эдэр революционердара кистэлэҥ мунньахтарга ааҕыталыыллара. Софр. Данилов
   Бэйэҕит өйдөөн көрүҥ! Бачча ыраах кэлбит дьон туох эрэ кистэлэҥ соруктаахтара биллэр. И. Гоголев
6. Кимиэхэ да биллибэт, ситэ таайыллыбат. ☉ Таинственный, скрытый, неразгаданный, загадочный
   Чабырҕах хайаан да кистэлэҥ, табылыннаҕына, бэрт куодаһыннаах ис хоһоонноох буолар! Саха фольк. Ойуур салгына оһуобай! Тааллыбат кистэлэҥ эмтээх! П. Тулааһынап. Тэҥн. кистэл 2
   ◊ Кистэлэҥ куоластааһын көр куоластааһын
   Бары Сэбиэккэ дьокутааттары быыбардааччылар бары бүттүүн, тэҥ уонна судургу быыбардыыр быраапка олоҕуран, кистэлэҥ куоластааһынынан талаллар. СГПТ
   Манна кистэлэҥ куоластааһыны хааччыйарга усулуобуйа толору тэрилиннэ. «Кыым»

1. даҕ. Сэриигэ сыһыаннаах. ☉ Военный
   Биэс-түөрт байыаннай формалаах дьон бааллар. Амма Аччыгыйа
   Семен эргэрбит синиэлин ыраастанан, өҥүн сүтэрбит байыаннай гимнастеркатын сууйтаран кэтэн кэллэ. Софр. Данилов
   Субу аҕай босхоломмут Дьокуускай улахан уулуссаларын устун орто уҥуохтаах, күүстээх көрүҥнээх, байыаннай формалаах киһи эрчимнээхтик хааман иһэрэ. П. Филиппов
2. аат суолт. Аармыйаҕа сулууспалааччы, сэрииһит. ☉ Военнослужащий, воин
   Биһиги байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сулустаах коммунаркалаах байыаннайдар көтөр аал кэлэн түһэр сирин күөйэ сэлэлээн тураллар. П. Филиппов
   ◊ Байыаннай академия – байыаннай специалистары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная академия
   Байыаннай академиялары бүтэрбиттэри кытта манна, Кремльгэ, көрсүһүү биһиэхэ үгэс буолла. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай (сэрии) балаһыанньа – туох эмэ быһылааннаах түбэлтэҕэ (хол., сэрии, айылҕа иэдээнэ) судаарыстыба үрдүкү былаастара биллэрэр оһуобай быһыыларамайгылара. ☉ Военное положение
   Чопчу биир эппиэт эрэйиллибэтэр да, байыаннай балаһыанньаҕа ханнык өйүнэн-санаанан киирэн эрэллэрин [Степанов] билгэлээн көрөр эбит. У. Нуолур
   Тыылга хаалбыт оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаллара. П. Аввакумов. Байыаннай блок полит. – икки эбэтэр хас да судаарыстыба байыаннай уонна политическай сойуустаһыылара. ☉ Военный блок
   Эдэр дойдулары империалистическай байыаннай блоктарга киллэрэргэ сорунуулар үүнэн иһэр утарсыыны үөскэтэллэр. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай диктатура истор. – байыаннайдарга хааччаҕа суох бэриллэр политическай былаас. ☉ Военная диктатура
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай диктатура тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Байыаннай дьиссипилиинэ – байыаннайдар устаабынан көрүллүбүт бэрээдэги туох да халбаҥа суох тутуһуулара. ☉ Воинская дисциплина
   [Бадин – Пистолекка:] Куораттан тахсарга байыаннай дьиссипилиинэни толоруом диэн бигэ тылгын биэрэн турардааххын. С. Ефремов. Байыаннай дьыала – сэбилэниилээх күүстэри (аармыйаны) сайыннарыы, байыаннай техниканан хааччыйыы, байыан-най сулууспалаахтары үөрэтии, сэриигэ туһаныы. ☉ Военное дело
   Аҕабыыт, байыаннай дьыаланы быһааран эрэр генерал курдук, бэркэ улуутуйан кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
   Бэһис аармыйа ыстаабыгар үлэлии сылдьан кини [Аммосов] байыаннай дьыаланы уонна байыаннай техниканы үөрэппитэ. П. Филиппов
   [Афиныга] уолаттары икки сыл устата байыаннай дьыалаҕа үөрэтэллэрэ. КФП БАаДИ. Байыаннай кистэлэҥ – судаарыстыба байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах сэкириэтэ. ☉ Военная тайна
   Итинтэн ордугу эһиэхэ сиһилии кэпсиир быраабым суох: байыаннай кистэлэҥ. Болот Боотур
   Биһиги [Абаҕа пионердара] бандьыыттары утары саа тутан сэриилэһэргэ бэлэмнэниэх тустаахпыт. Ол бэлэмнэнэрбитин пионера суох оҕолор да, төрөппүттэргит да билиэ суохтаахтар. Ити туохтааҕар да сэрэхтээх байыаннай кистэлэҥ диэн буолар. Н. Якутскай. Байыаннай коммунизм истор. – сэбиэскэй судаарыстыба тас дойдулар интервенцияларын уонна гражданскай сэрии саҕана (1918–1920 сс.) ыыта сылдьыбыт экономическай политиката. ☉ Военный коммунизм
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай коммунизм олохтонон ревком диэн тэриллэр. Бэс Дьарааһын
   [Настаа:] Субу, күн бүгүнүгэр диэри биһиэхэ байыаннай коммунизм турар. Күндэ. Байыаннай оскуола истор. – анныкы хамандыырдары бэлэмнээн таһаарар байыаннай үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная школа
   Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, Дальнай Восток биир куоратыгар мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай. Байыаннай сулууспа – Россия Федерациятын Конституциятыгар көрүллүбүт булгуччулаах байыаннай үөрэх. ☉ Военная служба
   Спорт диэн биһиги уолаттарбытын байыаннай сулууспаҕа бэлэмнээһин, тулуурдаах, эр санаалаах буолуу курдук олоххо наадалаах хаачыстыбалары иитии буолар. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай сэбиэт – сэбилэниилээх күүстэр сэриилэрин бүтүннүүтүн эбэтэр араас көрүҥнэрин салайар үрдүкү кэлэктиибинэй уорган. ☉ Военный совет
   Кутузов дьиэтигэр байыаннай сэбиэт анаммытыгар, киэһэ уон чаас иннинэ Вейротер былаанын илдьэ кэллэ. Л. Толстой (тылб.). Байыаннай трибунал – байыаннай буруйдаахтары дьүүллүүр суут. ☉ Военный трибунал
   Сэбилэниилээх Күүстэргэ байыаннай трибуналлар үлэлииллэр. ССРС К. Байыаннай үөрэх – байыаннай билиигэ-көрүүгэ, байыаннай дьыала үөрүйэхтэригэр, сатабылларыгар үөрэтии. ☉ Военное обучение
   Байкал кытыытыгар байыаннай үөрэххэ сылдьабыт, биһиги лааҕырбытыттан чугас холкуос баар. Т. Сметанин
   Тордоохоп бииргэ айаннаабыт биир дойдулаахтарын кытары ый аҥаарын кэриҥэ байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. С. Никифоров