аат. Өстүөкүлэнэн, пүлүөҥкэнэн сабыллар намыһах тэпилииссэ. ☉ Парник
Саҥа оҕуруотун сиригэр илдьэн парньыыктарын миэстэлэрин көрдөрдө, хайдах былааннаан түһэриэхтээҕин сүбэлэттэ. В. Яковлев
Кунуһу арассаада үүннэрэр көһүйэлэри оҥорууга, тэпилииссэ, парньыык буорун бэлэмнээһиҥҥэ, ыһыллыбыт сиэмэни көмүүгэ туттуллар. ФНС ОАҮүС
Сылгы ноһуомун парньыыктарга куттулар. «Кыым»

эп I диэнтэн бэй
туһ. Суох, Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт. Н. Заболоцкай
Кырдьык, хотуой, сүбэлэтэн хаал, баҕар, тугу эмэ эбиниэҥ. М. Доҕордуурап
Булт этинэн эбиннэхпитинэ, аһылыкпыт саппааһын, ыт аһын кэмчилиэхпит. «Чолбон»

аат. Ыарыһаҕы барытын көрөр, ыарыыгыттан көрөн тустаах испэсэлиискэ аныыр быраас. ☉ Терапевт
Таня оройуон тэрэпиэп бырааһын ыҥыран аҕалан сүбэлэппитэ. В. Протодьяконов
Таисия Захаровна балыыһаҕа кылаабынай быраас — оҕо бырааһа, тэрэпиэп, харах бырааһа, эрэнгиэҥҥэ түһэрээччи, онтон да атын. Л. Попов
Тэрэпиэп быраас атын нэһилиэккэ ыарыһахха барбыт үһү. «ХС»

1. даҕ. Сүһүөхтэрэ ыалдьан, кыайан хаампат-хамсаабат буолбут; сүһүөх ыарыылаах (үксүгэр тобуктарынан). ☉ Страдающий болезнью суставов, с ревматизмом суставов (большей частью коленных)
   Ити отуччатыгар диэри наара орон уйаламмыт уу босхоҥ да киһи буоллар барыны бары өйдүүрэ. А. Сыромятникова
   Балыыһаттан тахсан баран, икки атахтарынан босхоҥ буолан, дьиэтигэр сыппыт. Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Сүһүөхтэрэ ыалдьан кыайан хаампат буолбут киһи, босхоҥноон ыалдьааччы. ☉ Больной (неподвижный, прикованный к постели). Босхоҥу сүгэ сылдьан, хараҕа суоҕу сиэтэ сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.)

1. аат., түөлбэ. Кими эмэ туохха эмэ онно суоҕунан күтүрүүр, өһүөннээх, өстүйэр санаа. ☉ Чувство злости, недоброжелательности, враждебности, основанное на беспочвенных подозрениях
   Хобороос хаһымара, байантайан, күннээн истэҕин аайы ордук улаатта. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Куһаҕаны умнубакка хасыһар, өһүөннээх. ☉ Зловредный, мстительный, злопамятный
   Тэкээсэп хаһымарын бэйэҥ билэҕин. Николай Геннадиевич бэйэтэ эрэ эбитэ буоллар, сүбэлэтиэхпин да сөп этэ. «Сахаада»
   [Клим:] Мин сокуоннай кэргэним куруутун түгэхтээх тыллаах, хаһымар санаалаах буолан иһэҕин дуу? А. Сыромятникова
   ср. казах. казымыр ‘придирчивый, сварливый’

туохт.
1. Балтарык маһынан баттатан кэлгий (хол., тиэйиилээх оту). ☉ Придавливать бастрыком (напр., сено на возу)
Суол ыксатыгар тэйиччи соҕус кэбиһиилээх от таһыгар биир киһи от тиэйэн балтарыктаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Балтарыктаабакка дьоҕус гына тиэйээр», – диэбитэ Миитэрээс. Кустук
2. көсп., кэпс. Тугу эмэни (хол., харчыны) олус элбэҕи, өлгөмнүк бул, ыл (барыстанар курдук). ☉ Получать, брать что-л. (напр., деньги) в большом количестве (сверх положенного)
Ким туохха ордук дьоҕурдааҕа, ким экскурсияҕа баран үтүө уопуттары ордук элбэхтик балтарыктаан кэлэрэ барыта ырытыллыбыта. С. Васильев
Судаарыстыбаҕа туттарар сүөһүнү улахан ыйааһыннааҕын, бастыҥ уойуулааҕын үрдүк сыанаҕа туттаран харчыны балтарыктаан ылыахха. «ХС»
Баайтан, күөх истэн Балысхан түһээни Балтарыктаан кэлээри Уолуттан уончата сүбэлэттэ. С. Васильев

1. сыһ.
2. Саҥанан сирдэтэн, аныгылыы. ☉ По-новому, посовременному. Бөһүөлэк ыаллара дьиэлэрин-уоттарын бары саҥалыы тэринэн олороллор
   □ Көмүс ханнык баҕарар былааска наада
   Көмүһү саҥа былаас саҥалыы туттуо. И. Гоголев
   △ Саҥаны булан, саҥа ньыманан. ☉ Новым способом, по-новому (решить, сделать что-л.)
   [Миша] биирдэ, бэл, хаһан да аахпатах теорематын бэйэтэ адьас саҥалыы дакаастаан турардаах. Н. Лугинов
3. Уруккутуттан уларытан, көннөрөр, тупсарар курдук хаттаан. ☉ По-новому, заново, снова
   [Бырайыагы] саҥалыы оҥор, сүбэлэтиэм диэн санааҕа сигэммэккэ эрэ. Н. Лугинов
   Эн миигиннээҕэр эдэргин, төрүт саҥалыы да олорор кыахтааххын. И. Гоголев
   Социальнай олох-дьаһах тутууларын саҥалыы туттахха эрэ сатанар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Саҥаны ылыммыт, аныгылыы оҥоһуулаах. ☉ Устроенный, сделанный по-новому, по-современному, новый. Саҥалыы олох
   □ Сайдыылаах, үүнүүлээх хотугу кыраайы, Сааскы күн уоттарын сардаҥа күлүмүн, Сарбынньах сэбирдэх тэлимниир сиккиэрин Саҥалыы хоһоонноох ырыабар тиспитим. Күннүк Уурастыырап
   Саҥалыы былааннаах, уунан ититиллэр, ып-ыраас, сабыс-саҥа, кип-киэҥ дьиэ. Ф. Софронов
   Маалыкай бөһүөлэгэ тупсарыллыбыт дьиэлэрдээх, саҥалыы тииптээх бөһүөлэк буолбута. «Кыым»

I
1. аат. Сэрэйэн көрөн этии, оннук тыл-өс, сурахсадьык. ☉ Догадки и пересуды, информация, основанная на догадках
Таҥараны, абааһыны Талан намылҕалаама, Сэрэхтаамах курдук Сэһэни кэпсээмэ. А. Софронов
Мааҕын суунар хоско оҕонньору киһи өлөрбүт үһү диэн этэн эрэллэрэ да, баҕар, сэрэх-таамах буолуо. Софр. Данилов
Улуус кулубата куоракка киирэн тахсан баран, …… сэрэх-таамах курдук кэпсээн тахсыбыта. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕурбут, саарбах соҕус. ☉ Основанный на догадках, сомнительный
Топонимы итинник быһаарыыны маҥнайгы барыйаан курдук этэбит уонна сэрэх-таамах быһаарыы диэн аһаҕастык билинэбит. Багдарыын Сүлбэ
II
даҕ. Олус сэрэхтээх, сэрэхтээхтик сыһыаннаһар. ☉ Очень осторожный, относящийся к кому-чему-л. осторожно, с оглядкой
Былыр-былыргыттан икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх, бокуйар сүһүөхтээх бороҥ урааҥхай ордук сананнаҕына, олус тутуннаҕына үтэһэтэ тостор, үйэтэ кэбириир диир буолаллара сэрэх-таамах сээркээн сэһэнньиттэр. Далан
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»

1. аат.
2. Кыыска, дьахтарга кини истиҥ доҕоро, атаһа буолар кыыс эбэтэр дьахтар. ☉ Подруга, приятельница (женщины, девушки)
   Күөх ойуур курдук Көхтөөх дьүөгэлэрбиттэн күрэнэн, Туспа омукка тутуллан, Атын сиргэ арахсан, Омук дьонугар олохсуйан Ойох дьахтар аатырдаҕым. А. Софронов
   Катя күн аайы кэриэтэ уларытан кэтэр элбэх араас былаачыйаларынан дьүөгэлэрин сөхтөрөрүн сөбүлүүрэ. Н. Лугинов
   Өлөксөөс кыыс дьүөгэлэрин көмөлөһүннэрэн, бырабылыанньа дьиэтин араас хартыыналарынан киэргэттэ. А. Бэрияк
3. түөлбэ. Эр киһи (уол) истиҥник санаан доҕор-атас туттар дьахтара (кыыһа). ☉ Задушевная подруга, приятельница (мужчины, молодого человека)
   [Геолог уолаттар:] - Хайыахпытый, дьүөгэлээр, Хайалар көһүтэллэр. Сарсын эрдэ барабыт, Саныыр буолуҥ, - дэстилэр. С. Данилов
   [Роман] сүүрбэ биэс сааһыгар күн курдук күндүтүк саныыр көмүс-алтан дьүөгэтиттэн арахсан, тэлэһийэ айаннаан истэҕэ. Ф. Софронов
4. эргэр. Истиҥ доҕор, атас (эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох). ☉ Искренний друг или подруга, приятель или приятельница
   Албын албын атастаах, түөкүн түөкүн дьүөгэлээх (өс ном.). [Быттык-быттык Маарыйа] Хара-хара, хаарбах да буолларбын Хаарыс, хампа солко таҥастаахпын, Дьөспөх Дьөгүөр кинээс дьүөгэлээхпин. Саха фольк. Дьүөгэм Дьөгүөссэ хамыһаар тыл эппитэ: «Тыраахтар дьыалата тыын дьыала». П. Ойуунускай
5. даҕ. суолт. Истиҥ, чугас (үксүн дьахтар, кыыс туһунан). ☉ Задушевный, искренний (обычно о женщинах)
   Лаана Сережалыын тыйаатырга билсиэхтэриттэн ыла өр кэм ааста. Дьүөгэ кыргыттара «Лаана Сережата» диэбиттэрэ ыраатта. Н. Лугинов
   Маша сугулаан ыалыгар дьүөгэ кыргыттарыгар дьаарбайа кэлэ сылдьара. М. Доҕордуурап
   Оҕуруот аһын хайдах олордору, харайары сүбэлэтээри ийэтигэр дьүөгэ дьахталлара субуһаллара. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ ис номоҕо, тугу, туох санааны этэрэ. ☉ Содержание, основная суть изложения, тема. Тылын хоһооно иһиллибэт
□ Бэрт элбэҕи кэпсээн суккуйда да, хоһоонун өйдөөбөтүм. СТБКТ. Ханнык даҕаны, иһиттэххэ туох да хоһооно суох курдук чабырҕах хайаан да кистэлэҥ, табылыннаҕына, бэрт куодаһыннаах ис хоһоонноох буолар. Саха фольк.
2. Устуруокаларын ахсын тыллар сүһүөхтэрэ дьүөрэлэһэн иһиллэр, суруллар дьоҕус уус-уран айымньы. ☉ Стих, стихотворение
Хоһоон баайа, уобараһа хоруоҥкалыы тиһиллибэт, Тыл бэргэнэ, тыл арааһа Тыаттан мастыы кэрдиллибэт. Күннүк Уурастыырап
Кэнчээри сахалыы хоһоон ааҕа чоргутар. Суорун Омоллоон
♦ Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт — киэҥник биллэр, аатырбыт, сураҕырбыт. ☉ Прославленный, воспетый, популярный. Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт Өлүөнэ эбэккэм
◊ Ис хоһоон көр ис IV
Сахалыы добдугураччы ааҕара, нууччалыы даҕаны быһа холуйан сурук ис хоһоонун өйдүүрэ. Софр. Данилов
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Серёжа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов
Өс хоһооно көр өс II. «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт» диэн саха өһүн хоһооно олус сөп эбит. Амма Аччыгыйа
«Тыала суохха мас хамсаабат, уота суохха буруо тахсыбат» диэн өс хоһооно баарыныы «Арктика» сопхуос дьоно, туох даҕаны суоҕа буоллар, бу курдук сымыйанан айдаарыахтарыгар табыллыбат. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хошуҕ ‘стихотворения, поэма’, алт. кожоҥ, тув. кошаҥ ‘песня’