налыбыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Ньургун кус-хаас бөҕөнү ныһыйан сүгэн-көтөҕөн налыбыратан киирэн ийэтин үөрдүөҕүн саныы сытан устунан утуйбут этэ. Болот Боотур

даҕ.
1. Суон, уйуктаах, бөҕөтаҕа эбэтэр оннук киэптээх. ☉ Крепкий, прочный
Модьу төһүү мас. Модьу быа. Модьу боробуойдаах аан. Модьу илиилээх-атахтаах.  Күөрэгэй [киһи аата] тутуспут мутуга модьу буолан, бөрө иккиһин нэмийэн хадьырыйыан иннинэ, атаҕын ньылбы тардан ылла. Т. Сметанин
Ыт модьу сыабын быһа көтөн миэхэ кэлиэ суоҕуттан эрдийэн, дьиэ айаҕын диэки баран иһэн, аан баттыктааҕын көрөн, тохтоон хааллым. Эрилик Эристиин
Лоокуут …… модьу харылаах, толору быччыҥнаах, эрдиҥи көрүҥнээх төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сүгүүгэ-көтөҕүүгэ ордук кыайыылаах, ордук ыараханы уйар, кыайар. ☉ Крепкий, сильный, легко справляющийся с тяжестью, тяжёлой ношей
Доҕорум сүгэһэргэ модьу эбит.  Биир олус бөдөҥ уҥуохтаах, модьу быһыылаах, сүдү улахан киһи турар үһү. Саха фольк. Бу саамай модьу эр дьоҥҥо сөптөөх үлэ этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Бигэ эрэллээх, халбаҥнаабат, кытаанах (киһи ис санаатын этэргэ). ☉ Несгибаемый, непреклонный, твёрдый (о воле человека)
Модьу санаалаах дьон! Көр, туохтан даҕаны соһуйбат, дьу лайбат дьон. Н. Лугинов
Николай Снитко олус инициативалаах, булугасталыгас, халбаҥнаабат модьу санаалаах табаарыс этэ. СБТТ
◊ Модьу атах кө р атах
Били үнүрүүн куттаабыт кыыла …… модьу атах, киэһэни быһа үгүрүөлээн-үгүрүөлээн баран, тотон эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр. Күндэ
Модьу атах куобахтары тутаары, куттаары уһуутуур, алларастыыр. Т. Сметанин
ср. монг. бадьу ‘жать, прижимать’

туохт., кэпс. Түр гэн-түргэнник, тэтимнээхтик хамсан, дьорҕооттук тутун (үксүгэр эдэр киһини этэргэ). ☉ Б ыт ь ло вк им, быс трым в д вижениях, держаться уверенно, смело (обычно о молодых людях)
Эдиссон иһиттим-истибэтим диэбиттии тыраахтарыгар мохсоҕоллонон тиийдэ. У. Нуолур
Харанай тугу эппиттэрин сонно тута толорон, сүгэн-көтөҕөн иһэр. Үөрэ-көтө мохсоҕоллонор, сылбырҕаланар. «ХС»

даҕ. Үрдүк, күлүктээх көрүҥнээх, суодаллыбыт. ☉ Высокий, крупный, внушительного вида
Сордоох суодалба Хара Тойон сэргэ буоламмын, Туруору саайылламмын, Дугуйдаан турабын. Күннүк Уурастыырап
[Буҕарҕана — Туруйаҕа:] Күөх суодалба, көхсүгүн аҕал, Аны куруук, дьэ, сүк, көтөх! Суорун Омоллоон
Соһуйбакка бэрт холку Суодалба тайах кэллэ, Өрүү үргүүк чубуку Туртас доҕорун булла. И. Эртюков

аат. Туох эмэ ыараханы, таһаҕаһы таһар, сүгэр-көтөҕөр, илдьэ сылдьар кыахтаах киһи. ☉ Грузчик, носильщик
— Устудьуонуҥ үлэһитинэн хайдаҕый? — Бытаан соҕус да, сүгэһэрдьитинэн үчүгэй. Тумарча
Кырдьаҕас, кыаммат, дьарҕа ыарыылаах киһи анаан-минээн көрдөспүтүгэр, сүгэһэрдьит быһыытынан таах батыһа сылдьыбытым. Н. Борисов
[Сиэгэн] айылҕаттан соруйан сүгэһэрдьит буолан айыллыбыт кыыл. С. Никифоров

1. аат. Үксүгэр архитектурнай үлэлэргэ туһаныллар, кытаанах кристаллическай хайа боруодата. ☉ Мрамор
   Ким бу бэйэлээх күрбэ мыраамары Сүгэн-көтөҕөн дьаптайбыта буолуой. С. Данилов
   Мыраамартан …… үгүс углекислай гааһы ылыахха сөп. КВА Б
2. даҕ. суолт. Мыраамартан оҥоһуллубут. ☉ Мраморный
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас бааматынньык аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
   Киэргэллээх мыраамар истиэнэ Киһини хараҕын саатардар. Күннүк Уурастыырап
   Куба маҥан мыраамар Дыбарыаһы туналыта, Тыгара ый күпкүөх уота. И. Гоголев

I
туохт. Өлүүлээх, сүтүүлээх буол. ☉ Переживать смерть кого-л. [Кылыгаарап] Эмиэ да оҕотугар өлүүлэнэн Элбэх хараҕын уутун тохпута, Эмиэ да акка оһоллонон Эмкэтомко сыппыта. С. Васильев
II
туохт. Туохха эмэ ирээттээх, чаастаах, өлүүлээх буол. ☉ Иметь в чём-л. свою часть, долю, пай
Өлбүгэ – өлүүлэммит анал сир. Багдарыын Сүлбэ
Түҥэтиккэ киһи барыта өлүүлэнэн, сүгэн-көтөҕөн тахсар. Сэмээр Баһылай
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, Өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх, Соболоҥ бөҕөттөн солуйбут Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев

туохт. Түргэнник, сымсатык туттан, сыыдамнык туттан-хаптан тугу эмэ гын, үлэлээ-хамсаа. ☉ Проворно и ловко двигаться, делать что-л. Сорокин илиитин ууна охсон, көмөлөһөн сылбырҕаланна: бастаан килиэп кырбаата, ыскааптан чааскы, үрүүмкэ, биилкэ аҕалтаата. Р. Баҕатаайыскай
Хас да түһэрэр аппарааты (фотоаппарааты) иилиммит, толлоҕор уостаах киһи хааман-сиимэн сылбырҕалана сылдьан, хаартыскаҕа түһэрэр. П. Аввакумов
Хараҥай тугу эппиттэрин сонно тута толорон, сүгэн-көтөҕөн иһэр, үөрэ-көтө мохсоҕоллонор, сылбырҕаланар. «ХС»

даҕ., эргэр.
1. Кэдэрги майгылаах, сүрэҕэ суох, сыылба. ☉ Тяжёлый на подъём, медлительный, ленивый
Тымныы күн чэбдик дьолун Үлэһит эрэ билэр, Сыылба, сыппах, най дьону Ытарчалыы ыга ылар. С. Данилов
Ийэлэр кэннилэриттэн саҥата суох ытааннар, санньыар хара таҥас кэтэн, най күлүктэр хаамсаллар. И. Гоголев
2. Олус кэтит, дараҕар. ☉ Ши рокий
Сүкпэккэ-көтөхпөккө най долбуур, таассуорун сарыннарбыт куҥ буола ууллубуттара. Д. Апросимов
◊ Най бар — кимҥэ, туохха эмэ сэлээннээн ыһыктынан кэбис, туохха да кыһаммат буол. ☉ Стать равнодушным ко всему, безответственным (всё взваливая на кого-л.)
Маннык кытаанах кэмҥэ най барбыттара абакката бэрт эбээт. В. Протодьяконов
Биһиги билигин олох тупсубутунан, ас-таҥас дэлэйбитинэн сибээстээн алыс най баран эрэрбит мэлдьэҕэ суох. Тумарча
Биригээдэ дьоно най барбыттар. «Кыым». Най барыы — сэлээннээн ыһыктынан кэбиһии, туохха да кыһаммат буолуу, найылааһын. ☉ Равнодушие к чему-л., самоустранение от чего-л. (напр., от работы), безответственность, бездействие
Оҕобут улаатта — бэйэтин олоҕун бэйэтэ быһаарыннын диэн най барыы …… табыллыбат. ОАП ИиЭУО
Оройуоннарга туох да үлэ барбатаҕа сэмэлэниэх тустаах. Бу оройуоннарга наһаа най барыы тахсыбыт. «Кыым». Най хара фольк. – олус хара, ыас хара. ☉ Чёрный как сажа, чёрный-пречёрный
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Өрдөөҕүттэн өртөммөтөх Үрүйэ дулҕатын сиэлин курдук Най хара баттаҕа Лаҥхара хаппыт. С. Васильев. Далла ураһа саҕа най хара буруолаах Суостуганнаах аан уххан Аал уотум иччитэ. С. Д адаскинов

1. аат.
2. Үлэлиир киһи. ☉ Трудящийся, работник
   Өлөрүҥ, үрүҥнэр, өлөрүҥ миигин Үлэһит дьыалатын иннигэр. С. Данилов
   Кырдьык, мин туох үлэһит буолабыный? Софр. Данилов
   Марья Романовна улахан наадалаах үлэһит. С. Ефремов
3. Үлэ биир ханнык эмэ чопчу салаатыгар үлэлиир, сулууспалыыр киһи. ☉ Человек, работающий в какой-л. сфере трудовой деятельности, сотрудник, работник. Научнай үлэһит. Култуура үлэһитэ. Собуот үлэһитэ
   □ Хаҥас өттүбэр — суоппарбыт, уҥабар — аргыһым Николай Спиридонович, бу дойду олохтооҕо, оскуола үлэһитэ. Н. Заболоцкай
   Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
4. даҕ. суолт. Сүрэхтээх, үлэлииртэн сүрэҕэлдьээбэт, үлэлиир кыахтаах, дьоҕурдаах. ☉ Работоспособный, трудоспособный, усердный
   Дьэ, үлэһит, сүрэхтээх дьон эбит, доҕор! Суорун Омоллоон
   Аҕатын курдук, олус сүрэхтээх үлэһит уол. Софр. Данилов
   Мин үлэлиирбин көрө-көрө аҕам үөрэрэ: «Оҕом улааттаҕына, үлэһит киһи буолсу!» — диирэ. М. Попов
   ◊ Үлэһит илии — үлэлиир толору кыахтаах, доруобай, үлэлиир сааһын ааһа илик эдэр киһи. ☉ Рабочая сила
   Саас үлэһит илии тиийбэт буолан, устудьуоннары чугас холкуостарга таһааран ыһыыга үлэлэппиттэрэ. Н. Заболоцкай
   Аармыйаҕа ыҥырыы кэнниттэн холкуоска үлэһит илии быста аҕыйаабыта. В. Протодьяконов
   Таба ыстаадатыгар үлэһит илии тиийбэтин туһунан уруккуттан истэрим. «ХС». Хара үлэһит — чопчу идэни баһылаабатах, үксүгэр ыарахан, кирдээх, сүгэр-көтөҕөр үлэни толорор үлэһит. ☉ Чернорабочий
   Эн хара үлэһиккин, Кинилэр интэлигиэннэр, Намтатыма бэйэҕин, Эйиэхэ баар бочуоттаах чэр. И. Гоголев
   Син биир хара үлэһит буолар киһиэхэ аҕыс да кылаас үөрэх сөп буолбат дуо? Н. Лугинов
   [Семёнов:] Алмаас баар сирин була иликпит. Онтон сылтаан хара үлэһиттэр уурайарга тыл көтөҕөн эрэллэр. Н. Туобулаахап