I
аат. Тугу эмэ атын киһиэхэ бэйэҕиттэн көлбөрүтүү, атын киһиэхэ сүктэрии (хол., эппиэтинэһи, толоруохтаах үлэҕин). ☉ Перекладывание ответственности за что-л. на других, навязывание чего-л. (напр., своих обязанностей) кому-л. [Баһылай:] «Аны мин сэлээним буолсу дии?» А. Софронов
ср. эвенк. сэлэн ‘обвинение’, сэлэ ‘обвинять’
II
көр силээн I
Өндөрүүскэ сыһыыны туораан, от үрүйэ кытылын кэрийэн, улахан үрэх сэлээнигэр киирэн кэллэ. В. Протодьяконов. Үрэх сэлээнэ буолан тыал курдары охсоро. Тумат

туохт.
1. Булгу бар, олох быһа барар курдук тоһун (туох эмэ модьуну, кытаанаҕы этэргэ). ☉ Ломаться напрочь, под корень, обламываться, переламываться (о чем-л. крепком и нетонком)
Улахан кыргыһыылар буола сыдьыбыт сибиэннэрэ өтө биллэр: сорох мас ортотунан булгуруйбут, сороҕо төбөтө тэбис-тэҥҥэ сэлэммит. И. Никифоров
Олуурдаах улуу дьыл оҕуһа Унаар маҥан күн Уһуурун кытта Ураа муостара булгуруйан, Удурҕаччы санаата уурайан, Улуу муора диэки Уста турда. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Бохтообот, булгуруйбат Модун болуо тимир Муҥутуура Буруһууналардаах эбит. Саха фольк.
2. көсп. Туохха эмэ утарылаһар, туох эмэ туһугар охсуһар, туруулаһар кыаххыттан таҕыс, утарылаһар кыаҕа суох буол. ☉ Быть сломленным, лишаться сил сопротивляться кому-чему-л. или отстаивать что-л. Чэпчэкитик киирии ухханыгар байыастар өстөөх утарылаһыыта булгуруйда дии санаабыттара. Д. Кустуров
Айар үлэтин бүүс-бүтүннүү булгуруйбат модун таптал, уостан-хоронон бараммат модун санаа арыаллыыр. «Кыым»

1. аат. Туох эмэ туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕоро. ☉ Крючковатый выступ, ветвь чего-л.. Тордуохтаах мас. / / Туохха эмэ туттарга оннук чочоҕордоох оҥоһук, тэрил (хол., от тардар тордуох). ☉ Орудие с крючковатым концом (напр., деревянный или металлический крюк для снятия со стога пластов сена)
   Кыбыылаах оттон туоҕа тордуоҕунан күтүр улахан тэллэх саҕалары тоҕута тардан тэлимнэтэн ылан, уолаттар дьиэҕэ таһаллара. Далан
   Мэхээс от үрдүгэр ыттан тордуоҕунан оту лөглөрүтэ тардан түһэртээтэ. Ф. Захаров
   △ Туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕордоох тимир эбэтэр мас тэрил (тугу эмэ иилэргэ, тардарга, холбуурга, тутарга аналлаах). ☉ Железный или деревянный крюк, которым цепляют что-л. [Буор Сүргэй оҕонньор:] Чэйиҥ, тоҕус уолум, хаһабыттан кирилиэстэнэн тахсаҥҥыт, …… тоҕус тордуоҕунан тобулу саайаҥҥыт, үөһээ халтаһабын туруору тардыҥ эрэ. ПЭК ОНЛЯ III
   Хас да саһаан усталаах үтүмэх маһы ойбонтон ойбоҥҥо туһаайан, мууһу аннынан үтэн, ачаахтаах маһынан сүнньүн булларан, тордуоҕунан күөйэ тутан, бэчимэни субуйан муҥханы соһон, икки сэлэнэн айаннаатыбыт. ФВС К
   Торуос тиэрбэстээх уһугун тыраахтар бырысыап холбонор тордуоҕар кэтэрдэн баран, кунуһу сыарҕаттан ньылбы тартаран ыллылар. ИИК СУоҮҮүЫ
   △ Токур быһыылаах көстүү. ☉ Крючкообразная форма
   [Көбүөр отун] эминньэхтэрэ силлиһэ үүнэн, сибэкки кэтэх өттүгэр бөтүүк эрбэҕэһин курдук тордуоҕу үөскэтэллэр. МАА ССЭҮү
2. даҕ. суолт. Токур, баҕыырдыҥы быһыылаах, токурдаах. ☉ Крюкообразный, имеющий загиб, крюк
   Киэҥ эрили алаа харахтаах, күөл сэбири албын кулгаахтаах, тоҕута тардыах тордуох тумустаах, батарыта харбыах баҕыыр тыҥырахтаах, түүн үөһүгэр тыа иһигэр күлэн күһүгүрүүр баар үһү (тааб.: мэкчиргэ). Оттон тымныы ууга бөҕүөрэн хамсыыр-хамсаабат буолбут оҕодьахтар өттүн уһун тордуох мастарынан кытыыга соһуталаабыттара. Далан
   Аҥылыйар дьаардаах айахтаах Адаар тордуох тыҥырахтаах Адьырҕа буола оҕуста. П. Тобуруокап

аат., эргэр.
1. Кулуннары кэккэлэһиннэри баайарга анаан хараҕалаах, кулугулаах баҕаналар ыккардыларыгар чиккэччи тардыллыбыт модьу быа. ☉ Туго натянутая между столбами кожаная или волосяная верёвка с особыми деревянными застёжками (кулугу) или чекушками (хараҕа), к которым посредством петель привязывают жеребят до удоя
Тоҕус тоҕойдоох Сэлэни тиирбиттэр, тоҕус уон Чуоҕур маҥан кулуннарын Чуоҕуппуттар. Саха фольк. Атын олбуор иһигэр киллэрэн сэлэ биир баҕанатыгар тохтотто, хонордуу, дугатын устан олгуобуйатын түһэрдэ. Болот Боотур
2. Ыһыах түһүлгэтин тула кэккэлэччи анньыллыбыт чэчирдэр. ☉ Молодые берёзы или зелёные ветки, воткнутые вокруг площадки (түһүлгэ) для проведения ысыаха
Сибэккинэн симэммит, Сэлэ чэчир астыбыт, Үрүҥ астаах сир иһит Түһүлгэтин тартыбыт. С. Данилов
Чэлгийэр күөх хахыйахтан Чэчир сэлэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
Саҥа олоҕу тэлэйэргэ, Саҥа олоҕу тэрийэргэ, Чэйиҥ, бары түмсэн, Чэчир сэлэтэ анньыаҕыҥ. С. Васильев
3. Биир тэҥ, атылыы туохтар эмэ тэҥник кэккэлээбиттэрэ, субуруспуттара. ☉ Ряд одинаковых предметов, расположенных или следующих друг за другом цепью, вереница
Сэргэлээҕи үрдүнэн, Сэлэ муннук буоланнар, «Турууруктаан» — хаһыытаһан, Туруйалар аастылар. Күннүк Уурастыырап
Сараҕыйбыт сэлэ оту Сыыйа тардан бэрийэ, Кыыс аймах, субуу тардан, Кырдал сири кэрийэр. И. Чаҕылҕан
Дьиэлэр хас да сэлэнэн уһун субурҕа гына олорон барбыттар, арай кинилэртэн биир улахан дьиэ ону кытта хас да кыра дьиэлэр быстан тэйиччи соҕус тураллара көһүннэ. Эрилик Эристиин
4. Балыктыырга күрүчүөктээх быа бэрэмээт эбэтэр сүүрүк утары анньыллыбыт уһун тоһоҕолорго иҥиннэриллибит улахан харахтаах илим. ☉ Рыболовная снасть; перемёт
Сарсыарда эрдэ туран сэлэбитигэр киирэн илиммитин көрө сырыттыбыт. «ХС»
Уйбаан Сэмэнэбис дьонноругар илимнэрин көрөллөрүгэр дьаһайан баран, Сенялыын илим үтээри балыктыыр сэлэлэриттэн муора диэки кыдьымаҕа суох ыраас мууһу көрдүү бардылар. «ХС»
◊ Тоҕой сэлэ — баҕанаттан баҕанаҕа тоҕойдуу тардыллыбыт эмньик кулуну баайар быа. ☉ Волосяная верёвка, натянутая между столбами (от одного к другому), расположенными полукругом, к которым привязывают жеребят
Тоҕой сэлэ тиирэммит, Торҕо түптэ иитэммит, Туораах кулун тутаммыт, Чороон иһит мунньаммыт Тунал күммүт ыһыаҕын Туругурдан ыһыаҕыҥ. Күннүк Уурастыырап
Тойук тохтуур томторугар Тоҕой сэлэ туругурар. «ХС»
ср. ДТС йалу ‘верёвка, используемая для привязывания жеребят’, кирг. желе ‘верёвка, натянутая на два колышка и служащая для привязывания жеребят, телят’, монг. зэл ‘протянутая верёвка (для привязывания скота)’