тайаар диэнтэн дьаһ
туһ. [Туруйалар] Кынаттарын тайаардан Кырылыктаан ылаллар, Арахсыһар бу чаастан Аймаһыйан ыллыыллар. С. Дадаскинов
Күөх муора долгунун хайыттым, Былыты быыһынан тайаартым. С. Данилов

тайаарар, планер (мотуора суох эрээри көтөр, салгыннааҕар ыарахан аппараат. Бастаан самолеккк состорон буксуурдаатахха эрэ көтөр, онтон салгыы элиэ курдук тайааран салгышга уйдарар.)

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥ уһуннук «дарр-дарр» диэн улахан сатархай тыаһы таһаар. ☉ Издавать равномерный дребезжащий звук, громко дребезжать
Ороспуой Гитлер полкалара Орудие уотунан уһууран, Тааҥка тыаһынан дарылаан …… Урусхаллыы туруммуттара. Эллэй
Дьарапалаан сарайан Дарылаан ахан кэлбитэ. С. Тимофеев
Сотору тыаны үрдүнэн аҕай, тоноҕосчут курдук, көтөр аал тайааран иһэрэ көһүннэ. Уталыппакка субу дарылаан кэлэн, дьону үрдүнэн сараадыйан ааспыта. Айталын

I
көр киҥкил
Киҥкир ойуур көхсүгэр кэҕэ этэн чоргуйда. С. Васильев
[Кубалар] Талаһаллар киҥкир халлаан Таһаатыгар көҥүл-босхо …… Тайаара көтүөхтэрин. И. Федосеев
Киҥкир хара тыаларбыт Кылбаҥ куобах сонунан Кылбаарыччы таҥыннылар. П. Дмитриев
II
даҕ. Бүтэҥи, быһыттаҕас (саҥа). ☉ Глухая, отрывистая (о речи)
Оҕо ытыырын ортотугар, куһаҕан, киҥкир саҥа иһилиннэ. Н. Неустроев

тайаар диэнтэн төхт
көрүҥ. Дайан эрэр кус оҕотун курдук тайаарбахтаан тиийэн, убайын моонньуттан кууһан ылла уонна иэдэһиттэн уураамахтаата. Л. Попов
Иэйэр-туойар нарын куолас, чараас түү кынаттарынан тайаарбахтаан кэлэн, Джаган сүрэҕин ыгыта кууспаҕалаата. А. Фёдоров
[Тоноҕосчут] үүт-үкчү сөмөлүөт курдук аллара сурулуур, …… өрө көтөн тахсар, тайаарбахтаат, күөрэлдьийбэхтээт, эмиэ суптурута түспэхтиир, сурулаамахтыыр. И. Сосин

тайаар диэнтэн холб. туһ. [Кыталыктар] Таллан былыт уорҕатынан Тайаарыһан иһэннэр, Лыҥкырдаһа ыллыылларын Быыкаа сылдьан истэрбин Мин билигин да ахтабын. Н. Дьяконов
Балалаайканы хаста да сөхсүтэн биэрдилэр уонна эмиэ биллэр биир дорҕооннор тайаарыһан түһэллэр, онтон ким да салгыбат, өссө, өссө, истиэхтэрин баҕаран иһэллэр. Л. Толстой (тылб.)

аат. Хачайданан оонньуурга аналлаах туорайга уһун быанан ыйанар хаптаһын олохтоох оҥоһук. ☉ Устройство для качания — сиденье, подвешенное на длинной верёвке к столбам или перекладине, качели
Тайаара оонньообут мас хачыалым Соҕотохсуйан, тулаайахсыйан, Тыалга хамсыы турдаҕа... Болот Боотур
Ээй, чэ күүскэ, Өссө күүскэ! Хачыалым күөрэҥниир, Күн миэхэ мичээрдиир! ДГИ КК
Света …… балаакка аттыгар быанан оҥоһуллубут хачыалга хачайданан оонньуура. «ББ»

аат. Кавказ норуоттарын козел түүтүттэн оҥоһуллар чараас боолдьох плащтара. ☉ Бурка (род плаща или накидки на Кавказе)
Буурҕалаах сис былыт сөҥ тыабар Бууркатын тэнитэн тайаарар. Чаҕылҕан этиҥэ өҥ тыабар Чачыгыр охсуллан айаарар. Р. Баҕатаайыскай
Кавказ! Мин хонорум эн пещераларгар. Эн көһөҥө таастаргын сыттыктанан; Истэрим эн сэһэннэргин кутаа аттыгар, Түүн сабара хара бууркатынан. К. Кулиев (тылб.)
Половцев аҥаар тобугар сөһүргэстээн туран, буурканы ыга эрийбит, үрүҥ сэрэмээт хатыстары сымсатык сүөрдэ. М. Шолохов (тылб.)

туохт., поэз.
1. Ыллаан дьурулат (күөрэгэй туһунан). ☉ Петь с переливами, щебетать, заливаться (о жаворонке)
Күөрэгэй чыычаах күн диэки күөрэйэ көтөн тахсан туйаара дьырылаатаҕа көҥүлүн, үрдүгүн!.. Суорун Омоллоон
«Дьири-дьир» дьирилээн Күөрэгэй туйаарда. Болот Боотур
Салгыҥҥа уйдаран, Күөрэгэй туйааран, Биир сиргэ битийдэ, Дьирилии ыллаата. С. Васильев
2. Олус үөһээнэн көҥүллүк көт. ☉ Легко и свободно летать, парить высоко в небе
Киэҥ куйаар халлаан …… далайыгар туйаара көтө сылдьар эйэ маҥан холуубун ким истибэтэҕэ, билбэтэҕэ баар буолуой?! П. Тобуруокап
[Сөмөлүөт] Күдэн былыты көхсүнэн, Күөх халлааны кырсынан, Тус арҕаа айаннаан Туйааран истэ. Н. Степанов
3
тайаар 1 диэн курдук. Баҕарабын: кинилэр [хоһооннор] Киэҥ саҕахха туйааран, Дьон сүрэҕин үөртүннэр Наар үчүгэй санаанан. Р. Баҕатаайыскай
Туналы маҥан күн төрөөбүт дойдубут үрдүнэн, кыһыл көмүс туоһахталыы, туйаара уһунна. М. Доҕордуурап
Туох кэрэ баарын мөҥүөн сүрэхпэр — Ону бүгүн биэрэбин бу туйаарар истиэппэр: Мин олохпун күндээрпит соҕотох эн эбиккин. «ХС»
ср. осм. тойҕар, туйҕар ‘жаворонок’

туохт.
1. Тыалтан өрүтэ түллэҥнээн, дьалкыйан хамсаа, эбирдээ (уу ньуурун этэргэ). ☉ Волноваться, зыбиться (о водной поверхности). Өрүспүт уута долгуйа устар.
2. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн, күөгэлдьийэн хамсаа. ☉ Колыхаться, качаться, волноваться
Солооһун аннынааҕы ходуһаҕа кини ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
Долгуйа хамсаа Эн муора курдук, Толору астаах, Саһарбыт бурдук. П. Тобуруокап
Күөх нуоҕай мутукча Долгуйа хамсаабыт, Күн дьолун булбучча Уол кыыһы таптаабыт. Күннүк Уурастыырап
3. көсп. Үөрэн, хомойон эбэтэр куттана санаан ис-искиттэн айман. ☉ Волноваться, беспокоиться, приходить в тревожно-беспокойное состояние
Микиитэ, олус улаханнык долгуйдаҕына буолар быһыытынан, нууччалыы чуолкайдык саҥарбат буола оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар оонньообут мичээр дууһаттан дириҥник долгуйбутун этэр. М. Доҕордуурап
Сир үрдүн дьиктитин күүһэ баар тапталга - Сүрэх долгуйара, үөрэрэ. И. Эртюков
4. көсп. Туохтан эмэ айманан хамсаа, сөбүлээбэккин биллэрэн айман (элбэх дьон, норуот туһунан). ☉ Выражать недовольство чем-л., массовый протест против чего-л.
Итинник дьон көҥүл бардахтарына, аан дойду олоҕо долгуйаа ини. Н. Неустроев
Бар дьон бүтүннүү долгуйда, күүрэ, уордайа, оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Уотунан харбаһар Уорааннаах байҕаллыы Норуоппут уордайда, Дойдубут долгуйда. Күннүк Уурастыырап
5. Күргүөмүнэн халҕаһалыы хаамп (толору дьонноох уулусса, үгүс киһи уулуссаҕа тахсан хаамсыыта). ☉ Ходить гурьбой, толпой; толпиться (о людях на многолюдной улице, на параде)
Күөх дьүрүс халлааҥҥа көтөр аал тайаарар, Ол норуот долгуйар уулусса устун. И. Чаҕылҕан
Өйүгэр киирбитэ - Москва Долгуйар парада, Үөрүүлээх Маай күнэ, сатарар Дорҕоонноох андаҕар. А. Абаҕыыныскай
6. Долгун курдук буолан көһүн (баттах туһунан). ☉ Быть, казаться волнистыми (о волосах)
Сиинэ кэрэмэс саһылын Бочугураһа дуу диэбитим Долгуйар уһун суһуоҕуҥ Толбоннурара эбит дии. С. Данилов
Долгуйа үүнэн түспүт сымнаҕас чачархай баттахтаах. Амма Аччыгыйа
♦ Сүһүөҕэ долгуйар - сүһүөҕэ ууллар, сүһүөҕэ кыратык ибигириир. ☉ Чувствовать слабость в суставах
Сүһүөҕүҥ долгуйан көрбөккө хаамарыҥ, Сыабыҥ, киэн туттардыы, кылырдыы тыаһыыра. Эллэй
Эдэр булчут Уйбааскы сүрэҕэ сылаас-сылаастык тэбиэлиир, сүһүөҕэ долгуйа хамсыыр. Л. Попов
◊ Долгуйар Дьокуускай куорат поэт. - Дьокуускай куорат элбэх дьоннооҕун, үгүс кэлиилээҕин-барыылааҕын, дьалхааннааҕын хоһуйан этии. ☉ Бурлящий город Якутск
Долгуйар Дьокуускай куоракка Дьоллонор сир баарын мин биллим. Эллэй. Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун чулуу дьонноро Дорообото тутуҥ! Саха фольк.
п.-монг. долгула