күүскэ диэн курдук
Нартаахап Маайатын, олох эриирдээх, эндирдээх уһун суолун илии илииттэн тутуһан, сарын сарынтан даҕайсан ааспыт доҕорун эмиэ таптыыра. Күүскэтик. «ХС»

түөлбэ., буур диэнтэн э
ахс. (литературнайа: буурдар). Анаабырым ньуурунан Атаралааҥ, буураттар. Суолбун ыйан, сырдатан чоҕулуһуҥ, сулустар! Чэчир-68
Бу кэмҥэ табалар Тыалартан тахсаллар: Буураттар, тыһылар Кыракый тугуттар. С. Курилов (тылб.)
Уу сылбархайыгар аан бастаан аҥаардас тугуттаах тыһы кыыл үөрэ эрэ туоруурунан, оттон буураттар хойутаан айаҥҥа туралларынан итинник бултааһыны тэрийэр эмиэ эндирдээх. «Кыым»

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол

1. аат.
2. поэт. Уу дохсуннук долгуннуруута, үллэр, кыынньар долгун. ☉ Волнение на воде, большая волна, вал
   Кини нарын тойугар Тыынар тыыннаах талбаарар, Уонна аргыый чуумпурар Лена баалын дьалхаана. Л. Попов
   Эйигинэн киэн туттан, уорааннаах дьалхаанын уҕарытан, Өлүөнэҥ анныгар налыйар. М. Ефимов
   Ити кутаа уотунан кыыһар Сталинград халлаана, Түллэҥниир долгуннарын ыһар Түүҥҥү Эльба дьалхаана. «ХС»
3. көсп. Киһи нус-хас олоҕун аймыыр, дьиэгэнитэр сүпсүлгэн, долгуйуу, аймалҕан. ☉ Беспокойство, волнение, неустройство (как результат каких-л. событий, расстраивающих мирное, спокойное течение жизни)
   Сэрии бүппүтэ сыл кэриҥэ буолла да, кини обургу дьалхаана хайа икки ардыгар уоста охсуоҕай. Н. Кондаков
   Маннык дьалхааҥҥа кыра киһилэрэ көрүүтэ-истиитэ суох хаалсы диэн, Дьэкириэм оҕонньор эмээхсинин ыҥыран оҕону көтөхтөрдө. И. Никифоров
   Куорат аата куорат. Кини дьалхаана улахан. ВВ ТТ
4. даҕ. суолт.
5. Олус киэҥ-куоҥ, дэлэгэй. ☉ Очень широкий, просторный
   Уһун дураар хочо ортотугар киэҥ дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Саха фольк. Саах эһэр түннүгэр аргыйан, Киэҥ дьалхаан балаҕан тымныйар. Эрилик Эристиин
   Эмпэркэй таас хайа үрдүттэн Эмискэ бандьыыттар ыталлар. Өрүспүт киэҥ дьалхаан көхсүттэн Аҥаардас кумаҕы табаллар. Эрилик Эристиин
6. көр дьалхааннаах
   2
   Олох суола эндирдээх, Охсуулардаах, дьалхаан суол. С. Данилов
   Дьалхаан олохтоох Дьарааһын атас Дьалаабынай сырыыта Дьара саһаалаах Дьарамай ыччаты Дьаҥдьаһах курдук сутуйар. Р. Баҕатаайыскай
   Сэрии-силлиэ, Түбүк-түлүк Дьалхаан дьыллар көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай

аат.
1. Тугу эмэ (хол., маһы, бэрэбинэни) сиргэ тиэрпэт гына анныгар туора ууруллар хаптаһын, чуурка мас. ☉ Поперечная подпорка, чурка, которая кладётся подо что-л. (напр., под бревно), чтобы оно какой-л. стороной не касалось земли. Эндири тыытымаарыҥ!
□ Дьэллик эндир маһыттан туран, төбөлөрө быста сиэммит дүлүҥнэри уот үөһүн диэки анньан биэрдэ. И. Никифоров
2. Суол дэхситэ суох ньуура, оллураболлура, аҥхайа, куоһааҕа. ☉ Неровности, выбоины, ямины, ухабы на дороге
Массыынаны Гаврил Иванович ыытан иһэр. Кини кыра куоһаахтары, эндирдэри биллэрбэккэ аһарарын көрө-көрө, Тордоохоп Балаҕанныырабы хайгыы саныыр. С. Никифоров
Массыына суола күһүн өрүс кыдьымаҕын кыйа барар, эндирэ, хаайтарыыта элбэх. В. Иванов
Лаврентий матасыыкылын собуоттуу охсон, айаннарын саҕалаабыттара. Ол-бу эндиртэн оҕустаран кыыс дэлби түспэт кыһалҕатыгар испитэ. В. Тарабукин
3. көсп. Ханнык эмэ дьыалаҕа, тэрээһиҥҥэ, олоххо тахсар ыарахаттар, күчүмэҕэйдэр, эрэйдэр. ☉ Напряжённости, трудности, неудачи в каком-л. деле, предприятии, жизни
Бу — төһө да эдэр буоллар, олох араас эндирдэрин этинэнхаанынан билбит хорсун кыыс. Куорсуннаах
Киһи биирдэ төрүүр үйэтигэр олорор олоҕо эндирэ элбэх. А-ИНА ДьБО
Уус идэлээх буолан наар тимир суолу чөлүгэр түһэрэр чаастарга сулууспалаабыта. Бу да улахан эндирдээх үлэ этэ. «Кыым»
ср. тат. эрдэнэ ‘штабель, поленница’