и. д. от суүр = бег; түргэн сүүрүү быстрый бег; сүүрүүнэн кэллибит мы прибыли бегом; сүүс метргэ сүүрүү бег на сто метров; сүүрүүгэ күрэхтэһии соревнования в беге.

1) решето (к-рым черпают из проруби битый лёд); 2) черпак (для вынимания рыбы из котла); биирдии сүүр собоҕо тигистибит нам досталось по одному черпаку карасей.

1) бегать; бежать; түргэнник сүүр = бежать быстрее; куота сүүр = убежать, забежать вперёд; хоско сүүрэн киир = вбежать в комнату; дьиэттэн сүүрэн таҕыс = выбежать из дбма; атаҕа суох сүүрэр загадка без ног, а бежит (өрүс река); 2) течь, струиться; уу сүүрэр вода течёт; муннум хаана сүүрдэ из носу у меня потекла кровь; кини хараҕын уута сүүрэр у него текут слёзы; ср. сүүрүгүр=, сүүрдэр= # илин-кэлин сүүр = проявлять чрезмерную угодливость, лицемерить; сүүрэр атахтаах четвероногие животные; сыҥааҕым уута сүүрэр у меня слюнки текут.

сүүр I диэнтэн хай
аата. Ол ыһыахха хапсаҕай, мас тардыһыыта, сүүрүү, кылыы уонна ат сүүрдүүтэ буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүүрүү киһиэхэ туһалаах, Сүүрүү чэлгитэр тускуллаах. Ахсаана Сонтуой
Сүүрүү, кырдьык, киһи этигэрхааныгар, бары ис уорганнарыгар, быччыҥнарыгар барыларыгар дэхси туһалаах. АН БЭХСКТ
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук фольк. — олус түргэнник. ☉ Очень быстро, молниеносно
Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр соҕотохто уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла да, Айыҥа Сиэр тойоҥҥо, Айыы Нуоралдьын эмээхсиҥҥэ кэлэн эттэ, Үрүҥ Аар тойон эппитин курдук. Саха фольк. «Суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» — диэтэ да, саха киһи көрөр сардаҥалаах маҥан халлаанын диэки сындыыс сулус сүүрүүтүн курдук [Мөкүт Бөҕө] сур гынан хаалла. «ХС»
◊ Ат сүүрүүтэ (сүүрдүүтэ) көр ат II
Уруккута муҥхаҕа, сыбаайбаҕа, ат сүүрүүтүгэр, ардыгар атааннаһан аасыһар икки нэһилиэк дьоно, билигин бииргэ үөрэ-көтө үлэлииллэр. Амма Аччыгыйа
Онтон Учай диэн сиргэ ат сүүрүүтүгэр барбыппыт. Суорун Омоллоон
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар, дьэ, бу икки дьон буолаллар. Д. Таас
Таба сүүрүүтэ (сүүрдүүтэ) көр таба. Аан бастаан Нариччааны Кирилл Иванов таба сүүрүүтүгэр көрсүбүтэ. Н. Габышев
Таба сүүрүүтүгэр таба тириититтэн, тыһыттан, кырсаттан тигиллибит эбээн норуотун национальнай көстүүмүн кэппит хас да сүүс киһи муһунна. «ХС»

көр сүүр-көт
Көмүс быйаҥ үппүтүн, Көтөн-сүүрэн кэлэннэр Торҕон илээт аймаҕа Тоҕо салаан эрэллэр. П. Ойуунускай
Күн-дьыл көтөнсүүрэн, аастар ааһан истэ. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’

туохт. Туох эмэ дьыаланан күүскэ дьарыктанан элбэхтик кэлбар. ☉ Хлопотать, бегать, суетиться по какому-л. делу
Төһө да барарбыт түөрт-биэс хонук баар буоллар, Ниналыын тута сүпсүгүрбүттэрэ, кэлбиттэрэ-барбыттара, сүүрбүттэрэ-көппүттэрэ. Далан
Күнү быһа сүүрэбинкөтөбүн да түбүгүм аҕыйыахтааҕар элбээн иһэр курдук. Н. Лугинов
Тофалария табаларын Муомаҕа аҕалан ууһатыыга Николай Егорович элбэхтик сүүрдэ-көттө, үгүс эрэйи көрүстэ, араас тылы-өһү да иһиттэ. АНТ ДьҮС

сүүр-көт диэнтэн хай
аата. Хаһыы-ыһыы, сүүрүүкөтүү сүрдэннэ. П. Ойуунускай
Көрүдүөрүнэн туох эрэ сүүрүү-көтүү буолбут тыаһа иһилиннэ, туох эрэ сүпсүлгэнэ буолла. Амма Аччыгыйа
Бурдук бүтэн ыалтан, үксүн баайдартан умналаһан сүүрүү-көтүү, таҥалайы таҥсыныы бөҕө буолара. Н. Заболоцкай

v. to run; көтөр-сүүрэр n. animals, animal kingdom, Animalia ; сүүрээн, сүүрүк n. current, flow; сүүрүүк a. disposed to run