Якутские буквы:

Якутский → Русский

сүлүһүн

1) яд; ядовитость; үүнээйи сүлүһүнэ ядовитость растения; вещество сүлүһүнэ ядовитость вещества; 2) перен. злость, ехидство.

Якутский → Якутский

сүлүһүн

аат.
1. Тыыннаах харамайы сүһүрдэр бэссэстибэ, дьаат. ☉ Ядовитое вещество, смертельный яд, отрава
[Уолака:] Саамай күүстээх сүлүһүҥҥүн бэлэмнээ. Суорун Омоллоон
Дьааттаах моҕой төбөтүгэр, харахтарын кэлин өттүнэн, күүстээх сүлүһүнү үөскэтээччи быччархайдара бааллар. ББЕ З
2. көсп. Туох эмэ киһини таарыйар күүһэ, ыыһа-абата (хол., киһи тыла). ☉ Злость, яд, желчь (напр., в речи)
Ытаабыта-соҥообута Сүлүһүн, илбис буолан Сүрэҕин хамсатта. П. Ойуунускай
Ол эрээри «холоон да киһи эбит» [диэн аҕата сэнээн эппит тыллара] Хабычаан дууһатыгар сүлүһүн буолан иҥмитэ, быа сөллүбэт түмүгүнүү ыйыллыбыта. Э. Соколов
Тыл ис сүлүһүнэ, этэр илбиһэ саҥарар саҥаҕа эрэ киирдэҕинэ сүүс араас өҥүнэн күлүмүрдүү оонньуур. СОТТЛ. Тэҥн. сүүс
ср. алт. сөлүҕин ‘питательность’, шөлүҕин ‘питательные соки’, монг. шүлс(эн) ‘слюна, слюни; ящур’

Еще переводы:

отрава

отрава (Русский → Якутский)

ж. дьаат, сүлүһүн.

яд

яд (Русский → Якутский)

м. 1. дьаат; 2. сүлүһүн; слова, полные яда сүлүһүннээх тыллар.

дьалын

дьалын (Якутский → Якутский)

көр дьалыҥ
Айыыһыт ахтылҕана, иэйэхсит илбиһэ - таптаһыы дьалына икки атахтаах этигэр-хааныгар сүлүһүн буолан сүүрэн, эттэри эймэнитэ этитэн, куотан барбыт. П. Ойуунускай
Оҕонньор, оҕото тыыннаах сураҕын истибититтэн, үөрүү-көтүү дьалыныгар таарыйтаран турда. Эрилик Эристиин

сөҕүрээ

сөҕүрээ (Якутский → Якутский)

сөҕүрүй 1, 2 диэн курдук
Отчуттар сөҕүрээн эрэр кутаа аттыгар …… өр сэһэргэспиттэрэ. Софр. Данилов
Сүлүһүн сүүнэ тапталым Сөҕүрүүр күннээх буоллаҕына, Сүнньүм быһыннын. П. Тулааһынап
Аргыһым сөҕүрээбит кутаабытыгар маһы уурталаан, күөдьүтэн биэрдэ. «ХС»

сүлүһүннэн=

сүлүһүннэн= (Якутский → Русский)

возвр. от сүлүһүннээ = становиться ядовитым; бу от күһүн сүлүһүннэ-нэр эта трава к осени становится ядовитой.

иһиликпин-таһылыкпын

иһиликпин-таһылыкпын (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Олоҥхоҕо абааһы кыыһын ырыатын саҕаланыыта. ☉ Запев бесовской девы в якутском эпосе - олонхо
Иһиликпин-таһылыкпын... Иэдээникпинкуодааныкпын... Биэстээхэй тарбаҕым бээбэйэ Бэрэлитэ бээбэй буоллун! П. Ойуунускай
Ээһэ-һээй, ээһэ-һээй! Иһиликпин-таһылыкпын, Иэдээникпинкуодааныкпын! Эчикийэ, эчикийэ эристиин, Эн дуу күтүр дьаалы Энчирэппэт эрчим эрбэх, Мүччүрүппэт сүлүһүн сөмүйэ, Эриэкээбит эбиккин. П. Ядрихинскай. Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү: «Алаата, ат татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, адырыкпын-айдааммын, оҕолор!» Ньургун Боотур

протравители

протравители (Русский → Якутский)

ыстарыллар дьааттар, сүлүһүннэр (үүнээйигэ ыарыыны көбүтэр бактериялары, тэллэйдэри утары охсуһарга туттуллар химическэй препараттар — фунгицидтар. Ы. дь-нан олордуллар, ыһыллар сиэмэлэри, көһөрөн олордуллар (арассаадананан) үүнээйилэри эмтииллэр.)

Категория: Сельское хозяйство
сүҥ

сүҥ (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев

тыктар

тыктар (Якутский → Якутский)

I
1. тык I диэнтэн дьаһ. туһ. Сүүйтэрэммин хаста да тыктардым
2. кэпс. Сүлүһүнү биитэр сүлүһүннээҕи сиэн сүһүр эбэтэр өл. ☉ Отравиться, умереть, проглотив что-л. ядовитое. Ынахтара, аһыы оту сиэн, тыктаран өлбүт
□ [Болтоһо:] Оҕото сотууҥҥа өлбүт сүөһү этин сиэн, тыктаран өлбүтэ. А. Софронов
II
1. тык II диэнтэн дьаһ. туһ. Күндэлэс уотунан кинилэри уун-утары тыктарбытынан газик массыына тигинээн кэлэн, тохтуу түспүтэ. Л. Попов
Траншеяҕа мунньуллубут ноһуому уунан тыктаран ыраастыыр буоллахха, бу хотон өрөспүүбүлүкэҕэ өссө киэҥник сураҕырыаҕа. ПДН ТБКЭ
Күн уотун бу тааһынан кураанах муохха тобулу тыктарбыкка, кини [муох] тута кэриэтэ умайбыта. Ж. Верн (тылб.)
2. Ким, туох эмэ дьүһүнүн, тас көстүүтүн бэйэҕэр түһэрэн көрдөр (ханнык эмэ дэхси ньуур туһунан этэргэ). ☉ Отражать что-л. на гладкой поверхности (напр., о зеркале)
Өрүс, үрүҥ көмүһү уулларан куппуттуу, кылабачыйбыта, …… Айгыр-силик Айылҕа Эбэ хотун эҥин-эгэлгэ өҥүн-дьүһүнүн бэйэтигэр тыктаран ойуулуу-оһуордуу сыппыта. Далан
Даяров күллэ: «Эн итини барытын — Сергееви эмиэ сиэркилэҕэ тыктаран көрөҕүн дуо?» — диэтэ. С. Дадаскинов
Эдэр суруйааччы [В. Иванов], таптыыр оҕолоругар, сиэркилэҕэ тыктарар курдук, субу турардыы күн уотунан толорон, тыыннаантырымнатан биэрэр. ЭСЭ
3. көсп. Тугу эмэ уобарастаан көрдөр, ойуулаа (уус-уран литература, ускуустуба туһунан этэргэ). ☉ Воспроизводить, представлять кого-что-л. в образах, выражать, показывать (о художественной литературе, искусстве)
Суруйааччы Аргыылаптар диэн ыал олоҕор оччотооҕу уустук кэм араас хартыыналарын, хабырыйсыыларын тыктаран көрдөрөр. Д. Васильева. Этиллибит санааны олох тыыннаах холобуругар тыктаран көрдөрөрүгэр Н. Лугинов биирикки түгэн туһунан кылгастык кэпсиир. «ХС»
Билигин Узбекистаҥҥа култуура үс тыһыынча сыллаах историятын тыктаран көрдөрөр ускуустуба уонна архитектура сэттэ тыһыынчаттан тахса пааматынньыктара бааллар. «Кыым»

байҕал

байҕал (Якутский → Якутский)

аат.
1. Устата-туората биллибэт, олус киэҥ сиринэн тайаан сытар туустаах дириҥ уу. ☉ Море, океан
Байҕал баастаах балыгы туппат (өс хоһ.). Байҕал түгэҕэр абааһы кыыһын хараҕа көстөр үһү (тааб.: чолбон). Байҕал уҥуор барыллыа уйата баар үһү (тааб.: таҥара дьиэтэ). Сүдү өрүстэр дэбилийэ устаннар байҕалларын барҕардаллар. Амма Аччыгыйа
Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт, Сүҥ байҕал тирэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ордук киэҥэ-куоҥа, муҥура суоҕа (хол., тыл баайа). ☉ Неисчерпаемая глубина, богатство чего-л. (напр., языка)
Литература даҕаны норуот айымньытын байҕал курдук муҥура суох барҕа баайыттан сомсон ылар. Софр. Данилов
Ыһыахтар, оһуохай, олоҥхо Сахалыы мин тылым байҕала Суохтара буоллар дьэ олоххо Мин хантан булуомуй сааталы?! С. Данилов
Литература диэн байҕал дииллэр дьоннор. Ол байҕал ыраас дьэҥкир уутуттан баһан, утаҕы ханнарар олус да дьикти, кэрэ буоллаҕа. С. Тарасов
Биһиги, кырдьыга, гаас байҕалын үрдүгэр олоробут эрээри, туох буруйбутугар гааһа суох олоруохтаахпытый. В. Иванов
◊ Байҕал барааҕа – бэрт кэрэ дьүһүннээх кыра бараах: атахтара уонна тумсун төрдө ыыс араҕас, үрүҥ уонна хара моойторуктаах, түөһэ харалаах, сүүһэ маҥан, оройо хара, уорҕата бороҥ. ☉ Галстушник (кулик красноватого цвета)
Туохтааҕар даҕаны киһи бэлиэтиир эҥин дьүһүннээх байҕал барааҕа элбэҕин. УАЯ А. Уот Кудулу байҕал фольк. – олоҥхоҕо хоһуллар Аллараа дойду уот муората. ☉ Огненный океан в героическом эпосе олонхо
Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев. Хоту муустаах байҕал – Евразия уонна Америка ыккардыларыгар мууһунан бүрүллэн сытар акыйаан. ☉ Северный Ледовитый океан
Хара муораттан Хоту муустаах байҕалга диэри тэнийбит кыргыһыы хонууларыгар социализм кэскилэ быһаарыллар мүччүргэннээх кэмнэрэ этилэр. Софр. Данилов
Хоту муустаах байҕалга уста сылдьар сир баарын туһунан учуонайдар ортолоругар кэпсэтэр буолбуттара ыраатта. П. Филиппов