I
даҕ.
1. Кураанах буолбатах; киһи кэһэ сылдьар бычырҕас уунан бүрүллүбүт (сир). ☉ Имеющий значительную влажность, сырой; залитый водой (о местности)
Ньээдирэ уулаах, лээби оттоох алыыны туораан, эрбийэ мастардаах ойуурга тахсыбыттара. Л. Попов
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Өйдүүгүөн, эн биһиги уулаах окуопаҕа сытан, утуйбакка сылдьан, охсуһуу быыһыгар бу күнү ахтарбытын-саныырбытын. Т. Сметанин
Уулаах араҥаҕа уу таах сыппат. «ХС»
2. Иһигэр оҕолоох, буос (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Дьэ, били тоҕус уулаах биэлэрим сир хараарбытын кэннэ бары этэҥҥэ төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
Кытараабыт ынаҕын атын сүөсүһүттэргэ бэрдэрэр, ол оннугар Даарыйа уулаах ынаҕы ылар. А. Фёдоров
Үөскэх үөскүөҕүттэн оҕо буолан төрүөр диэри кэмин сүөһү уулаах сылдьыыта диэн ааттанар. СИиТ. Кээс, доҕор, атастаһыах. Мин өсүөлүм уулаах, төрөөтөҕүнэ оҕотун ылыаҥ. Я. Козяк (тылб.)
3. Алтан булкаастаах (көмүс туһунан). ☉ Имеющий примесь меди (о серебре, золоте)
[Кыталык] Булуу көмүс буухтаах, Үрүҥ көмүс өрөҕөлөөх, Уулаах көмүс уорҕалаах. Саха нар. ыр. I
[Сайсары:] Истээри эрэ гынар буоллаххына: Оҥоойу буутун улахана Уон сүүс уулаах көмүс буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Алтана кыра буоллаҕына аҕыйах уулаах көмүс оҥоһук диэн күндүркэтэн ыарахан сыанаҕа атыыланара. МАП ЧУу
♦ Уулааҕынан (уулааҕынан-хаардааҕынан) көр — уу бычалыйбыт хараҕынан көр. ☉ Смотреть увлажнившимися глазами; смотреть глазами, полными слёз
Маны ааҕан баран, Чүөчээски: «Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо?» — диэн баран, уулааҕынан-хаардааҕынан тула көрөн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Мариса [Бурхалей ийэтинээн көрсүһүүлэрин] көрөн аһынан, уйадыйбыт курдук уулааҕынан көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Уулаах олорон — үлүһүйэн, умсугуйан, омуннуран туран (кэпсиир, арбыыр). (Өр саҥаран тамаҕа хатар, ол иһин уулаах олорон, дьоһуннанан, уһуннук сэһэргииргэ оҥостон олорон кэпсиир.) ☉ С пристрастием, увлечённо, приукрашивая (рассказывать, хвалить — букв. сидя с водой)
Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсугуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Уулаах табахсыт — дьаарай табахсыт, табахха дьиҥнээхтик ылларбыт табахсыт. ☉ Заядлый курильщик. Уйбаан оҕонньор уулаах табахсыт. Уулаах табахсыттары утары аҕытаассыйа ыытабыт
□ Эн уулаах табахсыккын бэркэ билэбин. И. Гоголев
Молоох оҕонньор баар дии, уулаах табахсыт. Сүүсчэкэтэ буолан эрдэҕэ, хата, оҕонньоруҥ билигин да тэп курдук. «ХС»
◊ Уулаах былыт көр былыт
Дьиэбитигэр тиийиибитигэр арҕаа диэкиттэн уулаах хараҥа былыттар сайылык ойуурун үрдүнэн сабардаан тахсыбыттара. И. Сосин
Болоорхой халлааҥҥа уулаах былыттар халыйа устан бардылар. Н. Абыйчанин
Уулаах отон көр отон. Хотуур ортотун эргин уулаах отон ситэрэ. Г. Угаров
Уулаах отон бэрт киэҥ тарҕаныылаах, хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, өндөҕөр синньигэс умнастаах, элбэх сыллаах сэппэрээктиҥи үүнээйи. МАА ССКОЭҮү
Уулаах эрбэһин көр эрбэһин. Ордук тарыыһа, ача от, уулаах эрбэһин, хатыы от үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ
II
даҕ. Уһуннук, өр утуйар (киһи). ☉ Любящий поспать, сонливый. Уулаах баҕайы киһи. Уулаах дьону сөбүлээбэппин
□ Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)

күрдьэхтээ диэнтэн бэй
туһ. Сүүсчэкэ киһи илин саахта диэки хойгуоланан, күрдьэхтэнэн субуһан эрэллэр. Н. Павлов

самолеттаах хараабыл (самолету түһэрэр уонна көтүтэр аэродромнаах, аһаҕас муораҕа уста сылдар байыаннай хараабыл. Сүүсчэкэ самолеттаах А-тар бааллар.)

аат., түөлбэ. Түөрт саастаах тыһы таба. ☉ Четырёхгодовалая важенка
Кини сүүсчэкэ табалаах этэ, ол иһигэр уонча ньуоҕурхана баара. «ХС»

1. сто штук; сто раз; сүүстэ аҕал дать сто штук (напр. гвоздей); сүүстэ да эт, оҥоруом суоҕа говори хоть сто раз, всё равно не сделаю; 2. нареч. 1) много раз; ону мин эйиэхэ сүүстэ эппитим об этом я тебе говорил много раз; 2) разг. употр. в отриц. оборотах: мин эйиэхэ сүүстэ оҥоруом! так я тебе и сделаю! (не дождёшься); кини эйиэхэ сүүстэ этэн биэриэ! так он тебе и скажет! (не дождёшься). сүүсчэ разг. см. сүүсчэкэ. сүүсчэкэ около ста, приблизительно сто; до ста; лекцияҕа сүүсчэкэ киһи баара на лекции присутствовало приблизительно сто человек.

нареч. разг. 1. (так, вот так) бу курдук, ити курдук; и так и этак бу да курдук, ити да курдук, араастык, араастаан; 2. вводн. ел. (примерно, приблизительно) бадахтаах, кэриҥнээх; километров, этак, двести икки сүүсчэкэ километр бадахтаах сир.

сундулуй диэнтэн бэй., атын
туһ. Сүүсчэкэ миэтэрэ холобурдаах сиргэ улахан оптуобус кэлэн сундуллан турар эбит. В. Протодьяконов
Көмүөл муустан иҥнибэт, Сундуллубут быһыылаах, Суорба хайа хололоох Ааттаах бастыҥ ледокол Акыйааҥҥа эрдиннэ. Сунтаардар ыл.

тайан диэнтэн холб. туһ. Үс сүүсчэкэ сылларга Сарыннартан тайансан, …… сору-дьолу үллэстэн, Нуучча-саха кырата Доҕордоһон үүммүттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥнара да уратылар, мааны кыргыттар илии-илиилэриттэн ылсан үҥкүүлээн эрэллэригэр дылы, лабаа-лабааларыттан тайанса үүммүттэр. А. Сыромятникова

хойгуолаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Тимир күрдьэҕинэн балачча хаспахтаан баран, тоҥ буорга тиийэн хойгуоланнылар. С. Никифоров
Саахтаҕа киирэрэ анал таҥастаах сүүсчэкэ киһи илин саахта диэки хойгуоланан, күрдьэхтэнэн субуһан эрэллэр. Н. Павлов

частица модальная, выражает 1) предположение видимо, по-видимому; быһаҕым сүппүт кэриҥнээх нож мой, видимо, потерян; 2) долженствование должен, обязан; үлэлиэх кэриҥнээх он должен работать; 3) приблизительное число или меру чего-л. около, приблизительно, примерно; километр кэриҥнээх сир расстояние, равное, приблизительно, километру; сүүсчэкэ кэриҥнээх киһи баар присутствует около ста человек.