несов. сабаҕалан, сэрэйилин.

несов. таайылын, сэрэйилин, билин.

баһааҕырт диэнтэн холб. туһ. Специалистар олохтоохтук мөккүһэллэрин оннугар аҥаардастыы ыт иилэн ылбатынан баһааҕырдыһан, кыыллыһан тахсыбыттарын ойуулааһын тутах буолара эрдэттэн сэрэйиллэр. «ХС»

сыымайдаа диэнтэн дьаһ
туһ. Уон ыйыттан оҕоҕо араас пирамидалары оҥортороллор, өҥнөөх кыра предметтэри көрөн ылҕата, сыымайдата үөрэтэллэр. КИИ ОЧСҮөГ. [Суруйааччы Е. Неймохов] геройдар үөрүүлэрин-хомолтолорун төрүөтүн сыымайдатан көрдөрөөрү, үгүс сири-дойдуну, дьону-сэргэни ойуулаабыта сэрэйиллэр. «К»

туттул. сыһыан холб. Уруккуттан биллэр-сэрэйиллэр туох эрэ бөрүкүтэ суох буолбутуттан хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего по поводу ранее предполагавшейся неприятности (ну вот, тото и оно)
— Буоллаҕа ити... (Эмиэ сүүйтэрдэ.) — Билигин көмүспүтүн оонньуохпут, — диэтэ Баһылай. Л. Попов
«Буоллаҕа ити! Чэ, барыаҕыҥ, халлаан булчуттара!» — сэкирэтээр мичээрдээтэ уонна күүскэ өрө тыынна. Н. Заболоцкай

1. сыһ. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн, үлүбээй. ☉ Точно не зная, наугад
   Муоданы бүдүмүк үтүктээччилэргэ ити атыннык иэҕиллэн өйдөнүллэр. «Кыым»
   Ити киһи билбэт, бүдүмүк этэр. СГФ СКТ
2. даҕ. суолт. Чуолкай биллибэт эрээри, сэрэйиллэр, сэрэниллэр. ☉ Четко не осознаваемый; ожидаемый; подразумеваемый. Мифология сүдүкэн уобарастарыттан санаа баттатыылаах бүдүмүк кутталы, итэҕэйиини үөскэтэр өттүн ойуун итэҕэлэ туһаммыта. Саха фольк.

аат., истор. Биирдиилээн бытарыйан олорор бааһынай дьону бөдөҥ тыа хаһаайыстыбаларыгар, холкуостарга маассабайдык киллэрии. ☉ Процесс объединения мелких единоличных крестьянских хозяйств в крупные коллективные хозяйства, колхозы, коллективизация
Нэһилиэнньэни араас кылаастарга арааран көйгөллөөһүн, кулаактааһын, холкуостааһын, сыылкалааһын дуораана ырааппатах буолан, сэбиэскэй былааһы ылыммат, кистээн абааһы көрөр да дьон элбэҕэ сэрэйиллэр. «Кыым»

1. аат., кэпс. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх туох эмэ. ☉ Что-л. неясное, загадочное, со скрытым смыслом
   [Ойуур] олус сүрдээх таамахтаах дии саныыгын дуу? Таамаҕы таайар олус үчүгэй. И. Данилов
   Ол кыырпах да саҕа таамаҕа суох судургу көрсүһүүлэр этилэр. В. Гольдеров
   Бэйэ санаатын Лениҥҥэ таамах курдук эппэккэ, малтаччы этиллиэхтээҕин Зиновьев үчүгэйдик өйдүүрэ. КЭ КТ
2. даҕ. суолт. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх. ☉ Со скрытым смыслом, непонятный, загадочный
   Кини (Эзоп диэн кулут) саныыр санаатын сирэйинэн этэрэ сатаммат буолан, таамах, кэтэх ис хоһоонноох. ВГМ НСПТ
   Таамах боппуруоска төһөнөн элбэх бырайыак киирэр да, соччонон ордук буолуохтааҕа сэрэйиллэр. «Кыым»
   Көрдөххүнэ, куруутун саалааах-саадахтаах сылдьаллар, хайдах эрэ омук тылынан саҥарар курдуктар: кинилэр быстах-остох таамах этиилэриттэн киһи тугу да өйдүөх буолбатах. С. Сарыг-оол (тылб.)

1. туллай I диэнтэн б. тэҥ көстүү. Кураан күннэргэ хотуур маһа сахсайар, сигэтэ бысталанан тимирэ туллаҥнаан ыһыллыан сөп. С. Маисов
   Киэҥ, туллаҥныы сылдьар бачыыҥка тылын ис өттүгэр поролуон куһуоччугун сыһыардахха киһи атаҕар туллаҥнаабат гына ыксары буолан баран, сымнаҕастык сытыа. ДьХ
2. көсп. Кыратык уларыйан, саараан, энчирээн ыл (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Сомневаться, колебаться (обычно употр. в отриц. ф.)
   [Төрөппүттэр] дьону-сэргэни эрэнэр үтүө санаалара туллаҥнаан ылбатаҕа. С. Руфов. Маннык хорсун санааны, туллаҥнаабат тулууру Хантан ыллым бу соһуччу? Хоһоон т.
   ♦ Туллаҥнаабат тутаах — туллар тутаах диэн курдук (көр тулун)
   Хотугу халлаан туллаҥнаабат тутааҕа Хотугу сулус чоҕулуйа уоттанна. Саха фольк. Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын. Үүнэр үйэҕэ үрдүк сайдыылаах киһи уонна кининэн салаллар тэрилтэлэр эрэ чиҥ тирэхтээх, туллаҥнаабат тулааһыннаах буолуохтара сэрэйиллэр. «Чолбон»

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’