сыһ. Куттаммыттыы, куттаммыт курдук. ☉ Испуганно, пугливо. Хомурах хоммот холбороҥ маҥан хочотун ортотугар хомуру тэбиннэрэн киирдэ да, ол-бу диэки үөргэсдьүөргэс көрө турда. Саха фольк.

даҕ., фольк. Ыраас уонна дэхси, очура-чочура суох. ☉ Ровный, гладкий
Аҕыстаах байтаһын биэ аҕыс ойоҕостоох аҥаар холун саҕа кырыылаах сылбараҥ маҥан былаайахтаах кылааннааҕа буолбут Күн Толомон Ньургустай удаҕан кэллим. ПЭК ОНЛЯ VI
[Кулун Куллустуур] Хастаабыт тиит курдук Сылбараҥ маҥан харылаах, Суллаабыт тиит курдук Ньондо хаан сотолоох. ТТИГ КХКК
Хомурах кыайан хоммотох Холбороҥ маҥан хонуулардаах эбит, Сылбах кыайан сыстыбатах Сылбараҥ маҥан сыһыылардаах эбит. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Кыыл-сүөл уйата, хорооно, олохсуйар, кыһын иһийэр сирэ. ☉ Нора, логово, логовище
Кырынаас ордуутун хаар саба түспүт. Амма Аччыгыйа
[Кыһын] Үөн-көйүүр ууһаан, мустан Ордуутугар нухарыйар, Барымай эрэ барыта Балаҕаныгар хаптайар. М. Тимофеев
2. Олорор дьиэ; хорҕойор, уйаланар сир. ☉ Жилой дом; пристанище
Отут уораҕайдаах Ооҕуй бараан ордуу Нэлэмэн маҥан чэрчитин Чэлгиэннээх тэлгэһэтин Хомураҕы хоннорботох Холбороҥ маҥан хонуу. П. Ойуунускай
Тойон, кулаак буолан, ордуутуттан огдолуйбут. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк., тюрк. орду ‘палатка; лагерь; дворец; логово, нора’

туохт. Атынан түргэнник сүүрт, аты бөтөрөҥүнэн ойут. ☉ Пустить (коня) галопом, ехать вскачь (на коне)
[Ньургун Боотур] атын үрдүгэр түстэ да, хомурах хоммот холбороҥ маҥан хочотун ортотугар хомуру тэбиннэрэн киирдэ да, ол-бу диэки үөргэс-чүөргэс көрө турда. Саха фольк. Уолаттар, дьиэ таһыгар тэбиннэрэн кэлиилэригэр, Мэхээс хайыы-үйэ атын сыбыдахтыы турара. В. Протодьяконов
Дьөгүөрдээх: «Хоруо Баһылайы тута бардыбыт», — дэһэн бараннар, тахсан ат үөһэ түһэн, тэбиннэрэн хааллылар. Н. Түгүнүүрэп

аат., фольк. Ким-туох эмэ торолуйан үөскүүр уйата. ☉ Родной очаг, родимое гнездо, где родился и вырос
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр [бухатыыр] кэлэн тиҥ гына түстэ. Саха фольк. Онуоха дойду иччилэрэ, Ойуу-бичик уолаттар, кыргыттар Көмүс уйаларын, Үрүҥ маҥан ньээкэлэрин Дэлби тэбистэрээри гынан Уһун санаалара кылгаата, Киэҥ көҕүстэрэ кыараата. ПЭК ОНЛЯ I
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр …… Көмүс балаҕан үөскээбит. П. Ойуунускай
◊ Ньээкэ уйа үрд. — ким, туох эмэ төрөөн-үөскээн улааппыт биһигэ; күндү, тапталлаах сирэ-дойдута. ☉ Колыбель, отчий дом, родимое гнездо; малая родина
Өксөкү кыыла буолаҥҥын Өрө көтөн тэгилийэн, Оҕолоох кустуу онолуйан Иитиллибит биэрэккэр, Ийэ ньээкэ уйаҕар Илэ-бааччы кэлээхтээр. С. Зверев
Алтан түөстээх талах чыычааҕа күөх ньээкэ уйаны туттан, көмүс далбарайын көтүтүөҕэ. С. Федотов
Киһи барахсан күндүттэн күндүтүк саныыр көмүс ньээкэ уйалаах — ол төрөөбүт дойдута, олорор, үлэлиир сирэ. БИ СУу. Тэҥн. ньэкээ

биирдэм тыас туохт. Бүтэҥи буолан баран улахан тыаһы таһаар (хол., туох эмэ ыарахан үөһэттэн түһэр эбэтэр туохха эмэ охсуллар тыаһа). ☉ Производить глухой, но сильный стук (напр., при падении сверху или ударе обо что-л. — о твёрдом тяжёлом предмете)
Холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн тиҥ гына түстэ. Ньургун Боотур
[Ат] тимир алааһыгар тиҥ гына түстэ, үс былас …… көмүс көнтөһүн соспутунан. ПЭК ОНЛЯ I
Аҕалара чуо Үрэкиин оҕонньор чигдитигэр тиҥ гына астарда. Болот Боотур
♦ Тиҥ гына түс кэпс. — минньигэстик, элбэх аһы аһаан сэниэлэн, күүскэр күүс эбиллэ түс (үксүгэр эдэр дьон туһунан). ☉ Полностью восстановить силы, энергию после вкусной плотной еды (обычно о молодых людях)
Походнай куукунабыт кэнсиэрбэлээх, ириистээх хойуу миининэн аһатарын кытары биһиги тиҥ гына түстүбүт: күүспүт-уохпут эбилиннэ, санаабыт өссө эбии көтөҕүлүннэ. С. Никифоров
Хайа, Алёша, төһө сылайдыҥ? Сылайбытыҥ иһин, эдэр киһи, эн, аһаатыҥ да, тиҥ гына түһүөҥ буоллаҕа. «ХС»

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, посреди которого совершается действие (посреди)
Сылбах ортотугар чөҥөчөк баар буолуохтаах этэ. Т. Сметанин
Ааллаах хайатыттан көрдөххө, Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар, Алтан туоһахта курдук, Аралыйан сытара. С. Васильев
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүттэн тахсарын, буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из середины которого действие исходит, совершается (посреди, посередине)
Хомурах тохтообот холбороҥ маҥан хочолорун ортотуттан үүнэн тахсыбыт муус булгунньах уораҕай дьиэлээх эбиттэр. Ньургун Боотур
Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ орто өттүнэн эбэтэр икки уһугуттан, кытыыттан тэҥ ырааҕынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, посередине которого совершается действие (посередине, по центру)
Бар дьоҥҥут, ыччаттаргыт үөрүүлэрин итинник эҕэрдэлээн, дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги нуоҕалдьыһа хаамсыҥ! Амма Аччыгыйа
Куоракка наадаларыгар сылдьан баран, киэһэ буолан аулларыгар төннөр бааһынайдар истиэп ортотунан, уһун синньигэс быа курдук, субуһаллар. Эрилик Эристиин
Киһини сототун ортотунан оттоох томтор сир тэллэҕэр тохтоотубут. Т. Сметанин

аат. Бу (чугастааҕы, инники) өттө. ☉ Эта (ближайшая, передняя) сторона
Хайа бэтэрээ өттүнэн хаптаҕай, үрэх уута түһэр аппалаах. Н. Неустроев
Дэриэбинэ бэтэрээ өттүн диэки тумул үрдүгэр баар икки нууччалыы ампаар дьиэлэри тэйиччинэн биһилэх курдук иилэн ылан баран, ытыалыы сытар дьон көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
Тумул бэтэрээ өттүгэр бачыгыраспыт хойуу дулҕалаах, кыра-кыра уу аһаҕастардаах намыһах хотоол харааран сытара. Н. Заболоцкай
♦ <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ Очень быстро, в мгновение ока
Орто Аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Саха фольк. Муустар ыпсыһа түстүлэр, кэтэспиттии, бэйэбэйэлэриттэн тирэнэн, хабырыстылар, буолунуо суох айылаахтык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр тохтоон чугуйа түһэн ыллылар. П. Филиппов
Кэтириис суругу ылаат, бэҕэһээҥҥи дьиктиргээбитин өйдүү биэрэн чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр араас ынырык санааны төбөтүгэр оҕустаран ылла. НС ОК
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). [Кыырт] көрүөх бэтэрээ өттүгэр, кус үрдүгэр баар буолла да, тыас тыаһа «тас» гына түһэрин кытта, кус бураллыбытынан сиргэ «тис» гына түстэ. Суорун Омоллоон
Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал секциятыгар Одьулуун ыччатын …… барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр кимберлит боруодата кутуллубут бадьаата күөрэйэн тахсар. ДФС КК
Эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эҕирий. [Чыычаах] Тыйыс-хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран эҕирийиэх Бэтэрээ өттүгэр Элэс гынан Мүччү түһэн көппүтэ. Суорун Омоллоон
Атыттан мүччү ойон түстэ. Атын туора сиэтэн таһааран, [көнтөһүн] талах мутуга ииллэ. Тохтоон тыас иһиллээтэ. Ити барыта этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр буолла. М. Доҕордуурап
Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) көр эт. Биэс киһи этиэх бэтэрээ өттүнэ тоҕус атахтаах араҥас оҕустулар. Саха фольк. Чэбдик уостарын ньимиччи туттан, килбиктик мичээрдээбитинэн ааһа турда. Ити барыта сүрдээх сымсатык, нарыннык, этиэх бэтэрээ өттүгэр дөбөҥнүк буолла. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Туох эмэ хаптаччы көстөр иэнэ, үрдүн тэҥэ-дэхситэ (хол., хонуу). ☉ Гладкая поверхность чего-л. (напр., поляны)
Хомурах хоммотох Холбороҥ маҥан хонуутугар, Тобурах тохтооботох Толомон маҥан толоонугар, Туналҕаннаах ньууругар Туой күрүҥ булгунньах үүммүт эбит. П. Ойуунускай
Остуол ньуурун курдук килэркэй аспаал таас уулусса устун оптуобус сырылаан истэ. Амма Аччыгыйа
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Өлүөнэ эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун. Т. Сметанин
2. Киһи сирэйэ, сэбэрэтэ, дьүһүнэ. ☉ Лицо человека, лик
Мадыска Дьөгүөр кыыһыгар Матаҕастай Маарыйаҕа Маҥан ыраас ньууругар Манньыйталаан бараммын, Маанымсыга бэрдигэр Баһыйтаран уурайдым. Саха нор. ыр. II. Ким билиэй, кини [оҕонньор] маҥан чөмчөкөтүгэр туох дьон ньуурдара, төһө дьыллар-хонуктар киирэн ааһалларын? Амма Аччыгыйа
Ньуурдуун кытта сырдыы кэйэн, Кынталдьыйа көтө дайан, Тупсан да иһэҕин сыллата Сайдыылаах сахам кыысчаана. Умсуура
♦ Ньуур тутун — тугунан эмэ сирэйдэнэн буруйа суох курдук көстө сатаа. ☉ Надевать на себя личину невинности, оправдываться чем-л.
Маннык эппиэтинэстэн ол-бу албын тылынан, истиҥтастыҥ биричиинэлэринэн ньуур туттан куотуоҥ …… суоҕа. Софр. Данилов
Үгүс төрөппүттэр үлэҕэ баттаппыттарынан ньуур туттан, оҕолоругар ситэ-хото болҕомтону уурбаттарын кэпсээбиттэрэ. П. Аввакумов
◊ Толбонноох ньуур нор. айымнь. — олоҥхо дьоруойун кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасную наружность женского персонажа
[Айталыын Куо] Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күнүм Толонун курдук, Толбонноох ньуура Туналыйан көһүннэ. П. Ойуунускай. Туналҕаннаах ньуурдаах нор. айымнь. — дьахтар кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасный облик женского персонажа
Долгун курдук субуруйар Тоҕус былас суһуохтаах, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн …… Кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай. Уон икки, кыталык курдук, кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан таҥас бүтэй этэ сандааран, …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Саха фольк.
ср. бур. нюруу ‘поверхность’, ниюр ‘лицо; личность’

I
туохт.
1. Кулгааххынан тыаһы, саҥаны бил. ☉ Направлять слух на какие-л. звуки, слушать, услышать
Сүрдээх сайаҕас баҕайытык быыстала суох күлэн лычыгыратарын сэргэҕэлии иһиттэ. А. Софронов
Онтон өйдөөн истибитим, сүүрүк тыаһыттан атын этэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
2. Сураҕынан, кэпсээнинэн тугу эмэ бил, өйдөө. ☉ Получать какие-л. сведения, узнавать что-л. Дьэ, ынах идэһэ сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар. А. Софронов
Кимтэн иһиттим, ким эттэ доҕорум өлөн хаалбытын? Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ Деомид Бакланов убайын Петр Изотович дьиэтин хоруобуйатын иһигэр олорон биһиги тугу кэпсэтэрбитин барытын истибит. Н. Якутскай. Д.Н. Анучин Илин Сибииргэ генерал-губернаторынан анаммытын истээт Иркутскай олохтоохторо наһаа үөрбүттэрэ. П.Филиппов
3. Ким эрэ соруйарын, сүбэлиирин ылын, толор. ☉ Следовать чьим-л. советам, подчиняться чьим-л. приказам, слушаться кого-л., повиноваться кому-л.
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Микиитэ тахсан буойдаҕына ол оҕолор истибэттэр. Амма Аччыгыйа
Хайа, дьыала хайдаҕый? - дии көрүстэ Айаан. - Куһаҕан! - диэн биир тылынан хардарда Сеня оронун оҥосто туран. - Мааҕын биофакка барымынабын. Ити дьону таах истэн. Н. Лугинов
Мэхээлэ оҕонньорго бу дьахтары урааҥхайга атаҕастатыма диэн этиэм. Ону истиминэ, Мэхээлэ оҕонньор атаҕастата олордоҕуна, хайа, баһа хаһый? Эрилик Эристиин
4. көсп. Туох эмэ (хол., атын тыл, муусука) ис хоһоонун өйдөө. ☉ Понимать (напр., какой-л. язык, музыку ит.п.)
Кини нууччалар кэпсэтиилэриттэн, аҕыйах тылы да буоллар, син истэр этэ. Н. Якутскай
Кырдьыга даҕаны, муусуканы сатаан истэр дьоҕура суох киһи, буолаары буолан, саха «Дьээбуо» ырыатын курдук ханнык да музыкальнай кээмэйэ суох ырыаны хайаан сатаан истиэй?! «Кыым»
5. көсп., кэпс. Эмкэ бэрин, эмп дьайыытын ылын (ыарыы туһунан). ☉ Поддаваться лечению, действию лекарства (о болезни). Ыарыым истибэт
6. калька. Үчүгэй, барыта туолуо, толоруллуо, оҥоһуллуо (1 с. эрэ тут-лар: истэбин). ☉ Слушаюсь (в знач. «будет исполнено»; употр. только в 1 л.: истэбин). - Эмиэ саллааттыы чиккэс гынан чиэс биэрэр: «Истэбин-с... Киириэхпит!» Н. Якутскай
[Михаил:] Истэбин, табаарыс комбат. С. Ефремов
♦ Иккитинэн истибэт көр икки I
Өйдөтөн, ааттаһан көрдүм да, иккитинэн истибэт. Дьэ киһи да өһөс, ньоҕой буолар эбит... Н. Босиков. Истибитин иһигэр туппат - билбитинкөрбүтүн барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи туппат. ☉ Болтливый, не умеющий хранить тайну, секрет
«Уйбаан истибитин иһигэр туппат. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ Андыҥ Дайыыла. М. Доҕордуурап. Истибэтэх кулгаах буолар - истэ-истэ истибэтэх буолан кубулунар. ☉ Делает вид, что ничего не слышит
«Айымньы» холкуос курааны утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олороҥҥут истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап
Хаһан да оҕо, ыччат айдаанын туһунан тугу эмэ этиэ диэн саараамаҥ. Истибэтэх кулгаах буолан хаалааччы. А. Сыромятникова. Истиэн да баҕарбат - букатын ылыммат (киһи тугу эмэ этэрин, сүбэлиирин). ☉ соотв. и слышать не хочет о ком-чем-л.
Микиитэ бэйэтэ кырдьыгынан баран көрөөрү гыннаҕына, истиэхтэрин да баҕарбаттар, сорохтор өссө кыыһыран кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
[Михаил:] Мин Ньууккаҕа этэ сатаабыппын ылымматаҕа, истиэн да баҕарбатаҕа. С. Ефремов. Истэ да барбат - улахаҥҥа уурбат, төрүт кыһаммат, болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не принимает всерьез, совсем не интересуется, не берет во внимание
Били эрэйдээх: «Харахпын эмтэтэ сытабын», - диэн хаһыытын истэ да барбаттар. Суорун Омоллоон
Истэ да барбата Түлүрбэх: - Эҥиммит-иктэбит да элбэх! Ол эмиэ туох саҕай-күнүһэй?! Миэхэҕэ түүнүн да үчүгэй! П. Тобуруокап
Истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эт I. Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур
Истэр былаһыгар көр истэр <былаһын> тухары. Истэр былаһыгар кыһын, сайын эҥин араас Саабыска, Балбааскы диэн ойууннар ыалдьар ыалга кыыраллара иһиллэр... П. Филиппов. Истэр <былаһын> тухары - сурах төһө тарҕанарынан, иһиллэринэн; киһи билэринэн. ☉ Насколько это известно
Истэр тухары кинилэр кими эмэ кытта этиспиттэрэ да, охсуспуттара да биллибэт. И. Федосеев
Урукку өттүгэр, хас да киһи үйэтиттэн бэттэх истэр былаһын тухары сахалар быһыты мас долборукка хаайан оҥороллоро. В. Яковлев
Истэр былаһын тухары үрүҥ эһэ туундараҕа тахсыбыта суоҕа. И. Федосеев. Истээр да көрөөр (көрөөр да истээр) - хайаан да буолуо, булгу мин этэрим курдук буолуо. ☉ Должно обязательно случиться, совершиться (соотв. как пить дать; букв. вот услышишь и увидишь). Истээр да көрөөр, оҥорбутум баар буолуо. Көрөөр да истээр, манна хайаан да кэлиэҕэ. Иһиттим дуу, истибэтим дуу (иһиттим-истибэтим, иһиттиэм-истибэтиэм) диэбиттии - өрүһүспүттүү, улахан баҕанан, саатар эрэ; тута сөрөөн. ☉ Тут же, тотчас, сразу же (как только сказал), с удовольствием (делать что-л.)
Чүөчээски, ытыһын охсуна түһэн баран, туох да бокуойа суох, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, Түргэнин [ыт аата] ыҥыран, бу тыас диэки көтө турбута. Суорун Омоллоон
«Бар, туруоҥ дуо?! Чыраахта удаҕаны ыҥыран аҕал!» - Чооруос эмээхсин Саабаны көбүөлээтэ. Иһиттим-истибэтим диэбиттии, Мэйбэриис Сааба Киэҥ алаастан үс биэрэстэ олохтоох Чыраахта удаҕаны ыҥыра барда. Д. Очинскай
Кыыс иһиттимистибэтим диэбиттии, балыыһа диэки элэс гынан хаалла. Н. Павлов. <Киһи> иһиттэр истиэх курдук - наһаа умсугутуулаах, истэргэ кэрэ. ☉ Увлекательный, завлекательный, захватывающий
Онтон антах Иһиттэр истиэх курдук Эгэлгэлэр эргийэллэр, Көрдөр көрүөх курдук Күндүлэр көстөллөр. А. Софронов
Төһө да тииһэ түстэр, бэрт, киһи иһиттэр истиэх курдук куоластар ырыатыгар киирэн таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Киһи истэрин тухары көр истэр <былаһын> тухары. Бу эбэҕэ киһи истэрин тухары биир эмэ тойон өлбүтэ суох. Эрилик Эристиин
Кулгааҕа <эрэ> истэн хаалла көр кулгаах. «Оҕобор өйүө», - диэбитин Натаа кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Кини эриттэн кистиэх санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
Итини истээт, эрэдээктэр өссө соһуйбут: «Эмиэ устан ылаттаатыҥ дуо?» - диэбитин кулгааҕа истэн хаалбыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бай!» - диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «ХС»
Кулгааҕын <эрэ> уһугунан истэр көр кулгаах. «Сэрии» диэн кэбиһэр эбэтэр кулгаах уһугунан эрэ истэр сатаммат. ПДА СС
Тириитин таһынан истэр көр тирии. Аҕыйах сыллааҕыта диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
Тыас <эрэ> курдук истэр көр тыас. Туох дьүһүнүн хаһан көрөммүн тугу билиэмий? Тугу сыаналыамый? Боруоста тыас эрэ курдук истэрим. П. Ойуунускай
◊ Истиэххин баҕардаххына (тиэтэйдэххинэ) - өссө эттэххэ, өссө билиэххин баҕардаххына. ☉ Если хочешь знать; вдобавок, кроме того
Истиэххин тиэтэйдэххинэ, этиим эрэ, Илэ киһи, истэн тур! Уһун таастаах улууһугар умсугутан, Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аркаша:] Истиэххин баҕардаххына, мин эмиэ кыһалҕаттан бэтэринээр буолтум. С. Ефремов
[Петя:] Истиэххин баҕардаххына, Маня биһикки оҕо эрдэхпитинэ бииргэ үөскээбит дьон буолабыт. С. Ефремов
Өссө Аргыстайыҥ, дьиҥнээх кинээс буола охсоору, истиэххин тиэтэйдэххинэ, кулубаттан көҥүллэтэн куоракка күбүрүнээтэргэ киирэ сылдьыбыт. И. Никифоров
Истиэххин баҕардаххына, харамай эйигин билиэн да баҕарбат. «ХС»
Итиччэни истэҥҥин (истэн), баччаҕа тиийдиҥ (кэллиҥ) ини көр итиччэ. Туоххунан истэҕин? көр туох. [Кулуба (кыыһырбыт):] Түксү лабаҥхалаама. Хайдах эн миигин кыыл курдук булаҕын? Билигин сатаммат, суох диэтим буолбат дуо эйиэхэ, мин сахалыы. Ону туоххунан истэҕин? Н. Неустроев
II
иһий диэнтэн дьаһ
туһ. Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга Иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Амырыын тымныы Арҕахха иһиппит Ардай анаҕастаах Адьырҕа кыыллар [абыраннылар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
III
аат.
1. Аһы-үөлү уурарга, убаҕаһы кутарга туттуллар мал уопсай аата. ☉ Посуда (общее название хозяйственной утвари для еды, питья, хранения припасов)
Киэҥ иһит салааһыннаах (өс хоһ.). Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
[Өксүүнньэ:] Сарсыарда баран, ол иһиттэргитин аҕалтаабакка олоро баҕалаарыҥ эрэ. Бэрт иһиттэрим этэ ээ. Кэлэр-барар илдьэ баран хаалыа. Күндэ
Өлөөнө остуолга турар иһити хомуйар, остуолун сотор уонна куукунаҕа тахсар. С. Ефремов
△ Уопсайынан тугу эмэни угарга, уурарга сөптөөх мал барыта (хол., дьааһык, мөһөөччүк, куул, буочука уо. д. а.). ☉ Общее название предметов, предназначенных для хранения и транспортировки чего-л., тара (напр., ящик, мешок, бочка и т. п.)
Бурдук ылыа эбиппин да, иһитэ суох кэлбиппин.  Настя обургу соҕус иһиккэ буору симмитэ уонна онно биир хортуоппуйу олордубута. Н. Якутскай
Киһитэ, ыскылаатыттан иһит уларсан, олус улгумнук биэрдэ. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кээмэй быһыытынан: биир бытыылка. ☉ Бутылка (как мера спиртного)
Эмээхсин биир иһит арыгыны тутан киирэн, хаҥас диэки баран хаалар. Н. Неустроев
Сөдүөччүйэ иһит арыгыны киллэрэн Охонооско биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Кэһиилээх кээлтим үчүгэй эбит дии саныы-саныы, сиэбиттэн биир иһит арыгыны ылан остуолга уурда. Бэс Дьарааһын
♦ Биир иһиттэн аһаан - бииргэ улаатан, ыкса доҕордоһон, нэмнэрин билсэн. ☉ С детства хорошо зная друг друга (букв. из одной посуды ели). Биир иһиттэн аһаан улааппыт дьоммут бу Уйбаан биһикки. Иһитэ туолбат кэпс. - баҕата хаммат, астыммат, сөп буолбат. ☉ Нет предела жадности, алчности кого-л.
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. хараҕа туолбат. Иһитэ туолбут - аны байбат; муҥутаан байбыт, аны кэхтиигэ барар (былыргы саха өйдөбүлүнэн: киһи байара кэмнээх, ол кэми иһитэ дииллэр, ол иһитэ туолан, таһынан бараары гыннаҕына, сүөһүтэ өлөн-сүтэн барар диэн буолар). ☉ Дальше некуда (богатеть), достигнув предела, перестать богатеть (букв. посуда (чаша) его переполнена - по представлениям древних якутов, каждому человеку свыше дается своя чаша богатства, если она наполнится до предела, то богатство идет на убыль)
Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап. Иһиттээх ымдаан курдук иҥнэри кэс фольк. - харыстаабакка алдьат, самнар. ☉ Грубо разрушить, расстроить жизнь (букв. превратить жизнь (судьбу) в развалины)
«Икки атахтаах бииһин ууһун Иһиттээх ымдаан курдук Иҥнэри кэһэрим буоллар, Ийэ сири мин эрэ Иилиэ-саҕалыа этим», - диир аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туос иһиттээххэ топпот - туохха да топпот, моҕус. ☉ Обжора, ненасытная утроба (букв. из берестяной посуды не насыщается)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
◊ Аһыыр иһит - иһит көрүҥүн арааһа: киһи аһыырга туттар иһитэ (хол., чааскы, тэриэлкэ уо. д. а.). ☉ Посуда для еды (чашки, тарелки и т. п.)
Ол иһин табах тардыбаттар, бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Татыйаас саҥаһын аахха, Сөдүөччүйэлээххэ, көһөн иһэр. Суорҕаннаах тэллэҕин уонна аһыыр иһитин туомун ыарырҕатан, бэркэ илистибит. М. Доҕордуурап
Балхах иһит көр балхах. Матаар иһити бааралаата, Балхах иһити бачыгыратта. С. Зверев. Балык иһитэ - балыгы уурар иһит. ☉ Посуда для рыбы
Аҕата балык иһитэ кураанах турарын көрөн: «Хайа, Мичил, балыгыҥ?» - диэн ыйыппыта. И. Федосеев. Дьиэ иһитэ эргэр. - кыыс эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр иһит. ☉ Посуда, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. энньэ иһит. Иистэнэр иһит - иистэнэр малы-салы, тээбирини уурар, хаалыыр иһит (хол., иннэни, сабы, сүүтүгү, таҥас кырадаһынын уо. д. а.). ☉ Шкатулка для хранения швейных принадлежностей
Көкөт эмээхсинэ, иистэнэр иһитин туппутунан, олоҥхоһут аттыгар кэллэ. Эрилик Эристиин
Тэҥн. маллаах иһит. Көҕүөр иһит көр көҕүөр. Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
Моойторуктуу хоруоҥкалаах, Мойбордуу түүлээх Көҕүөр дэлбэр иһити Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
Купсуун иһит көр купсуун. Сиэркилэ икки өттүгэр купсуун иһиттэргэ сибэккилэри олордуталаата. М. Доҕордуурап. Курустаал иһит - курустаалтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Хрустальная посуда
Үөһэттэн курустаал иһити Үлтү быраҕар кэриэтэ, Күрбэ таастарга охсуллан Сырдык бырдаата ыһыллар. Баал Хабырыыс
Кутуллубут ас Курдат көстөр Курустаал иһиттэрин Кутан [фабрикаҕа оҥорон] таһаараллар эбит. Н. Степанов. Кымыс иһитэ - кымыһы көөнньөрөргө, харайарга туттуллар иһиттэр уопсай ааттара (матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон уо. д. а.). ☉ Общее название посуды для приготовления, хранения, питья кумыса (напр., матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон и т. д.)
Уҥа таҥара анныгар үс атахтаах төгүрүк остуол турар. Онно-манна дүлүҥ, талах олох мастар бааллар, дьиэ сэбэ үксэ кымыс иһитэ, буор күөс. Эрилик Эристиин
Күөх окко олороннор кымыс иһэллэр. Өрүүскэ кымыс кутуталаан биэрэр, аттыгар кымыс иһитэ турар. Күндэ. Кэнсиэрбэ иһитэ кэпс. - кэнсиэрбэ бааҥката. ☉ Консервная банка
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин. Кэриэн иһит - кымыһы элбэх киһиэхэ кэритэ сылдьан иһэргэ аналлаах иһиттэр (кэриэн айах, кэриэн ымыйа) уопсай ааттара. ☉ Общее название емкостей, предназначенных для кругового питья кумыса
Кэриэн иһит курдук Кэккэлээн турар Кэнчээри ыччаппар Алгыс тылбын аныыр Аламай күнүм арылынна. С. Зверев
Кэл, олор, эн таптаан сиир күөрчэххин Кэриэн иһиккэ толору куттум. И. Егоров. Мал иһитэ - киһи туттар кыра сэбинсэбиргэлин, малын хаалыыр иһит. ☉ Ящичек для хранения мелких бытовых принадлежностей. Малыҥ иһитин атын сиргэ уур. Маллаах иһит түөлбэ. - иннэни, сүүтүгү, иистэнэр малы уурар, хаалыыр иһит, иистэнэр иһит. ☉ Шкатулка, коробка для хранения принадлежностей для шитья
Даайа, маллаах иһитин хомуйан баран, ампаарга таҕыста. «Саха с.». Ол кэмҥэ өйдүүбүн: Ийэм маллаах иһитигэр Хааллаарта иннэлээх сүүтүгүн. П. Тулааһынап. Тэҥн. иистэнэр иһит. Малла иһит эргэр. - иистэнэр малы хаалыыр туос эбэтэр мас холбуйа. ☉ Берестяная коробка для хранения швейных принадлежностей. Матаар иһит көр матаарчах. Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах, Чаҕылҕан курдук дьарҕаалаах Маанылаах матаар иһити Бааралыы ууран кэбиспиттэр. С. Зверев. Саахар иһитэ көр саахарыҥса. Үчүгэй баҕайы саахар иһитэ атыыламмыт. Сарт иһит эргэр. - тымтыктарынан кириэстии хатыйа угуллан оҥоһуллубут корзинаҕа маарынныыр биир тутаахтаах иһит (балыгы уган баран эпчиргэ маһынан санныга сүгэллэр). ☉ Емкость для рыбы, напоминающая корзину, плетенную крестнакрест из лучинок (обычно с одной дужкой). Симиир иһит эргэр. - кымыһы оҥорорго уонна тутарга аналлаах, тириинэн оҥоһуллубут, үөһэ өттүнэн суптугур хончоҕор иһит. ☉ Суживающийся кверху высокий кожаный сосуд для приготовления и хранения кумыса
Биир муннукка - симиир иһит, саа, батыйа, ол-бу бултуур сэп; намыһах биир орон, холумтан үрдүгэр Солуччах Сөдүөччүйэ ороҥҥо сытар. А. Софронов
Ыһыах түһүлгэтэ... Аллара кымыстаах симиир иһиттэр, чороон айахтар тураллар. Суорун Омоллоон
Көйүү-саамал кымыспыт Көмүстээх көҕүөр айахха Күрүлүү көөймүтүн иннигэр, Симэхтээх симиир иһиккэ Сирилии кутуллубутун иннигэр - Күөччэхтээн төгүрүйэн, Көлөһөлөөн эргийэн, Көттөр көтөн биэриэҕиҥ! С. Васильев. Сири иһит эргэр. - оҕус тириититтэн анаанминээн таҥастанан оҥоһуллубут кымыһы хаһаанарга аналлаах буочука курдук улахан иһит (сорох сири иһит отут биэдэрэҕэ тиийэ истээх буолар). ☉ Сшитый из особо выделанной бычьей кожи большой сосуд (наподобие бочки) для хранения кумыса (вмещающий около тридцати ведер)
Ол уһаайахха Симэхтээх сири иһиттэри Сиэллээх ситии быанан Сиэттиһиннэри, ситимнии ыйаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уустук-мындыр оҥоһуулаах, сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, чороон, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйин! Күннүк Уурастыырап
Кымыстарын ордугун, дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр. Эрилик Эристиин. Ыһыах буолар күнүгэр эрдэттэн оҥостуу буолар. Арыынан оҕунуохтаммыт сири иһиттэри түһүлгэ иһигэр таһаараннар, кэккэлэччи туруортууллар. Саха сэһ
1977. Суунар иһит - киһи сирэйин (төбөтүн), илиитин суунар иһитэ. ☉ Сосуд для умывания, умывальник. Суунар иһит хаҥас диэки баар. Сүрэхтэнэр иһит эргэр. - таҥара дьиэтигэр кими эмэ христианскай миэрэҕэ киллэрэргэ туттар иһиттэрэ. ☉ Купель
Сылгы иһитэ көр кымыс иһитэ. Сэрбиис иһит көр сэрбиис. Сэрбиис иһиттэри, Сундуукка угуллубут Суулаах харчылары Суумайдаспыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таас иһит - фарфортан, өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут иһит уопсай аата. ☉ Общее название фарфоровой и стеклянной посуды
Ол бууска эстибит дуораана манна хайаан да биллиэх тустаах үһү. Сир дьигиһис гыммыта уллуҥахха биллиэҕэ, таас иһит лыҥкыр гыныаҕа, тыа төбөтө куугунуу түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Арай таас иһиттэр эрэ чап-чараастык «Ийэ» диэн үтүктэн чаҥкынаспыттара. Н. Заболоцкай. Талах иһит эргэр. - оту таһарга аналлаах талаҕынан улахан (харыс курдук) арыттаах гына угуллан оҥоһуллубут ньолбоҕор иилээх иһит. ☉ Приспособление в виде корзины, плетенное с широкими промежутками из тальника, употреблявшееся для доставки сена в коровник
Миигиттэн соһуллар талах иһиттэ ылан бар. Оччоҕо биэстэ кырынаргын биирдэ аҕалыаҥ [оту]. М. Доҕордуурап
Талах иһитинэн оту аҕаларынааҕар, сүөһү сааҕын ыраах түннүк анныгар күрдьэҕинэн таһара …… ордук сыралаах буолла. М. Доҕордуурап. Тимир иһит - тимиртэн, ылтаһынтан оҥоһуллубут иһиттэр (хол., тимир буочука, бааҥка, миискэ уо. д. а.). ☉ Общее название железной, жестяной посуды, емкостей (бочки, банки, миски и т. п.)
Тиэрмэс диэн киһи сүгэн кэбиһэр, улахан тимир иһитигэр тобус-толору итии миини сүгэн баран инники кирбиигэ кэлэн истэҕинэ, эмискэччи ньиэмэс снайпера ытыалаабыта. Т. Сметанин. Туой (буор) иһит - туойтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Глиняный сосуд
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ. Туос иһит - туостан тигиллэн оҥоһуллубут иһит. ☉ Берестяная посуда. Онуоха Эллэй тэйиччи соҕус баран саҥа балаҕан туттан туспа ыал буолар
Хатыҥ туоһунан туос иһити ойоҕун үөрэтэн тиктэрэр. Н. Неустроев
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, тимир тэриэлкэлэр дьүүлэ-дьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэй, сабарай, чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап. Туус иһитэ - туус уурарга аналлаах кыра иһит (аһыырга остуолга аҕалан ууруллар). ☉ Солонка
Чороон иһит көр чороон. Оторой чопчу оһуордаах, Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһити Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Үйүктүнүн бүрүммүт, Үгүйүк чороон иһитин Ньолхооруччу оҕунуохтаан, Тооромостуур арыылаан, Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев. Чэрэниилэ (хоруопчука) иһитэ - чэрэниилэ кутуллар кыра иһитэ (бөрүөлээх уруучуканан сурунарга аналлаах). ☉ Чернильница
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Миэхэ дьиэбэр манна баар: Пушкиным кинигэтэ, Чэйдиир чааскы, сылабаар, Чэрэниилэм иһитэ. П. Тулааһынап. Энньэ иһит эргэр. - кыыстара эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр аһыыр иһит, кыра туттар маллары-саллары уктар иһит. ☉ Домашняя утварь, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. дьиэ иһитэ
тюрк. эдиш, эдич, едис