ж. сиикэй, тааҥ (хол. өрүскэ).

ж. 1. (на реке, озере) тааҥ; 2. (корка льда) хах муус (туох эмэ үрдүгэр сыста тоҥмут).

чолоҥноо диэнтэн дьаһ
туһ. Сайсары ыамаларын баҕас чолоҥноппот инибин диэбитэ. Суорун Омоллоон
Мин махчайа-махчайа тардан көрдүм да, кыылым төбөтүн эрэ чолоҥнотобун. Я. Семёнов
Атаҕын өрүтэ көтөҕөлөөн, хайыһарын төбөтүн тааҥы үрдүнэн чолоҥнотон хааман баһыахтаата. Тумарча

туохт.
1. Килэгир ньуурдаа; көнө, килэркэй гын. ☉ Придавать блеск, доводить до блеска какую-л. поверхность; полировать
Муостаны кырааскалаан баран килэрит. — Сирэйин тыал өссө хараардан, килэритэн биэрбит. Н. Габышев
Хайаны тааҥ уута килэритэр. К. Туйаарыскай
2. көсп. Харса суох мэлдьэс. ☉ Решительно отрицать, отрекаться
Силиэдэбэтэл ыйыттаҕын аайы, киһи мэлдьэһэн килэритэ олордо. — Кэннэ кэтинчэ да буоллун, килэритэн иһэр табыллар. Билинниҥ да, бүттэҕиҥ ол. М. Попов

сыһ.
1. Курдары тахсар, курдары өтөр, дьөлөр курдук; курдары. ☉ Насквозь (пробивать, проникать). Үрэх мууһун тааҥ уута сайа охсубут
△ эргэр. Тырыта, тырыта-хайыта (сыс, оҕус). ☉ В щепки, на мелкие части (изрубить, рассечь, разрубить). [Бухатыыр] Көхсүн куйахтара Көҥү сынньылынна, сарын куйахтара Сайа охсулунна, тобук куйахтара Тобулу кырбанна. П. Ядрихинскай
2. Киһи санаатын, баҕатын таба, сайаҕастык, сайдамнык (эт, саҥар). ☉ Доходчиво, доступно, искренне, душевно (говорить). Санаабын сайа эттиҥ

даҕ. Дьэҥкэрэн көстөр сырдык саһархай. ☉ Светло-жёлтый с прозрачным оттенком
Саһыл кэрэ [сылгы өҥө]: бу өҥ тааҥ курдук саһархай буолар, сиэлэ, кутуруга сэһэркэйдиҥи дьэҥкир үөстээх, кылын тас көрүҥэ бэйэтин өҥүн курдук. «Кыым»
Холкуоспут бэрэссэдээтэлэ будьурхай сэһэркэй баттахтаах, кыһыл хааннаах, үрдүк көнө уҥуохтаах, кэтит сарыннаах Прокопий Григорьевич диэн киһи этэ. «Сахаада»

1) анат. глаз || глазной; харах враһа глазной врач; харах олоҕо глазница; харах сетчатката сетчатка глаза; харах уута слеза; харах хаспаҕа глазная впадина; харах эргэтэ бельмо; аҥаар харах одноглазый; бүрүө харах глаза, закрытые плёнкой (напр. у птиц); 2) глаз, глаза, око; очи; взор, взгляд; хара харах чёрные глаза; харах кэмэ глазомер; 3) зрение; хараҕынан үчүгэй он очень зорок; у него очень хорошее зрение; 4) перен. отделение, отверстие, ячея; ытык хараҕа отверстие в мутовке; саахымат хараҕа клеточка на шахматной доске; илим хараҕа ячея в сети; алта харах карт, шестёрка; домунуо хараҕа глазок домино # көҕүс хараҕа место под лопаткой (при нажатии на к-рое возникает резкая боль); массыына хараҕа разг. фара машины; самыы хараҕа поясничная впадина; сарын хараҕа суставная впадина лопатки; сир хараҕа глубокое озеро строго круглой формы (букв. глаз земли); сокуон хараҕа разг. статья закона; тааҥ хараҕа проталина на льду; таас харах разг. очки (букв. стеклянные глаза); тобук хараҕа подколенная впадина; харах ылыыта поле зрения.

даҕ.
1. Куһаҕан, айанныырга эрэйдээх, аҥхайдаах-куоһахтаах, оллур-боллур (суол туһунан). ☉ Плохая, с рытвинами, выбоинами, трудная (о дороге)
Күннээҕи түбүктэн босхо баран, сололоммучча, эндирдээх айан суолун да биллэрбэккэ, ол-бу туһунан сэһэн-сэппэн ыраатта. ЕМП БС
Ыраах, үгүс эндирдээх куһаҕан суолга биирдэ да саахалламмакка, күҥҥэ иккитэ кырынара. АВД АМ
Бу элбэх түһүүлээх-тахсыылаах, эндирдээх таас суолу тымныы да оройугар тааҥ уута халыйан, сиикэй сытар үрэхтэр мэһэйдээннэр улаханнык харгыстыыллар. «ЭК»
2. Тугу эмэ гынарга сэрэхтээх, кутталлаах. ☉ Грозящий осложнениями, опасный (напр., о разговоре)
— Агния Аркадьевна этиитэ оруннаахха дылы. — Агния курдук биир киһи этиитигэр олоҕурар эндирдээх буолуо. Далан
Оҕотоойоп, киһим олус быыппастан эрэр дуу диэн дьиксинэ саныы-саныы, бу эндирдээх кэпсэтиини бүтэрэ охсон, атын чэпчэки сэһэргэһиигэ көһөргө тиэтэйэн, эгэ-дьэгэ соҕустук ыйытта. Софр. Данилов
Аһаҕас сиргэ оҕуруот аһын үүннэрии эндирдээх. ПТК
Ханнык баҕарар эпэрээссийэ эндирдээх буолар. Оннооҕор муҥурдааҕы быһыыга ардыгар ол-бу тахсар. «Кыым»

даҕ.
1. Тас көрүҥүнэн, ис хоһоонунан киһини умсугутар, астыннарар, долгутар. ☉ Красивый, прекрасный, чудесный
Кини өрө ууммут илиитигэр, кэрэ сирэйигэр Туох барыта баара, арай сааттаах куттал эрэ суоҕа. С. Данилов
Саамай кыра туһалаах эрээри, саамай кэрэ бултааһын — сааланыы. Амма Аччыгыйа
Бу күн анныгар киһи барыта Кэрэни, сырдыгы айаары айыллар. И. Гоголев
Төрөөбүт кыраайбыт хайдах курдук баайый уонна кэрэний! И. Данилов. Тырымнас кэрэ кыыс Сибэкки хомуйар. Хараҕын, уостарын Уран күн убуруур. Доҕордоһуу т.
△ Киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр, олус үчүгэй (хол., сыт-сымар). ☉ Весьма приятный (напр., запах)
Отуу уота умайда, кэрэ наҕыл сыт охсулунна. Амма Аччыгыйа
2. Араҕастыҥы кырымахтаах сырдык өҥнөөх (сылгы түүтүн өҥө). ☉ Белый со светло-желтым отливом (о масти лошади). Кэрэ биэттэн хара кулун төрүүр үһү (тааб.: хаар ууллан сайын кэлиитэ). Кэрэ сылгыны хара сылгы батыһар үһү (тааб.: кырынаас кутуругун харата)
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> көр кэһии I
◊ Саһыл кэрэ — сырдык саһархай харахтаах, тааҥ өҥүнүү саһархай түүлээх, сиэлэ, кутуруга саһархайдыҥы дьэҥкир үөстээх (сылгы). ☉ Светло-рыжий (о масти лошади). Сырдык кэрэ — самыыта, сиһин, уорҕатын ньургуна сырдык араҕас, өрөҕөтө, тыстара, моонньо, сирэйэ, кутуруга, сиэлэ лаппа сырдык. ☉ Бледно-желтый с розоватым оттенком, палевый. Үүт кэрэ — оргуйбут үүт курдук өҥнөөх, маҥан сиэллээх-кутуруктаах (сылгы). ☉ Цвета топленого молока (о масти лошади)
Суол тоҥоноҕуттан үүт кэрэ аттаах киһи уурдаран-оҕустаран таҕыста. А. Бэрияк. Эмиий кэрэтэ — эмиий тумугун тулата, хараҥытыҥы төгүрүгэ. ☉ Темный кружок вокруг соска человека. Эмиийин кэрэтигэр диэри түспүт суһуохтаах
ср. тюрк. кер, гээр ‘гнедой, рыжеватый (о масти лошади)’, туркм. гөрк ‘красота, миловидность’

1. сыһ.
2. Тугунан да туттарыллыбакка, иҥиннэриллибэккэ эбэтэр көҥүл хамсыыр, холку гына туттарыллан. ☉ Без закрепления, свободно или в свободном, недостаточном закреплении. Үөһээҥҥи бэрэбинэ босхо сытар, туттара иликпит
   □ Арай таһырдьа тымныы тыал босхо турар түннүк тааһын хамсатар тыаһа тырдыргыыр. Н. Якутскай
   Сатанар буоллаҕына, босхо ыйанан турар гына баайдахха ордук буолуо этэ. Эрилик Эристиин
3. Баайыллыбакка, тутуллубакка; баайбакка, көҥүл. ☉ Не на привязи, на свободе (о домашних животных). Ыт босхо сылдьар
   □ Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. И. Гоголев
   «Этэҥҥэ сырыт! Аны маннык иэдээҥҥэ түбэһимэ!» — диэн алгыыалгыы, үс доҕордуулар туртастарын босхо ыыппыттара. И. Федосеев
   Ыраас күөх хонууларга Аттар аһыы сылдьаллар. Отуу кэтэх өттүгэр Иитиэх эһэ босхо сытар. А. Пушкин (тылб.)
4. Иҥнибэккэ чэпчэкитик, холкутук, аллаахтык (үксүгэр, соһон сыҕарытар тугу эмэ этэргэ). ☉ Без затруднений, без труда; легко, свободно (о скольжении, напр., саней)
   Айаҥҥа үчүгэй буоллун диэн соруйан оҥорбут курдук хам тоҥон хаалбыт тааҥ үрдүнэн сыарҕалар босхо сүүрэн истилэр. Эрилик Эристиин
   Эн хотууруҥ босхо сүүрэр, доҕор! Амма Аччыгыйа
   △ Ордук түргэнник уонна холкутук (киһи хайа эмэ миэстэтин хамсааһынын этэргэ). ☉ Без труда, с легкостью, свободно (о движении глаз и др. органов человека)
   Кини …… босхо сүүрэлээбит күөх харахтаах, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, саха ийэтиттэн хаана суох нуучча киһи этэ. Эрилик Эристиин
   Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа …… саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
5. кэпс. Хаайыллыбакка (хаайбакка), тутуурга киирбэккэ (киллэрбэккэ; көҥүлгэ). ☉ Не в заключении, на свободе
   Амурга өр босхо сырытыннарыа суохтарын сибикилээн, А. Наумов киин Россияҕа барар. Софр. Данилов
   Балбаара эмээхсин, эн манна ол-бу буолума. Хата бэйэҕин даҕаны босхо сырытыннарарбытыгар үөрбэккин. Хаайтаран кэбиһиэм. С. Ефремов
   Муннукка турдахтарына …… босхо сылдьааччылара килиэп аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
6. Атыы эбэтэр хамнас, төлөбүр төлөөбөккө (ылбакка) эбэтэр наһаа кыраны төлөөн (ылан). ☉ Бесплатно, даром или за бесценок. Киһи наадыйара босхо көстүбэт
   □ [Дьаакып кинээс:] Эн дьадаҥыҥ, тугуҥ да суоҕа мин буруйум буолбатах
   Акаарыны, миигин, тохто сытар үптээҕи-астааҕы булаҥҥын, босхо ылаҥҥын сиэри гыммыккын дии. А. Софронов
   Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
   Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри буор босхо хомуйар. Н. Якутскай
   △ кэпс. Туох эмэ атаҕастабылга хардатын биэрэн ситиспэккэ эбэтэр оннук атаҕастаан баран ол иэстэбилигэр түбэспэккэ; хардата суох, көҥүл. ☉ Без ответа, без наказания, без отмщения (оставлять обиду с чьей-л. стороны); безнаказанно (наносить кому-л. обиду)
   Дьадаҥы сирэйэ аны босхо быстыбат буолбута. Амма Аччыгыйа
   Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
   [Маайа:] Аҕам хаана босхо тохтуо суоҕа. С. Ефремов
   Хайдах?! Оччоҕо балтыбытын босхо атаҕастатабыт дуо? Н. Лугинов
7. даҕ. суолт.
8. Туох да туттарыыта (тутуллара), баайыыта суох эбэтэр ситэтэ суох туттарыылаах. ☉ Ничем не закрепленный, не связанный или недостаточно закрепленный
   Бука диэн, аллара киирэн баран быаҕын ыһыктаайаҕын, онно таастарыҥ босхо буолуохтара. С. Ефремов
   Босхо болуот мас курдук Уста сылдьар урсуна биллибэт, Нуучча киһи аалын курдук Айаннаан сылдьара биллибэт, Абыраллаах, аһыныылаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Сарсыарда туран Дьячковскай оҕонньор …… аттарын ыҥыырдаспыта буола-буола, холуннарын босхо гына тардан биэрэн атаартаабыт уонна бэйэтэ, сыбыдах ат үрдүгэр түһэн, тыанан быһа Едлин этэрээтигэр тиийэн тыллаабыт. Эрилик Эристиин
9. Көҥүл хамсыыр курдук күүһэ-сэниэтэ суох буолбут (киһи-сүөһү илиитин-атаҕын, төбөтүн этиллэр). ☉ Ставший свободным в результате утраты силы или расслабления (о конечностях и голове человека, животных)
   Кыыс төрүт утарыласпата, илиитэатаҕа утуйбут киһи илиитинии босхолор. И. Гоголев
10. көсп., кэпс. Ордук түргэнник, имигэстик, холкутук хамсыыр (киһи хайа эмэ миэстэтин этэргэ). ☉ Способный с легкостью и быстро поворачиваться, двигаться (о голове, глазах и суставах человека). Төбөтө мэкчиргэ төбөтүн курдук босхо
    □ Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта: һиһи-һи! — Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта
    Эргичиҥнэс босхо моойдонно, Иэмэх имигэс тоноҕостонно. Ф. Софронов
11. Ханыыта, кэлимэ суох, быстах, ойдом. ☉ Отделенный или отделившийся от основной массы, стоящий особняком; отдельный, обособленный. Босхо тумул. Босхо былыт
12. Туох да таһаҕаһа, үлэтэ суох, иллэҥ. ☉ Ничем не нагруженный, не занятый, свободный
    Үксүгэр аҥаар илиитигэр улахан бартыбыаллаах, босхо илиитинэн сайгылдьыччы дайбаталаан …… уулуссанан баран эрэрин эбэтэр мунньахтарга сылдьарын мин да түбэһэн көрүтэлиибин. Амма Аччыгыйа
    Модьу атах модьугу Айан күүһүн харгыстыы Аҥаар босхо атаҕынан Ааһар тииттэн тардыспыт. Т. Сметанин
    △ Үлэҕэ эбэтэр туох эмэ улахан наадаҕа тутуллубат, бокуойдаах, иллэҥ. ☉ Не занятый трудом или каким-л. делом, свободный (о времени)
    Олох-дьаһах диэн дьоннор олохторун саамай күннээҕи салаата. Онно киһи производственнай уонна общественнай үлэттэн босхо бириэмэтин барытын атаарар. ДИМ
13. Атыыта, төлөбүрэ суох. ☉ Производимый или используемый без оплаты затрат, даровой, бесплатный. Босхо аһылык. Босхо кэнсиэр
    □ [Хобороос:] Амсай, кытаат
    Хата босхо үүтү иһиэҥ. С. Ефремов
    1978 сыллаахха ГДР-га баран күүлэйдээн кэлэргэ босхо путевка анаммыта. ПДИ КК
    Биллэн турар, кинээс тойон «иитиэх» уол оҥостубут буоллаҕына, ол тулаайах уол сордоох аны өлүөр диэри босхо хамначчыт буолар. Н. Якутскай
14. аат суолт. Атыыта, төлөбүрэ суох көстөр туох эмэ. ☉ Даровая, бесплатная вещь
    [Уйбаан:] Киһи босхото дьоло суох дииллэрэ кырдьык эбит. А. Софронов
    Тоҕо биһиги, айылҕаҕа тугу да эппэккэ, киниэхэ көмөлөспөккө, наар босхону хомуйабыт? Далан
    Икки атахтаах бииһин ууһа …… үпкэ, барыска, босхоҕо умса түһэр. Н. Павлов
    ♦ Босхо бастаах фольк. — ырыаҕахоһооҥҥо үксүн бороҥ урааҥхай диэн ситимҥэ уларыйбат быһаарыы курдук туттуллар, киһини төбөтүнэн хамсанарын хоһуйан этэр ис хоһоонноох. ☉ Постоянный фольклорный эпитет, используемый в основном с выражением бороҥ урааҥхай и описывающий человека по движению головы: «со свободно вращающейся головой»
    Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэннэр, Улуу күтүрдэр, Уот буурайдар Ууруу уурбуттар. П. Ойуунускай. Босхо тыллаах (бэлэстээх) — тылын кыаммат мээнэ саҥалаах киһини тыла мээнэ хамсыыр диэн хоһуйан этии. ☉ О болтливом человеке
    Санаабытын саҥара сылдьар босхо соҕус тыллаах эдэр киһи репликаттан өһүргэммитэ буолла. Г. Нынныров. Кулун босхо сырыт кэпс. — дьиэ-уот көрүнүүтүн кыһалҕатыгар киирэ илик эдэр киһини, кыыһы этэргэ: туох да кыһалҕата түбүгэ суох олох көҥүл сырыт. ☉ Гулять совершенно свободно, беззаботно (о несемейных молодых людях)
    [Ыстапаан:] Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун босхо сылдьар. А. Софронов
    Уҥуохтара <халыр> босхо бардылар көр уҥуох. «Төһө эрэ итиинэн-тымныынан, уотунан-мууһунан хаарыйбахтыыр», — диэн уҥуох уҥуохтара босхо бардылар, сатаатахха, сыҥаахтара бабыгырас буоллулар. П. Ойуунускай
    Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
    ◊ Босхону эрэ үрдүнэн — олус кыра сыанаҕа, олус чэпчэкитик. ☉ За очень низкую плату, за бесценок
    Аара биир ат атаҕа суох буолбутун, хайдах да гынар кыаҕа суох буолан, босхону эрэ үрдүнэн атыылаабыта. А. Сыромятникова