см. сэт-сэлээн .

с. иэстэбил, иэстэһии, сэт-сэлээн; справедливое возмездие сөптөөх иэстэбил-

аат. Сөпсөөбөттүк мөҕүү-этии, буруйдааһын, элбэх саҥалаах-иҥэлээх хомуруйуу. ☉ Осуждение, обвинение, порицание со многими упреками, бранными нападками
Эмээхсин ньаҥсыырын, сэмэтин-суҥхатын тулуйбакка, биир күһүн кыыс бэйэтэ көрдөһөн, саах күрдьээччинэн хамначчыттары кытта Амыдай үрэҕэр кыстаһа киирбитэ. Болот Боотур
Ылдьаана, итинник сэмэни-суҥханы истимээри, кыыһын Маайаны «хамначчыттар балаҕаннарыгар сылдьыма» диэн буойа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай
[Илья Иванович] биирдэ эмэтэ баартыйаттан сэмэ-суҥха да ылбыта суоҕа. А. Сыромятникова
♦ Сэт-сэлээн сиппит, сэмэ-суҥха туолбут көр сэт-сэлээн
Сэмэ-суҥха туолбут, Сэт-сэлээн сиппит эбит, Сэгэртэйим сыыһа! А. Софронов
Ханныгын да иһин Аадаҥ сэтэ-сэлээнэ ситиэ, Сэмэтэ-суҥхата туолуо. Күннүк Уурастыырап

аат., эргэр.
1. Мэһэй, буом, харгыс. ☉ Помеха, преграда
Кэлин өттүгэр кэнчиэни оҥорботоҕум, илин өттүгэр иини хаспатаҕым, хатын эбэм! ХИА КОВО
Илин атаҕыҥ эндиэтэ, кэлин атаҕыҥ кэнчиэтэ суох буоллун! Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Сэт-сэлээн, иэстэбил. ☉ Возмездие, расплата
Дыгын тойон эппит: «Барахсаттар ааһаннар, ас көрдүү сылдьаллар буоллаҕа. Маны өлөрөн кэбистэххэ — сэтэ даҕаны бэрт буолуоҕа, аҥаарынан кэнчиэ даҕаны буолуоҕа». Саха фольк. Кэм ситтэ, кэнчиэ туолла, баараҕай ылымыҥ ситтэ, тойон эһэм! ХИА КОВО
Кэнчиэ, сэт-сэлээн туолар күнэ, Итэҕэйэбин, бу кэллэ. «ХС»
ср. бур. гэнжэ ‘оковы’

сэт-сэлээн диэн курдук
Халбарыйбат халыҥ айыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ Сэрэн-сэрбэн эрэ, нойоон, Сэт-сэмэ туолуоҕа. П. Ойуунускай
Хамначчыт дьонноргун хара хаанынан ытаппыт сэтиҥ-сэмэҥ дьэ ситтэҕэ дии! Н. Якутскай
Сэтсэмэ ааҕыллар дьайыыларын, тылларын-өстөрүн сахалар «аньыы» диэн тылынан быһааран этэллэр. В. Кондаков

холбороҥ маҥан фольк. — туус, хаар маҥан, кылбаа маҥан. ☉ Белоснежный, белый-пребелый, белейший
Түөлбэ хаан түһүлгэни Саргылаах Сайсары аар-саарга аатырбыт Ытык Булгунньаҕын аттыгар Күөрэҕэйдээх Күөрээйи хомураҕы хоҥнорботох холбороҥ маҥан хонуутун ортотугар туруоран кэбиспиттэрэ. «Чолбон»
Тоҕус уон тоҕус үрэх холбоһон куугунаан киирэн, холбороҥ маҥан, уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон-хочо килбэйэр киинэ. Суорун Омоллоон
[Трактордаах Ыстапаан] Холбороҥ маҥан бааһынаны Хоруо курдук силэйэн …… Иэн иҥиирин курдук Илдьи сыыйан истэ. Е. Иванова
◊ Холбороҥ маҥан хочо — сырдаан, маҥхайан көстөр муҥура биллибэт өрүс, үрэх кытылын сыһыыта. ☉ Необъятная белая долина
Холбороҥ маҥан хочоҕо Хойуу ньаассын от үүнэрин тухары, …… Сэт-сэлээн ситиэхтин, Өлүү-охсуһуу сүтүөхтүн. Пьесалар-1987. Үрүҥ хаарынан тэлгэммит холбороҥ маҥан хочо тэнийэн сытар. «Чолбон»

аат., суут-сок. Туох эмэ куһаҕан, сыыһа быһыыны, буруйу оҥоруу иһин суутунан ылыллар миэ рэ эбэтэр буруйдааҕы миэрэҕэ тардыы. ☉ Мера воздействия за содеянное (преступление, проступок), наказание
Былыргы хаайыыга саамай ыар накаастабылы биэрдэхтэринэ, түгэҕэ тэһэҕэс буочукаҕа уу тастараллара үһү. Н. Л угинов. Улахан итэҕэстээһини оҥорууга сокуон баар, онон кинилэр холуобунай накаастабыл миэрэтигэр түбэспиттэрэ. М. Попов
Ытык маска айан киһитэ бэлэх биэрбэккэ аастаҕына, сэти-сэлээни оҥорорун, ыар буруйга киирэрин, бэйэтин дьылҕатыгар иччи накаастабылын ылыахтааҕын курдук саныыллара. ПИС КК

туохт.
1. Киминэн, тугунан эмэ сөп буолар гына киэптэн, симилин. ☉ Становиться полным, наполняться кемчем-л.
Отонноотоххо оҥоойук туолар (өс хоһ.). Үрэхтэр сүүртүлэр — Толооннор туоллулар. Болот Боотур
Күнүскү ыам буолан, тиэргэн туолан, тигинээнтаҥынаан турар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ (тыаһынан, сытынан, тылынан-өһүнэн о. д. а.) бүүс-бүтүннүү тунулун, сабардан. ☉ Становиться насыщенным, пропитанным чем-л., наполняться чем-л. (шумом, запахом, слухами и т. д.)
Айылҕа, этиҥнээх ардахтан уоскуйан, Арамаат сытынан туолбута. Күннүк Уурастыырап
Түөлбэ киэҥ сайылык Өссө тупсан Оҕо саҥатынан туолар, Дьон ырыатынан ньиргийэр. С. Васильев
[Сандаарка:] Нэһилиэк иһэ туолбут дии: Сандаарка Сарапыанаҕа Барахсаанап сыбыытаабыт үһү диэн. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ иэйиигэ бүүс-бүтүннүү ыллар. ☉ Быть полностью охваченным, объятым каким-л. чувством
Оҕотун дьон хайгыырыттан Хабырыыс ийэтин сүрэҕэ үөрүүнэн туолар. Н. Якутскай
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Уоскуйан испит Маша сүрэҕэ эмиэ сорунан-муҥунан туолан кэллэ. М. Доҕордуурап
4. Олоххо киир, ситиһилин (санаа, былаан, сорудах о. д. а. туһунан). ☉ Становиться реальным, осуществляться, выполняться (о желании, плане, задании и т. д.)
Бөлүһүөктэр эппиттэрэ хаһан да сыыһа буолбат, туолан иһэр. П. Ойуунускай
Кыһыныгар …… араас былаан, соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэй — туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону көрүөҕүҥ. С. Данилов
Түүл эрэ барыта туолбат. Н. Лугинов
5. Төһө эрэ кэмҥэ-кэрдиигэ, болдьоххо кэл, төһө эрэ кэмнээх, саастаах буол. ☉ Достигать предела, истекать (о сроке); исполняться (о возрасте)
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, …… мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Үс сыла туолла эрэйи-муҥу көрбүтүм. Н. Заболоцкай
Тоҕус чаас туолла да бэрэдэбиэс маҕаһыынын аһан быстыбата. В. Ойуурускай
6. кэпс., сөбүлээб. Туох эмэ олус дэлэйигэр сылдьан, сөп буол, аһара байтот. ☉ Получать что-л. в избытке, сверх меры, пресыщаться чем-л. (напр., богатством)
Бэйэм аспар туолан бараннар, көрүөхтэрин-харайыахтарын билиминэ ампаарбын алдьаттахтара! Эрилик Эристиин
[Остуорас Охоноос] сопхуос аһыгар туолан-туолан, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. «ХС»
♦ Айыыта <харата> туолар көр айыы III
Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Аҥаарыйа туол көр аҥаарыйа. Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, …… Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Иһитэ туолбат көр иһит III. Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн бар дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Иһитэ туолбут көр иһит III. Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан басхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Кудуга туолбат көр кудук II. Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах …… Ньүкэн Буурай удьуордаах …… хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Кытыйата туолла көр кытыйа. Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. Амма Аччыгыйа
Маҕалайа (маҥалайа) туолбат (хаммат) көр маҕалай (маҥалай). Буор маҕалайдара туолбат Дуулаҕа дохсун бурсуйдар Үөр бөрөлүү үмүөрүстүлэр, Сырҕан эһэлии сырыстылар. С. Зверев
Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> көр сэт-сэлээн. [Нүһэр Дархан:] Эмэгэт илэ саҥарда. Сэтим-сэлээним туолара чугаһаабытын биттэннэҕэ дуу? И. Гоголев. Төбөтө (баһын иһэ) туолла — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларда. ☉ соотв. голова распухла от дум (букв. голова переполнилась)
Даша төбөтө араас санааларынан туолан, дьиэтигэр элэстэнэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Араас ынырыктаах санааларынан кини баһын иһэ туола истэ. «ХС»
Үтэһэтэ туолла көр үтэһэ. Үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни кэлин тиһэх дьүүллээччи …… кэлэригэр сөп буолла! Суорун Омоллоон
[Вася — Владикка:] Үтэһэҥ дьэ туолла ини. Э. Соколов
Хараҕа туолар көр харах. Уол оҕо хараҕа буур тайахха туолар (өс хоһ.). Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин. Н. Якутскай
Хараҕа туолбат көр харах. Баайга баҕалара хаммакка, харчыга харахтара туолбатах баайдар, күөх истэр, аан алдьархайы оҥорторбут эбиттэр. П. Ойуунускай
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
◊ Туолбут ый — үүнэн төгүрүччү толору буолбут ый. ☉ Полная луна
Ситэ туола илик кэлтэгэй ый, ханньастыгас сирэйдии малайан, туман быыһынан өлбөөдүйэн турара. Эрилик Эристиин
Туолбут ый тыа быыһыгар ыйаммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Үөһэ туолар — арыылаах, аһыы аһы олус элбэҕи сиэн, айаҕар ап-аһыы амтан кэлэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар. ☉ Испытывать недомогание, связанное с застоем желчи
[Маайа:] Ольга, торбос өлүүтэ элбээри гынна. Дьахталлар, туой үөһэ туолан өлөр дииллэр. С. Ефремов
[Кинээс] үөһэ туолбут уонна төбөтүн хаана ыкпыт. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тол

дьүһ. туохт.
1. Толуу эттээх-хааннаах, этиргэн буол (киһи туһунан). ☉ Быть, казаться полным (о человеке)
Далла уола, ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Эдьиийэ оччолорго саҥа эт тутан бысхайбыт, сүүрбэтин ситэ туола илик кыыс этэ. Н. Босиков
2. Туохха эмэ (кытылга, хааҕа о. д. а.) аһара туолан таһымныах, тохтуох курдук буолан көһүн (үксүгэр уу, туох эмэ убаҕас туһунан). ☉ Быть, казаться переливающимся через край (обычно о жидкости)
Ала соболоох күөлүн оннун киэлитэ бысхайа туолан, долгуна күлүмүрдүү оонньуу олороро. М. Доҕордуурап
Быһыкка кустуу киириэх. Саҥа күөлгэ уу бөҕө киирэн бысхайбыт. Н. Заболоцкай. Ынах ыанньыйа бысхайда. Ыҥыранан лыҥкынатта: «Ыы, ыы оҕус!» Н. Босиков

туохт.
1. Иннигэр баран иһэр кимиэхэ-туохха эмэ тиий, кинини кытта тэҥнэс. ☉ Догонять, настигать
Биһиги тэлиэгэлээх аргыспыт дьэ ситэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Ситиччэ түргэнник барбытын үрдүнэн бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
2. Муҥутаан көҕөр, тылын (от-мас, үүнээйи) эбэтэр сөп буола бус (үүнээйи аһа). ☉ Доходить до полного расцвета (о растениях); созревать, поспевать (напр., о ягодах)
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Сорох учаастактарга [сэлиэһинэйи] саҥардыыҥҥыта ыспыппыт, атыттарга ситэн бүтэн эрэллэр. Г. Угаров
Горуох түргэнник ситэр суортарын булуохха наада. П. Егоров
△ Толору сайын. ☉ Достигнуть полной зрелости, созревать
Толкуйдаан истэҕин аайы ити санаата улам ситэн, кытаатан истэ. Н. Лугинов
Мин тапталым — сиппит таптал. И. Гоголев
Өйө-санаата ситтэ, күүһэ-уоҕа модьураата. И. Бочкарёв
Былыргы түүрдэр тылларыгар туохтуур саҥа чааһын быһыытынан сайдан, ситэн эрэрэ көстөр. АНК БТТ
3. Туохха эмэ санаммыккын, туруммуккун эккирэтиһэн туран оҥор. ☉ Добиваться, достигать чего-л. целенаправленно
Кини, арай, бииргэ санаатын сиппэккэ өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сыалгын сиппит буоллаххына сылааҥ кытта минньигэс. Д. Апросимов
Бу төһө эмэ наадаланан кэлбит киһи тугу да сиппэтигэр тиийдэ. Н. Заболоцкай
Соруктарын ситэ иликтэринэ арахсыбат дьоннор буолаллар. И. Данилов
4. Төһө эрэ сааска тиий, төһө эрэ сааскын толору туол. ☉ Достичь какого-л. возраста, быть в каком-л. возрасте
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Сэттэ уоммун Ситиэхпэр дылы Одурууннаах олоххо оҕустаран, …… Бар дьоммуттан матан, баранаак буола сылдьыбытым. А. Софронов
«Мин ойох ылар сааһым буолла, эн эргэ барар сааскын сиппиккин, онон эн биһикки холбоһуох», — диэтэ Байбал дьоһуннанан олорон. Күндэ
Уолчаан биллэрдик улаатта Уончатын ситтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
5. Толору буол, туол. ☉ Быть полным, завершённым
Бу сэһэннэр хомуллуулара ситэн турар диэххэ сатаммат, ордук хотугу хоһуун эпоһа. Саха фольк. Халандаар бэрээдэктэнэр, бит-билгэ ситэр. Амма Аччыгыйа. Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ ситиэхтээхэ А. Абаҕыыныскай
6. -ан сыһыат туохтуур форматыгар «муҥурун бул, муҥурун була оҥор, толор». ☉ В форме деепричастия на -ан имеет значение «достичь какого-л. предела в чём-л., дойти до конца, делать до конца, до завершения чего-л.»
Этэрин дьаабытын Икки атахтаах Ситэн истибэтэх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таптал ис кистэлин Барыы эппэттэр. Тыл силик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
Хайалар, хонуулар ойууларын хас кыраасканан ситэн сотуомуй? С. Васильев
♦ Ааҕан сиппэккин — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Бесчисленный, не поддающийся исчислению
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. Софр. Данилов
Кавказ хайаларын холлорооннорун ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева
Кини [эдэр дьахтар] ыарыытын билиҥҥэттэн ааҕан сиппэт. Эгэ, кырыйдаҕына хайдах буолуой. В. Протодьяконов
Силигэ сиппит көр силик. Уруу силигэ ситэн, Утуйуу буолла. С. Зверев
Дьыала силигэ сиппитин эрэ кэннэ, икки бэрт утарыта көрсө түстүлэр. А. Сыромятникова
Дьэ бу силикпит ситэн аны художественнай салайааччыланныбыт. «ХС». Ситэн сиэ кэпс. — эккирэтиһэн, сойуолаһан туран ситэри кэһэт, дьакый. ☉ Доконать, погубить
Чэ, бэйи, ытаат да буут бэриллиэ, ситэн сиэтиннэр. Е. Неймохов
Сэт-сэлээн сиппит көр сэт-сэлээн. Э, дьэ, сэт-сэлээн ситтэҕэ буоллун, охсуһууөлүү бөҕө үлтүрүйдэҕэ буоллун, хааннаах хара дьай халбарыйдаҕа буоллун! Ньургун Боотур
Билигин кэлэн Сэбиэскэй былааска сэмэҕэ тиксэр сэтимсэлээним сиппит үһү дии? А. Софронов
◊ Ситэ барбыт — ситэн эрэр, ситэр сааһыгар барбыт. ☉ Достигающий зрелого возраста
Таһырдьаттан Хара Наһаар киирэр, сарыы таҥастаах, ситэ барбыт киһи. Күндэ
Татьяна Гаврильевна остуолга олордоҕуна олус сылайбыт, илистибит ситэ барбыт дьахтар көрүҥнээҕэ. Э. Соколов
[Маруся Ордонская] уон аҕыс сааһын туолан, ситэ барбыт кыыс этэ. Эрилик Эристиин. Ситэ баттаа (кэп) — кими-тугу эмэ эккирэтэргин өр гыммакка ситэн ыл. ☉ Быстро настичь преследуемого
Өр буолбата, эһэм субу ситэ баттаан ылла. Н. Заболоцкай
Мохсоҕоло ыйылыы түһээт кэнниттэн эккирэппитэ, ситэ баттаан ылан, илиитигэр түспүтэ. В. Гаврильева
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Кэрэмэс [кыылы] ситэ кэбэн ылан, сиһиттэн туора хабан ылла. «ХС»
ср. тув. чэт ‘достигай, догони’, др.- тюрк., ‘доходить, настигать, достигать’