сэт-сэлээн диэн курдук
Халбарыйбат халыҥ айыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ Сэрэн-сэрбэн эрэ, нойоон, Сэт-сэмэ туолуоҕа. П. Ойуунускай
Хамначчыт дьонноргун хара хаанынан ытаппыт сэтиҥ-сэмэҥ дьэ ситтэҕэ дии! Н. Якутскай
Сэтсэмэ ааҕыллар дьайыыларын, тылларын-өстөрүн сахалар «аньыы» диэн тылынан быһааран этэллэр. В. Кондаков

туохт.
1. Сүрүн соруккуттан, дьарыккыттан туохха эмэ аралдьыйан хаал; тугу эмэ гынар кыаххыттан тахсан хаал. ☉ Отвлекаться от чего-л., от какого-л. дела; потерять способность делать что-л., заниматься чем-л.
Күн бүгүнүгэр диэри Таҥыыттар сээбэҥнээбэккэ олороллор, онон сарсын сарсыарда халлаан сырдыыта тоҕо анньан киирэбит. Н. Лугинов
Лөкө бүгүн тоҕо эрэ сээбэҥнээбит дуу, мэлдьи олбу диэки хайыһан турбахтыыр. А. Сыромятникова. Хайдах бултуур кэм чугаһаата да, сээбэҥнээн сүгүн утуйбат, аанньа аһаабат буолан хаалабын. М. Тролуков
2. Сэрэн-сэрбэн, саарбахтаа, саараҥнаа. ☉ Остерегаться, колебаться
Оо, сээбэҥнииртэн ордук ыарахан баар үһүө, аны билигин барыта соҕотохто дьэҥкэрдэ, иннигэр көбүс-көнө биир суол тыргыйда. Н. Лугинов
Олус сээбэҥниир, бэл куттанар да курдук санаалар кинини элбэхтэ үүйэ-хаайа туталлар. Е. Неймохов
Кууһума иһигэр сээбэҥнии санаан, кыргыттарыгар чугаһыырдыы, үөрүйэх хамсаныынан таастан тааска дэгэйэн, тиэтэйэ-саарайа түһэн истэ. «Чолбон»

1. аат., фольк.
2. Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, күн сирин күөмчүттэн көмүскүүр олоҥхо сүрүн геройа уонна кини утарсааччыта, өстөөҕө. ☉ Главный герой якутского героического эпоса олонхо, защитник Среднего мира (см. Орто дойду), обладающий силой, равной половине силы всего мира, и его противник. Айыы бухатыыра. Абааһы бухатыыра. Олоҥхо бухатыыра
   □ Айыы бухатыыра эргиллэ түстэ да, абааһы бухатыырын хаҥас өттүнэн эргитэ тардан ылла да, мөҥүрүөн көмүс курдук өттүгэр мииннэрэн дэлби быраҕан кыыратта. Ньургун Боотур
   Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэттэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа, сэрэн-сэрбэн! Саха фольк. Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
3. көсп. Бухатыыр күүһэ күүстээх, кыаҕа кыахтаах киһи. ☉ Человек, обладающий силой, мощью богатыря
   Арыт улуу бухатыыр буолан, Баайдары, бардамнары өһүүрбүт: Үс дойдуну арҕаран өрүү булан, Кинилэри кэһэтэн күннүүрбүт. С. Данилов
   Биһиги — Модун бухатыырдар, чэрдээх илиилээхтэр, Улуу дойду дьолун уһанааччылар. С. Васильев
4. даҕ. суолт. Бухатыырдыы күүстээх, кыахтаах, көрүҥнээх (киһи, массыына о. д. а. тустарынан). ☉ Обладающий богатырской силой, мощью или видом (о человеке, машине и т. д.)
   Кыракый уҥуохтаах Иван Васильевич уонна бухатыыр көрүҥнээх Александр Попов бааллара-суохтара биллибэттик утуйар дьон. Амма Аччыгыйа
   Мин бардым: бухатыыр эһэлэрим былыргы аартыктарын арыйан, Күн дьонун дьоллоох көҥүллэрин Хараҥа күүстэртэн харыһыйа. Эллэй

аат.
1. Туох эмэ тас көстүүтэ, тас быһыыта-таһаата, көрүҥэ. ☉ Внешний вид чего-л., наружность, состояние
Дьокуускай куорат киэбэкиэлитэ тупсуоҕа, быһыыта-таһаата уларыйыаҕа. П. Ойуунускай
Бу дойду киэбин-киэлитин хамсаталлар, тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүүллэр. Суорун Омоллоон
Сир-халлаан киэбэкиэлитэ уларыйбыта. В. Протодьяконов
2. Киһи быһыыта-таһаата. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Саха тылыгар …… быһыыны-таһааны, киэби-киэлини көрдөрөр эпиитэт элбэх, холобур: мөлбөрдүүр, мөлбөрөҥнүүр …… эҥин диэннэр. Күндэ
[Баһылай төһө да кырыйдар] санна кэтирээн, түөһүн, илиитин быччыҥнара күүрэн-эриллэн, тэтиэнэх киһи киэбэ-киэлитэ баар диэтэҕиҥ. В. Гольдеров
3. Ким, туох эмэ дьүһүнэ-бодото. ☉ Внешний облик как проявление внутреннего состояния человека, животного
Айаммын тулуйумуна киэпкин-киэлигин хамнаттаргын эрэ, Уот байҕал өҕүрүйэн ылыаҕа — ону сэрэн-сэрбэн. Ньургун Боотур
Чаабый Натааһа киэбэ-киэлитэ уларыйан, ынырыктаах ыар дьүһүннэнэн, Маайа диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыыл кыыһыран киэбэ-киэлитэ уларыйбыт. Сирибуору батарыта тиҥилэхтиир. В. Бианки (тылб.)
◊ Киэбэ-киэлитэ биллибэт — улаҕата көстүбэт, муҥура суох. ☉ Бескрайний, не имеющий видимых пределов
Саха киэбэкиэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
Кэтит нэлим илгэлээх, Киэбэкиэлитэ биллибэт, күөх солко тыа барахсан! Суорун Омоллоон
[Эр дьон] ыраах, киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ тайҕа устун бултуу тарҕастылар. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Бэйэтин ханыылаахтарыттан быдан бөдөҥ-садаҥ, улахан. ☉ Выделяющийся величиной, большим объёмом, размером
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр Таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ, Өлүү бөҕө үтүрүөҕэ, Алдьархай бөҕө ааҥныаҕа — Сэрэн-сэрбэн! Ньургун Боотур
Таллан моҕой абаран кыһыл чохтуу сирдьигинээбит, салгыны тигиэлээбит. И. Гоголев. Курулай Кустук …… [аартык иччитин] таллан кэтит көхсүгэр сөрүөстэ түстэ. Д. Апросимов
Таллан аар булгунньахтары Туундараҕа таастар дииллэр, Ааҕан сиппэккин хастарын, Арҕаа, илин үрдүүллэр. С. Дадаскинов
2. Талбыт курдук бастыҥ, чулуу. ☉ Лучший, отборный
Талааннаах таллана Таллаҥҥа Мин баҕам бастыҥа ананнын: Аны да Ленаҕа, Алдаҥҥа Маарынныы талаана алыннын! Эллэй
Үрдүбэр Москва өрүһэ Өрүтэ көбүөхтүү сыттаҕа, Таас куорат таллана сир үөһэ Тайанан куугунуу турдаҕа. С. Руфов
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын. Кынаттаах таллана хотой кыыл Кытыытын булбатах хочоҕор, Аарыма буур тайах таалалыыр Арҕааҥҥы, илиҥҥи баай тыаҕар. Доҕордоһуу т.
3. эргэр. Эриэн. ☉ Пёстрый
Онуоха айыы бухатыыра өрө чиччигинии түстэ, үс төгүл хабырынан хачыгыратта. Ол гынан баран таллан тараах хайа үрдүттэн баһынан таҥнары холоруктаан түстэ. Ньургун Боотур
Былыргым эбитэ буоллар, Быһый да бэйэҕин Ситэн тэйиэм этэ отой, Таллан саадьаҕай моҕотой. С. Тарасов
♦ Икки таллан кулгааххын сэгэт эрэ — үчүгэйдик өйдөөн-дьүүллээн иһит эрэ. ☉ соотв. слушать во все уши
[Отоойко:] Атаһым Охонооһой, икки таллан кулгааххын сэгэт эрэ. Хамандыыргытын туттубут да …… бары бэриннилэр. Эн чороҥ соҕотох хааллыҥ. Чэ, лааппыҥ аанын тэлэйэн кулу. Бэринэн кэбис! Л. Габышев
◊ Таллан таас орой фольк. — норуот айымньытыгар улахан, кытаанах, ньыгыл оройу ойуулаан этии. ☉ Отборно крепкая макушка (в устном народном творчестве: постоянный эпитет большой крепкой головы)
Тааһы тааска бырахпыт курдук Таллан таас оройунан Тимир килиэ дьиэҕэ Лис гына түстэ. П. Ойуунускай
Нохтолоох сүрэхпин долгутан, Таллан таас оройбор Таба түһэн, Таптыам эрэ диэбэт этим. А. Софронов
Таллан куоҕас көр куоҕас II. Тайбыыр дьаҕыл кынаттаах Таллан куоҕас хахаарар. Көмүс талба куорсуннаах Көтөр бииһэ айдаарар. В. Чиряев
Элгээннэргэ оҕолорун балыстаан аһыырга үөрэтэн таллан куоҕастар умсаахтыыллар. «Чолбон». Таллан кэҕэ зоол. — үөнүнэн-көйүүрүнэн, кыра көтөрдөрүнэн уонна харамайдарынан аһылыктанар сиэмэх көтөр. ☉ Сорокопут.