эбин диэнтэн атаах.-аччат. Элэктээн эбинээхтиир буоллаҕыҥ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, итинтэн биэнсийэтин сыыһыгар ханнык эмэтин эбинээхтиирэ. Айысхаана

несов., подработать сов. что, разг. 1. (обработать) ситэри оҥор; 2. чего и без доп. (заработать дополнительно) үяэлээн эбин, (харчыта) эбии өлөр.

1. айаннаа диэнтэн бэй. туһ. Алта сүҥкэн муораны Ыллыы-ыллыы уҥуордаатым, Саха уола даҕаны Уорааннаах айаннанным. И. Гоголев
   Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
   2
   айаннаа диэнтэн атын. туһ. Икки үс биэрэстэ сир аҕыйах мүнүүтэ иһигэр айаннанан бүтэн, дьон суола суолтан туораан тахсыбытын көрөн, Бурхалей атын хантаччы тардан тохтотто. Эрилик Эристиин

1. көҕүрэт диэнтэн бэй. туһ. Суох, Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт. Үтүө айылаах эбиэн кэриэтэ, хата көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай
2. харыс т. Тахсан киир, наадаҕын толун. ☉ Испражняться, ходить во двор
   Ыстааҥҥар да көҕүрэттэн эрбэккин дуо? — диэн баран, Петя сибииккэни аһан халыгыратта. М. Доҕордуурап
   Босхоҥоллой Мүлгүн Күрдьүгэр тахсан, Көҕүрэтинэ турда. ТТИГ КХКК

I
ньалыгыраа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһигэр кимнээх эрэ кэпсэтэн ньалыгыраһаллар
II
даҕ. Түргэн, уҥуоҕа суох (саҥа). ☉ Быстрый, нечленораздельный (говор)
«Сааһын баҕас эбиммитэ чуолкай», — ньалыгырас саҥа иһилиннэ. В. Титов
Кини саҥата ньалыгырас бардам этэ, кини тыллара харса-хараана, саата-суута суох этилэр. М. Горькай (тылб.)

сэнээ диэнтэн төхт
көрүҥ. Тимофей Новик Миша суухаратын сиэн, атыылаһан эбинэр белорустарыттан аһаан, сэнтиниэр буола лискэччи уойан таҕыста да майгыта-сигилитэ атын буола түстэ — барыбытын сэнэтэлээн барда. Далан
[Киристиинньэ] табаарыстарын тылын истибэтэҕэ. Өссө кинилэри сэнэтэлээн өһүргэтэлээбитэ. И. Семёнов
— Костя, уоскуй. Төттөрүтүн, эһигини хайгыыр буолбат дуо? — Хайгыыр ээ, сэнэтэлиир да буоллаҕына сөп ини. Э. Соколов

1. аҕыс диэнтэн үлл. ахс. аат.
   □ Аҕыстыы солкуобайы ааҕыстыбыт
   [Дьаакып:] Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
   Айгыраабатын диэн эркинин аайы аҕыстыы баараҕай балтархай баҕаналардаах [Оруос баай дьиэтэ]. П. Ойуунускай
   Иван Баянов механизированнай звенота гектартан аҕыстыы кэриҥэ тоннаны үүннэрбитэ. П. Егоров
2. 8 төһө ахсаан аат суолт. (үксүгэр нор. поэз. тут-лар). ☉ В значении количественного числительного 8 (обычно употр. в нар
   поэз.). Тоҕустуу түптүрдээх түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтү, Аҕыстыы хаппахтаах хараҥа хаайыыны Хайыта тэппити, Манчаары туйгуну билэҕиэт, доҕоттоор? Амма Аччыгыйа

I
аат. Суос, уор, дьулаан. ☉ Ярость, злость, гнев
Муҥурдаммат буоллун хобо Илбиһирэр кыырыгынан, Долгулдьуйар күөхтээх хочо Иэйэн ааһар сайынынан?! В. Миронов
Кыһалҕата суох, Кыырыга суох Кыыл таба Кынталлан, Чэрэччи туттан, Дэгэллэн турда. К. Туйаарыскай
ср. др.-тюрк. хырух ‘погромщик, разрушитель’
II
кыырык төбө фольк. — онон-манан маҥхайан, туртайан эрэр баттахтаах төбө. ☉ Седеющая голова
Аал уотум иччитэ Быыра бытык, Кыырык төбө, Күөнэ көҕөччөр Хатан Тэмиэрийэ Кыырыктыйан, кыыһыран Кыымҥын тэйитэҥҥин Кырсы тэһэ сиэмэ! С. Дадаскинов
«Дьэ, ытык кырдьаҕас, бырдьа бытык, кыырык төбө, эн маны барытын сыта-тура, сыыйа-сыппайа ааҕыаҥ, билиигэр билии эбиниэҥ үһү», — диэтэ Көстөкүүн уол. Н. Заболоцкай
ср. хак. хыр ‘серый, чалый (масть лошади), седой’

1. аат.
2. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток из воды, молока или пахты (заправленный мукой или съедобными травами)
   Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
   Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
   Оттон урут, сэрии кэмигэр, кэлин даҕаны кииһилэ бутугас оҥостон иһэрбит. И. Сосин
3. Бурдук, куруппа сэлиэйдээх миин. ☉ Мучная похлебка. Балык бутугас. Сыма бутугас
4. көсп. Туох эмэ иитэ-саҕата, бэрээдэгэ, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына бутуллубута, ыһыллыбыта; бутуллуу, ыһыллыы. ☉ Крайний беспорядок, хаос
   Өлүү уонна төрөөһүн киһи-аймах модун муоратын биир кэм саҥардан иһэр. Онон, историческай событиелар уонна көстүүлэр бутугастарын киһи кыайан билиэ да суох курдук буолар. ДИМ
   Суутсокуон ханнаный? Бука бары биир бутугас буоллугут дуу?! Ким эр, ким ойох биллибэккэ барда! А. Сыромятникова
5. даҕ. суолт. Бэрээдэгэ суох, бэрээдэгэ ыһыллыбыт. ☉ Беспорядочный
   Сахалыы тылы умунна, нууччалыы тылы эбиммэтэ, иккиэннэринэн булкуйа саҥарар-суруйар бутугас соҕус киһи буолан истэ. Амма Аччыгыйа
   тюрк. ботка

бырах диэнтэн холб. туһ. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта
— Туорааҕынан бырахсан, Тустан ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар, быһыйдар сырсан илин түһүстүлэр, бөҕөстөр хапсаҕайдаһан быраҕыстылар. В. Протодьяконов
Хатыҥ чараҥ кэтэҕэр олоҥхо бухатыырдара куустуһан, ыга ылсан, бырахсан буугуначчы тыыналларын курдук, икки тыраахтар, ах бара-бара кыыгынаһаллар. Н. Габышев
♦ Тылла быраҕыс көр тыл
Биһиги өртөн билсибит, биир өлүүгэ түбэһэ сыспыт, номнуо доҕордоспут дьон быһыытынан, аа-дьуо тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
Мин ити миигин кытта саастыы, олус дьоҕурдаах, сылайбат сындааһыннаах үлэһити кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. «Кыым». Уҥа-хаҥас быраҕыс — сордонон-муҥнанан ыарахан балаһыанньаттан таҕыс. ☉ С трудом выйти из тяжелого положения
Аһыҥа турбатаҕа буоллар, үрэҕинэн-тыанан оттоон, хомуһунан-былаҕынан эбинэн син уҥа-хаҥас бырахсарбыт хаалла. Болот Боотур