туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аат. Сылааһы, эниэргийэни биэрэр умайар эттик (хол., бэнсиин, кыраһыын, ньиэп). ☉ Горючее, топливо. Убаҕас уматык
□ Отутус сылларга уматык таһар массыыналар үөскээннэр абыраабыттара. Р. Кулаковскай
Николай Айдаров лоп бааччы сырыылаах дьоһун суоппар эбит. Сыл аайы уматык бөҕөнү кэмчилиир. П. Аввакумов
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла. «Чолбон»

туохт.
1. Туохха эмэ (хол., киргэ-хахха) биһилин, киртий. ☉ Мараться, пачкаться
Мэлдьи кини буорга буккуллар, мэлдьи чалбахха билкиллэр. Таллан Бүрэ. [Лаана:] Уолаттар баҕайылар …… күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ билкиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов
2. көсп., кэпс. Буруйу оҥорууга кыттыһан, куһаҕан дьыалаҕа эрилин. ☉ Заниматься каким-л. неприятным или неблаговидным делом, принимать в нем участие
Дьэ дирээн дьыалаҕа билкиллээри гынным. Николаев тылын истэн. Истиэ суох баара. А. Кривошапкин (тылб.)

I
туохт. Алҕаһаа, сыыстар; сыыһа туттан үчүгэйэ суох балаһыанньаҕа киир. ☉ Ошибаться, заблуждаться; по своей оплошности очутиться в невыгодном, неприятном положении
Көрсүө дьон буоллаххыт, эндэйэн этиэххит дуо? ПЭК СЯЯ. — Оччоҕо икки бухатыырдар холбоһон баран мас балаҕаҥҥа олорорбут сатаммат! — Ээ! Ол иһин эндэйэн этиэ дуо? Мин этиэм диэн истэхпинэ эн урут эттиҥ! Саха фольк.
ср. монг. эндэх ‘ошибаться’
II
туохт. Миэстэҕиттэн, оннугуттан хамсаан, тэйэн хаалан, атын балаһыанньаны ыл; туох эмэ үрдүгэр биллэҕэ түс (тыаҕа мас атын мас үрдүгэр түспүтүн этэргэ). ☉ Сдвинуться вбок, наклониться, образовав щель (напр., о двери); свеситься набок, наклониться (напр., о лесине, упавшей на другую близстоящую лесину)
Бу мас эндэйэн турар. ПЭК СЯЯ
Мин халҕан эндэйэн хаалбыт буоллаҕа дии санаан, баран тардыалаан көрбүтүм, адьас сабыллан турар эбит. Эрилик Эристиин
Хантан эрэ сэлээркэ булан, эргэ баалынайы толору куппут уонна сааны уоһун өттүнэн онно умса укпут. Саа баппакка маһа үөһэ эндэйэ сытар. В. Яковлев

аат.
1. Сыстаҥнас, сыалаах хойуу соҕус (сотон иҥэрэргэ аналлаах) маасса (хол., сыа-арыы, маас). ☉ Липкая, жирная, довольно густая масса для втирания (напр., масло, жир, мазь)
Сылгыттан уҥуоҕун үлтү охсон, оргутан хоргунун сииллэр эбэтэр оҕунуох оҥостоллор. АНП ССХТ
Ыт мунна диэн ааттанар хара тэллэйи, оһох курунньугун сүөһү хаанын бөлүөҕэр уонна арыыга ныһыйан, булкуйан суулаан ууран, оҕунуох иҥэриллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Тириигэ оҕунуох иҥиитэ, быыһыгар өтөн киириитэ имитиини түргэтэтэр. «Кыым»
2. Массыына (тырааныспар) арыыта (ньиэп бородууксуйата). ☉ Смазочное масло для двигателя (продукт переработки нефти)
Массыына оҕунуоҕа эргэрдэҕинэ хойдор, оччоҕо эргийэрэ ыараан хаалар. ДьБ
Гаас элбэхтик хостонор буоллаҕына бэнсиини, сэлээркэни, араас оҕунуоҕу оҥорор собуот тутуллуоҕа. НС ХСБС
Аалсар ньуурдар икки ардыларыгар оҕунуох кутан аалсыыны уонунан төгүл аччатыахха сөп. ПАВ Ф-7
△ Арыы, сыа иҥмитэ, иҥэн хаппыта, килэрийбитэ. ☉ Въевшаяся жирная грязь, лоснящееся высохшее пятно
Уйбаан убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов
Сыах иһигэр кип-килбэчигэс оҕунуох буолбут таҥастаах, хара хоруо буолбут сирэйдээх дьон мустан тураллар. В. Протодьяконов
Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Фёдоров
◊ Оҕунуох быччархайдара — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот)
Чоху этин кэлин уһугар арыытыҥы симэһини (бэссэстибэни) таһаарар оҕунуох быччархайдара бааллар. ББЕ З
ср. др.-тюрк. йах ‘мазать’

туохт.
1. Тугу эмэ төкүнүк, төкүнүктүҥү гына оҥор. ☉ Делать что-л. круглым, округлым. Оҕолор быластылыынтан мээчик бөҕө төкүнүппүттэр
□ Сиидэ маһын көнө саастаах тиит мастан кыраабыл тииһин саҕа суоннаах гына төкүнүтэ кыһан оҥорон баран, ыккардын биир сэнтимиэтир тэйиччи иҥиннэриллэр. МАП ЧУу
2. Төгүрүк, төкүнүк быһыылааҕы туох эмэ устун бэйэтинэн эргитэн хамсат, үҥкүрүҥнэт. ☉ Двигать что-л. круглое, округлое, перекатывая, вращая его по какой-л. поверхности
Мылахов ону [табаҕы] тоҕо эрэ эһэ охсон ылла, онтон имиппэхтээн баран, остуол сирэйигэр төкүнүттэ. Н. Лугинов
Артур, массыына киэҥник килэдийбит суолугар дэҥҥэ көстөр сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
Көмөлөөн буочукалаах сэлээркэни гараас иһигэр төкүнүтэн киллэрэн олохтоох сирин буллардылар. У. Ойуур
3. Кими эмэ хантан эмэ үҥкүрүтэн түһэр. ☉ Скатывать кого-л. откуда-л., валить
[Байбааскы] Харытыананы икки илиитинэн сиргэ халаачык курдук төкүнүттэ. П. Ойуунускай
[Көстөкүүнү] илиитинэн тобугун куустаран олуйан кэбиһэллэр, ол гынан баран тиэрэ анньыалаан төкүнүтэллэр. Күндэ
[Испо — Токи Ньукулайга:] Эйигин илиигин-атаххын кэлгийэн баран, наартаҕыттан төкүнүтэн кэбиһэбит. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп., харыс т. Тугу эмэ өлөрөн сууллар (бултуу сылдьан). ☉ Завалить кого-л., убить, подстрелить (на охоте)
Сахаар аҥаар да илиитинэн бэркэ ытар эбит. Куобаҕы хата сүүрдэн иһэн төкүнүтэн түһэрэр. Суорун Омоллоон
Уохтаах карабинынан Оҕо тайаҕы охтордо, Бүүчээни төкүнүттэ, Туртаһы тулумайдаата. Р. Баҕатаайыскай
Кытылга сүөһү элбэх дии, биир эмэ борооскуну киллэрэн төкүнүппэппит дуо? «ХС»
♦ Төкүнүтэн кэбис кэпс. — кими эмэ дуоһунаһыттан уһул, үлэтиттэн уурат. ☉ Скинуть кого-л. с должности, уволить кого-л. с работы
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. Н. Лугинов

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах бар; тэй, дьалты буол. ☉ Уходить, отдаляться, уезжать далеко
Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү ынахтар ырааппыт да буоллахтарына көҥүллэрэ. В. Титов
Булка үлүһүйэн кый бырах ыраатар кутталлаах. А. Кондратьев
△ Ыраахха диэри иһилин, тиий (дорҕоон, тыас-уус туһунан). ☉ Постепенно удаляясь, затихать, уноситься вдаль (о звуках, шуме)
Ырыа тыалар-хайалар үрдүлэринэн ыраата эҥсиллэн көтө турда. Амма Аччыгыйа
Күөх оту суугунатта, Көҥүс уутун долгутта. Төттөрү сүүрдэ, ааста, Тыаһа улам ыраатта. Баал Хабырыыс
Ити курдук ытыыр-ыллыыр икки ардынан ымманыйан ырыа ырааттар ыраатан сүттэ. П. Филиппов
△ Тохтообокко устан бардар баран, ааһан ис, (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Настя утуйуон, сынньаныан олус баҕарбыт, түүн даҕаны ырааттаҕа. Н. Якутскай
Уһуктубутум күн тахсыбыта ырааппыт быһыылаах, өр да утуйбуппун. Т. Сметанин
Уола Мэхээс урут сөпкө кэлэр этэ, күн киэһэрэн ыраатта. Ф. Захаров
3. кэпс. Саҕаланан баран күүһүрэн, дириҥээн ис (тугу эмэ этэргэ). ☉ Набирать темп, обретать размах, быть в разгаре
Ырыа-тойук ырааппыт. Чыыпчаап дэһии үксээбит. П. Ойуунускай
Улаханнык сылайбыт эрэйдээхтэр, сотору буолаат, муннуларын тыаһа ыраатта. И. Гоголев
Биһиги да оҕонньотторбут бэйэлэрин өлүүлэрин син сыылларар соҕус дьон этилэр, онон эмиэ күө-дьаа буолан, кэпсэтиилэрэ ыраатта. Н. Заболоцкай
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
△ Быданнаа, өр буол (туох эмэ буолбута). ☉ Отойти в прошлое, миновать (напр., о каком-л. событии)
Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
Кэпсээ куорат сонунун. көрсүбэтэх да ыраатта. С. Ефремов
4. Туох эмэ нааданы толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх буол, өр кэмҥэ тиий (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть достаточным, в нужном количестве, иметься в необходимой мере, хватать на долгое время (обычно употр. в отриц. ф.)
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла, ол диэхтээн, ырааппата чуолкай. А. Кривошапкин (тылб.)
5. көсп. Урукку таһымҥын, көрдөрүүгүн эбэтэр кими эмэ туохха эмэ аһара түс, куоһара бар. ☉ Превзойти кого-л. в чём-л. или превзойти ранее достигнутый результат
Эн да миигиттэн ырааппатыҥ ини, мин куорат аҥаарын тутустум. Н. Лугинов
Бэйэтин кыаҕар эрэнэн ээл-дээл эрчиллэр, сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии сиэксийэҕэ кэлээччилэр ыраатар кыахтара суох. НЕ ТАО
♦ Кэннэ ыраатан, иннэ чугаһаан <иһэр> — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Ол, бу мин, Кэнним ыраатан, Инним чугаһаан Сыттаҕым ээ. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым, кэнним ыраатта, инним чугаһаата», — диэн таҕыста аҕам. М. Доҕордуурап
Уочаркаҕа бэл, бу кэннэ ырааппыт, иннэ чугаһаабыт, бүдүк буолбут оҕонньор киһилии кэрэ өттүнэн биһиэхэ эргиллэр. Эрчимэн
ср. др.-тюрк. йыра, алт. ыраа ‘удаляться, отходить’