саҥа алл., сыһыан холб. Этиллибит уонна этиллэр санааны абааһы көрөн утаран, сэмэлээн «сиэргэ баппат, айыылаах» диэн сөбүлээбэт сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное эмоциональное отношение к высказываемой мысли как предосудительной, грешной (соотв. да что ты, грех какой, грешно ведь, господи)
«Күтүр, айыы даҕаны, киһи өлбүтүгэр тугу үөрдэҥий?» — диэн ийэм мөхпүтэ. Н. Заболоцкай
Айыы даҕаны, сатана кыыһа ону-маны санаатым ээ... Л. Попов
Айыы даҕаны, кэбис, маннык буолбатын. Бэйэ тыыныгар бэйэ өстүйүө суохтаах. «ХС»
△ Сорох этиилэргэ саҥа аллайыы суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ В некоторых контекстах имеет более яркий междометный оттенок
«Айыы даҕаны!» — Харытыана эмээхсин хаһыыра түһэр. Н. Якутскай
Айыы даҕаны! Куттаныам суоҕа. Ыга тутуом. Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай

көр баҕар буоллун
Көрдөрөбүн дуо ону, биир түгэни?.. Кэбис даа, билэбит да? Баҕар буоллун даҕаны. В. Ойуурускай

биирдэ да диэн курдук. Оҕолор биирдэ даҕаны Москваҕа сылдьыбатахтар

көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

туттул. сыһыан холб. Сэрэйиилээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с предположением (возможно и так). Буоллаҕа даҕаны, кыһалҕа туохха күһэйбэтэ баарай
□ Буоллаҕа даҕаны, аччык үлүгэрэ бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин аахсан, киниэхэ эппиэттээн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с уступкой говорящего как ответ на слова собеседника (ну ладно, так и быть)
Буоллун даҕаны. Аһыыр — мас кэрдэр буолбатах. С. Ефремов
Чэ, баҕар буоллун даҕаны. Н. Габышев
Буоллун даҕаны, барыах. Герой о. Чэ, бэйи, буоллун даҕаны..
Кэпсиим дуу... В. Яковлев
♦ Буоллун хааллын диэн — улаханнык кыһаммакка, кичэйбэккэ. ☉ На живую нитку, на живую руку
Хайа да үлэҕэ ис сүрэҕиттэн ылсыһара, тугу да буоллун хааллын диэн толорбот этэ. П. Аввакумов

сыһыан холб.
1. Инники санаа, кэллиҥҥи этиллибиттэн көрдөххө, толору өйдөнөр, сокуоннай буолуохтаах эбит диэн сыаналааһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим предшествующей мысли как вполне понятной, закономерной и должной, исходя из содержания последующего высказывания (конечно, разумеется, да и понятно)
Кини санаата көнньүөрбүтэ сүр, буолумуна даҕаны, улахан үөр бөрөттөн кырдьаҕас ийэлэрэ уонна икки оҕо бөрө эрэ хааллылар, олор оччо кутталлара суох. «ХС»
Кырдьык, быһыыта, кырдьан эрэбин дуу, тугуй? Буолумуна даҕаны. Бэл, үөрэппит оҕолорум төһө эмэ сааһырдылар. Софр. Данилов
Улугурбут курдук, буолумуна даҕаны, сылайдаҕа. Н. Габышев
2. Саҥарааччы үгэргээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего (а как же)
[Ваня мунньаҕы] куоҕайбыт үрүҥ моойдоох кыыһы кытта сэһэргэһэриттэн ордон истибэтэ. Буолумуна даҕаны, кыыс барахсан нарына бэрдэ. Амма Аччыгыйа
Буолумуна даҕаны, мааны, быраас кэргэннээх киһи үөрэҕэ суох ийэтин ахсарыа дуо? «ХС»

I
да
II
ситим т.
1. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга -тар формалаах болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению, примыкая к глаголу в форме условного наклонения на -тар (хоть, хотя)
Турахин, тыла булдьуруйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Ыксаатарбыт даҕаны, аһыыр кэм буолла буолбат дуо? С. Ефремов
Санаарҕаатар даҕаны, баран иһэр. Н. Габышев
2. Болдьох-төннүктүүр суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условно-уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, хоть и)
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиэхэ оттуур ходуһа санаатынан баар буолан кэлиэ суоҕа. М. Доҕордуурап
[Оҕолор] биирдэрэ биирдэригэр баран биэс-алта хонон хааллаҕына даҕаны, дьонноро мөхпөт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, бандьыыттар биһигиттэн туохпутун былдьаан-талаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). [Дуолан Хара:] Мин эйигин күн аайы харахпынан Кымыс курдук киллиргэччи Ыймахтыыбын даҕаны, Хараҕым утаҕа хана илик. И. Гоголев
Лаампалары эҥиннэри барытын эргийдэ даҕаны, биллибэт. Эрилик Эристиин
Сайын аайы булуус туһунан айдаарабыт даҕаны, тылбыт таах хаалар. «ХС»
4. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи аҕалан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения при перечислении (и)
Кини миигиттэн кыра даҕаны, мөлтөх даҕаны. Амма Аччыгыйа
Биир саас Манчаары ийэтэ аһыырынан даҕаны, отунан даҕаны олох быстан хаалбыт. МНН

сыһыан холб.
1. Хайҕаан сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрительное согласие говорящего (и не говори, вот именно)
Ээ... диэбэт даҕаны, быһаас биирдэ сүтэн баран көстүбүт оҕо... П. Аввакумов
- Биһиги олорон хаалаары гынныбыт. Айаннаан иһэн кэпсээ, суол уһунун кылгатыах. - Диэбэт даҕаны, - диэбитинэн сылбырҕатык тура эккирээтэ. «Кыым»
2. Этиллэр санааны эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное, моментальное припоминание того, о чем говорится в высказывании (да, кстати).

көр диэбэт даҕаны
1.
- Быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕөнү килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны. М. Доҕордуурап
- Ол аата эр киһи! - Диэмэ даҕаны! Н. Заболоцкай
- Оо, сатал киһи эбит. - Диэмэ даҕаны, саталлаахтар саһыл саҕаланаллар. «ХС»

киһи да күлэр

көр муҥ да буолар эбит
Муҥу даҕаны, хаһан билбиткөрбүт киһиттэн харчы көрдүүр, ити. «ХС»

өстүбэһи даҕаны

I
1. сыһ.
1. Бостуой, борубостуой, халтай (холбоһор тылларыттан тутулуктанан атын араас дэгэттээх буолуон сөп). ☉ Напрасно, зря, без пользы (может получить различные оттенки в зависимости от значения сочетающихся слов). Пётр Иванович ол эрэйэ таах хаалбата, сиэнчэр бөдөҥ табалар кини салайар сопхуоһугар элбээн эрэллэр
□ Ити былыр таах хаалан турар куһаҕан баҕайы маар сир этэ. Күндэ
Кэлэ-бара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
«Таах эрэйдэнэҕит — дииллэр оҕонньоттор, …… эн дьону хааларга үлэлэтимэ». А. Фёдоров
2. Көннөрү, мээнэ, мээнэҕэ (наадата, сыала-соруга суох). ☉ Без особого намерения, просто так, бесцельно
[Чокуурап:] Ити Сарапыана таах сылдьар үһү. Солко Миитэрэй эмиэ таах сылдьар. С. Ефремов
Дабыыт үөһэттэн аллара иҥнэри дьоодьоҥнотон илии баттаабытын таах олоруохтааҕар сыныйан одууласта. У. Нуолур
3. кэпс. Көҥүл, эрэйэ суох, кэбэҕэстик. ☉ Свободно, запросто, без всяких усилий. Арамаан кинини таах кыайыа
□ Адьас чыыбырҕаама, таах тыыгын иҥнэри тутан кэбиһиэм. Э. Соколов
Көбүөргэ сүрдээх бытаан курдук, наһаа холку тустуук. Наада тирээтэҕинэ, таах тиэрэ хатыйан түһэриэ. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не примечательный, обычный
Үлэ оҥорумтуота таах күннэрдээҕэр уон-уон үс бырыһыан үрдүүр диэн суруйаллар. И. Кычкин. Киирик таах киһи буолбатах, кини өлөрүгэр киирэн биэрбэтэҕэ буолуо. С. Ефремов
♦ Тааҕы таах кэпс. — улаханнык кыһаллыбакка, ыарырҕаппакка эрэ, эрэйэ суох, аа-дьуо. ☉ Легко, без труда, без усилий
Бу диэки кыһыллар салалыннылар да, биһиги ойуурга тоһуйа сытан тааҕы таах тоһурҕаталаан кэбиһиэ этибит. Л. Попов
Сарсыарда өттүгэр сорох түргэн холлоох уолаттар куоталлар ээ. Ол гынан баран киэһээҥҥи омурҕан кэнниттэн тааҕы таах мин инникилиибин. ССХУо
Талбыт табаары ыскылаакка ыга симэ сытан ыһатоҕо атыылаан эрэйэ суох былааны тааҕы таах куоһара охсон кэбиһэр. «Кыым»
русск. так
II
көр даах
Тураах эристиин Турулус-тарылыс көрөн, Тумсун ыһыктыбакка эрэ, Таалбахтаан баран, Таҥалайын эрэ хамсатан: «Таах», — диэтэ. Күн Дьирибинэ
Кинилэри [чыычаахтары] быйыл эрэй бөҕөнөн манна кыстаабыт, онон киэбирбит, улаханнык санаммыт хара тураах мөҕөн ааста: таах-таах, таах-таах! Н. Габышев

сыһыан холб. Этиллэр санаа чахчылааҕын «оннук да буолуо» диэн бигэргэтии. ☉ Выражает уступительно-утвердительную оценку достоверности высказываемой мысли: так-то
Таах даҕаны, бэрт өйдөөх-төйдөөх уол. И. Семёнов
Таах даҕаны, эйиэхэ, кыыс оҕоҕо, улахан ыарахан үлэ буолуохтаах. «ХС»
Таах даҕаны, кэргэннэниэхпин бэркэ дураһыйабын эрээри, кыыстан куттанарым бэрт эбээт. ССХУо

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕөн-махтайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает восторг и изумление говорящего (о как, надо же!)
Эмиэ даҕаны, киһи бөҕө буолар эбит! Эмиэ даҕаны, Икки атахтаах, Биэс бэһиэйэхтээх, Эт мэйиилээх, Эгэлгэ санаалаах Эрийэн-буруйан, Эриэккэстээн, эгэлгэлээн Тэрийэр да буолар эбит! С. Зверев
2. Сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение говорящего (ну и ну!). Эмиэ даҕаны, утуйдаҕа кытаанаҕын! Эмиэ даҕаны, тойоттору эрэ кытта дорооболоһор дии!
□ Эмиэ даҕаны, Хара муораҕа эрэ барбыт киһи сынньаннаҕай! «ХС»

көр диэбэт даҕаны
1.
— Өйдөөх тииҥнэр эбит! — Этимэ даҕаны, бэйэм да сөхтүм. Н. Заболоцкай
— Бу баҕайылар халаатаһан түһэн тоҕо сүрдэрэй. — Этимэ даҕаны. С. Никифоров
«Этимэ даҕаны», — суоппар холкутук хардарар. «ХС»

1. сыһ. Туох да туһата, суолтата суох. ☉ Напрасно, зря
   Таах-сибиэ тылбай-өспөй буола турума. Суорун Омоллоон
   «Улахан сиэтин… Тарҕаһыахха… таах-сибиэ анньыһаммыт», — дэһэ-дэһэлэр тарҕаһаллар. Суорун Омоллоон
   Ийэтэ …… уолун дэлби мөхпүтэ: ыты таах-сибиэ киллэрбитин, өссө кини туох-туох алдьархайы оҥорорун ахтыбыта. Далан
   «Мин бааһым адьас да кыра, — дии-дии кини хап-харанан көрүтэлиир. — Манна [госпитальга] таах-сибиэ, алҕас киллэрэн кэбистилэр». С. Никифоров
2. сыһыан холб. Хомойууну, кэлэйиини; хом түһүүнү, суҥхарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сожаление, разочарование; выражает недовольство
   «Таах-сибиэ!» — диэбитэ, онтон иһигэр салгыы «эйиэхэ тахсаммын» дии санаабыта. А. Фёдоров
   Ээ, таах-сибиэ! Аны сыбаайбаны тэрийбэтэх тэрийдин. И. Семёнов
   «Таах-сибиэ! Кыра оҕолору түөкэйдээн эрэр курдук кэпсэтии», — Вильям сапсыйан кэбиһэр. В. Яковлев
   русск. так себе

1) см. да 1 1—7, 2 3; 2) образует модальные словосочет.: диэмэ (или этимэ) даҕаны ! и не говори! (согласие с говорящим); буоллун даҕаны ладно, пусть и так (согласие говорящего); буолумуна даҕаны конечно, так и должно быть (убеждение говорящего); син (или сөп ) даҕаны ну ладно (выражение согласия с оттенком вынужденности); айыы даҕаны ! что ты! (удивление, неодобрение, осуждение).

напрасно, понапрасну, зря; таах манна кэлбиппин я зря сюда пришёл; тааҕы саҥарыма ты напрасно так говоришь; таах даҕаны всё же, всё ж таки; кини таах даҕаны сыыспыт эбит всё же он, оказывается, ошибся; таах даҕаны элбэх киһи мустубут всё ж таки много народу собралось.

совершенно зря; таах-сибиэ барбыппын я, оказывается, пошёл туда совершенно зря.

conj. both…and