ботуоҥка диэн курдук
Хромка хотуомка сүгэһэрдэнэн, сатыы көмүстээх тайҕаҕа төннөрө. Н. Якутскай

муунтуй диэнтэн хай
аата. Эмээхсин бу хас да ыйы быһа ирэ-хоро кэпсэппэккэ муунтуйуу эрэйин биллэ. В. Иванов
Чэ, быһата, үгүс да түүннэр, элбэх да чаастар мин дууһам ыар муунтуйуутун сүгэһэрдэнэн ааспыттара. Г. Колесов
Дууһа муун туйуута, соҕотохсуйуу эдэрдэр эрэ ортолоругар буолбакка, оннооҕор олоҕу билбит аҕам дьоҥҥо эмиэ баар буолааччы. «Сахаада»

дьүһ. туохт. Түргэнник тиэтэйбиттии хамсан (хатыҥыр, хачаайы киһи туһунан). ☉ Торопливо двигаться, будучи небольшим и сухощавым
Оҕонньор өрүү туос тымтай сүгэһэрдэнэн Үҥкүр икки, Сайылык икки ардыларыгар такынайар буолара. Н. Босиков
Киһим күн аайы, сарсыарда эрдэ туран, сойууһун наадатыгар такынайар. М. Тимофеев
Өкүүчэ тиэтэйэ-саарайа хааман такынайан иһэр ийэтиттэн хаһыытыы былаастаан ыйытта. С. Никифоров

1. адаҕалаа диэнтэн атын. туһ. Ойуун элэмэс ата Кытыйалаах балаҕаннарын чугаһыгар адаҕаланан соҕотоҕун аһыы сылдьар. И. Гоголев
   Ама дуо, доҕоор, Адаҕаламмыт атах Арбыйан барда, Босхоломмут илии, Босхоломмутун билэн, Бойбороҥнообутунан барда. П. Ойуунускай
   Күн аайы көлүллэр, мииниллэр ат адаҕаланан, атах баайыллан, бууталанан эбэтэр өртөнөн ыытыллар. АНП ССХТ
2. адаҕалаа диэнтэн бэй. туһ. Онноманна барыах киһи эбии үлэни ыламмын адаҕаланан хааллым
   □ Муҥ маһы кэрийбэт, сор-муҥ сүгэһэрдэнэр, эрэйбуруй адаҕаланар күннэр үүнүөхтэрэ диэн куттана саныыр буолан хааллым. М. Доҕордуурап

1) ноша (за плечами); ыарахан сүгэһэр тяжёлая ноша; 2) перен. обременённость (мыслями); санаа сүгэһэрдэнэн өргө диэри утуйан биэрбэтэ обременённый мыслями, он долго не мог уснуть.

туохт.
1. Төттөрү өһүлүн, босхо бар (быа түмүгүн, туох эмэ баайыытын эбэтэр баайыллыбыты этэргэ). ☉ Развязываться, отвязываться (о чём-л. связанном, привязанном, завязанном)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Арай ытын ыытаары гыммыта аалыгын быарыгын быата өтөр сөллүбэт гына ыйыллан хаалбыт. Далан
Ынаҕа, быата сөллөн, субу муннун буугуната-буугуната өҥүргэстээҕинэн көрөн турар эбит. А. Фёдоров
Кырдьыктаах тыл өһүллүбэт, кытаанах кэлгиэ сөллүбэт. ЧМА СТС СЭ
2. көсп. Мөлтөө-ахсаа, эһин-быһын (күүс, сэниэ туһунан). ☉ Обессиливать, ослабевать, изматываться
Күннэтэ күүһэ сөллүбэт (өһүллүбэт) аты миинэллэр үһү (тааб.: ыскамыайка). Мин даҕаны Сөллөр сүһүөхтээх Сүөһү оҕотобун, Сылайар сындааһыннаах Сылгы уолабын. С. Васильев
Сүһүөҕүм эрчимэ сөлүннэр даҕаны санаам ыраас, хараҕым кыраҕы. «Кыым»
3. көсп. Өһүлүн, төлөрүй; күүскүн сүтэр (үксүгэр буолб. ф-ҕа утары өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Освобождаться, избавляться от кого-чего-л.; разрывать что-л. (обычно употр. в отриц. ф., в отриц. оборотах)
Сүүрүктээх үрэҕим Сүүнэ үлүгэр мууһунан Сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турар. А. Софронов
Миэхэ суох билигин кимим да… Баар арай хаһан да, хайдах да Уоскуппат, утуппат өһүөнүм, Хаһан да сөллүбэт мөккүөнүм. П. Тобуруокап
Сөһүргэстээн тураммын, Сөллүбэт сүдү андаҕары Сөҥөдүйэбин Тапталга! Айталын
♦ Сирэйэ (сирэйэ-хараҕа) сөллүбүт көр сирэй
[Уолчаан] сирэйэ сөллүбүт, халтаһалара дьолтойон тахсыбыттар, сүүһэ биир сиринэн көҕөрбүт. Н. Кондаков
Никифоров санаата түспүт, сирэйэ-хараҕа сөллүбүт. «ХС»
Тимэҕэ сөлүннэ көр тимэх. Дьиҥ охсооччу күн ортото Тимэҕэ сөллөр үгэһэ. Күннүк Уурастыырап
Кутаа тула кэпсээн тимэҕэ сөллөөччү, көр-күлсүү үөдүйээччи. И. Федосеев
Кэпсэтии тимэҕэ тута сөллөн барда. «Саха с.». Тыла (уоһа) сөлүннэ көр тыл. Табаахырап оҕонньор уоһа сөллөн, тэптэн олорон олоҥхолуурун истээри дьон тарҕаспат. П. Ойуунускай
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
ср. туркм. чөзүлмек ‘развязываться; быть развязанным’

аат.
1. Тугу эмэ тас өттүнэн сөрүү тутан эрийэр, сабар матырыйаал (хол., кумааҕы, таҥас). ☉ Обёртка
Суу буолбут арыылаах кумааҕы, Суоһурасуоһура умайда. Күннүк Уурастыырап
Светик …… обургу хаһыат сууну арыйбытыгар кэрэ сыттаах сибэкки дьөрбөтө кытар гынна. Н. Лугинов
[Атыылааччы] бородууктаны аҕалан ыйааһыҥҥа лах гына быраҕан иһэн сулбу тардан ылар. Суу кумааҕытын аахсыбат. В. Ойуурускай
2. Кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка
Им-дьим барбыт кыра кыыс, уута олох көтөн, суутун туора хаһыйан …… сыгынньаҕын куталлан олордо. Болот Боотур
[Укулаанап:] Оҕобутугар тугу атыылаһабыт? [Нарыл:] Туох наадалааҕы барытын: суу, суорҕан, кырабаат. В. Протодьяконов
Кыһыл оҕоҕо элбэх ис таҥас, суу наада буолара кимиэхэ барытыгар биллэр. Дьиэ к.
3. Туох эмэ холбуу эриллибитэ эбэтэр бииргэ сууламмыта, угуллубута. ☉ Свёрток, пачка
Микиитэ ийэлээх эһэтэ …… куулу сүөрэ баттаатылар: биир суу иҥиир, илбирийбит сон …… баар эбит. Амма Аччыгыйа
Саллаат аайытын отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табаҕы …… түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО
Дьарамай киһи …… чымадааннары, суулары уонна хордуоҥкалары сүгэһэрдэммит. А. Чехов (тылб.)
◊ Атах суута түөлбэ. — атах таҥаһын иһинэн эриллэр таҥас. ☉ Портянки
Атахтарын суутун кууртулар. Н. Габышев. Кэмпиэт суута — кэмпиэт таһынан эриллэр ойуулаах, анал кумааҕы. ☉ Фантик
Кумааҕы бытархайа, кэмпиэт суута муостаҕа ыһыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Эдьиэй, миэхэ кэһиигин Кэмпиэт суута кумааҕыта, Харандааста ыытаар. Күннүк Уурастыырап. Суорҕан суута эргэр. — иһиккэ уган баран кийиит суорҕаныгар суулаан аҕалыллар, арыыга быламмыт лэппиэскэ (саҥа холбоһор дьон ороннорун оҥорон биэрбит дьахтарга бэриллэр). ☉ В старину: кусочки лепёшки, перемешанные с маслом, уложенные в чашку средней величины, которую затем заворачивают в одеяло невесты (чашка с лепёшкой потом отдаётся женщине, приготовившей постель новобрачных). Сүрэх суута анат. — сүрэх тас өттүнээҕи бүрүөһүнэ. ☉ Околосердечная сумка. Сүрэх суута сүрэҕи тас өттүттэн бүрүйэр. Чэй суута — туох эмэ аһы суулуур эбэтэр бүрүйэр чараас килэбэчигэс матырыйаал. ☉ Фольга
Алаас чэй суутун курдук кылабачыйан көстөр күөлүн диэки сырсарбыт. В. Гаврильева
Кыыс миэхэ чэй суута кумааҕыны биэрэр буолбута. Агидель к.
ср. ДТС чоҕ ‘свёрток, тюк’

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту