тайм-аут

тайма диэн курдук
Маҕаһыыҥҥа сиидэс иктэ элбэх. Сокуоҥҥа тиийдэҕинэ, Туоһутун соһуллар, Доппуруоска турар Эрэйин иктэтин! П. Тобуруокап
Эгэ, куруһуок иктэ диэн кэлиэ дуо? Ньим курдук. «ХС»

көр тайма II
Фрунзе кэргэнэ Софья Алексеевна, балта Маргарита туох да таймыга суох, эйэҕэс эдэр дьахталлар этилэр. Иккиэн аҕыс ыйдаах Танюшаны кытта быһа сыһаҕастаһан тахсаллара. «ХС»

көр кыраһын
Тобохсэмнэх харайтаран, Тулум, кыраһык аттаран, Иккиэн эриэн саҕынньаҕы Илбээнхолбоон таҥныбыттар. К. Туйаарыскай
Таҥас кыраһыга, Томуйах томторуга, Сиэл быа сэбэһэтэ, Ситии-тайма эгэлгэтэ Намылыччы ыйаммыт. С. Васильев
Уу кытыытыттан түү кыраһыгын булбутум уонна ууга бырахпытым. «ББ»

туохт. Улаханнык, түргэнник, көтөҕүллэн саҥар; этиһэн, мөҕөн, күргүйдээн саҥар. ☉ Заговорить громко, возбужденно; крикливо ругаться, браниться
Сүөдэр өрө көбдьүөрүйэ түстэ. Амма Аччыгыйа
[Саалаах киһи] киирээт, ол-бу дорообото-таймата суох бардьыгыныы былаан көбдьүөрүйдэ: — Дьиэлээх оҕонньор ханнаный? С. Данилов
Кини итини салгыбыт көрдөһөр куолаһынан этэр, онтон эмискэ эмиэ көбдьүөрүйэр, эмиэ сутуругун күөрэҥнэтэр. МАС ТК

туохт. Үрэххэ бар, айаннаа (үксүгэр тэйиччи сытар сиргэ бултуу, оттуу барары этиллэр). ☉ Отправляться в путь в сторону дальней речки (обычно охотиться или косить сено)
Буруо сыттаах барбыт чэйи иһээт, илиммин таймабын тиэнэн үрэхтээтим. Сэмээр Баһылай
Быйыл от үүнүүтэ быстар мөлтөх. Турартурбат барыта оттуу үрэхтээбиттэрэ. И. Сосин
Булчуттар оҥостон-тэринэн үүтээннэрин сөхсүтэ, сохсолорун абырахтыы үрэхтээбиттэрэ. А. Фёдоров

I
туохт. Туох эмэ кытаанаҕы (хол., тоҥ чохоону) тугунан эмэ охсон үлтүрүт, кыралаа. ☉ Раздробить, разбить на мелкие куски, измельчить, расколоть (напр., мёрзлый чехон)
Сүөкүлэ чэй кутар, чохоон киллэрэн тойор. Н. Якутскай
Мин килиэп быһа, саахар тойо олорбутум. Н. Габышев
Мас хорууда иһигэр тааһы тойон бараллара. МАП ЧУу
II
аат., эргэр. Бырааһынньык, көр-нар. ☉ Праздник, веселье
Олоҥхо диэн тыл саамай үҥкүүлүүр түһүлгэтэ, туойар тойо, оонньуур сыһыыта, күлэр-салар, көрүлүүр тэлгэһэтэ. П. Тобуруокап
[Быыбар күнүгэр] саамай улахан тойго мустар курдук муһуннулар. Уот ч. Былыргы ыһыахтарга, урууларга, тойдорго, кыргыс үйэтинээҕи сэриигэ барарга, алгыстарга ритуальнай муусука туттуллар. «ХС»
III
тайма диэн курдук
Дьэ, билигин куоракка киирэн, массыына той ылыахпыт турар ээ. А. Софронов
Күһүҥҥү үлэ той бүтүүтэ Холбоһор үлэхтээх кыыстааҕым. П. Тобуруокап
ср. тюрк. тоо ‘много, счёт, число’

аат.
1. Ньирэй уонна ыт муннугар кэтэрдиллэр туос, мас мэһэй оҥоһук. ☉ Намордник из берёсты, дерева для собаки, телёнка
Икки тыһы торбос томторуга биир үһү (тааб.: уус күөрдэ). Кээрэкээн ол ыты тутан тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
[Тамыйахпар] Туоһунан ойуулаан Томторук тигиэҕим. ДВ О
△ Саламаҕа, ситиигэ иилиллэр туос киэргэл, оҥоһук. ☉ Берестяное изделие-украшение для салама — волосяной верёвки
Ийэлэрэ бэйэтэ тикпит быыкайкаан туос томторуктарын, ыаҕайкаларын ол ситиигэ баайталаата. И. Гоголев
Иккиэн хатыҥ туоһуттан холбоҕор муостаах ынахтары кырыйан оҥороллоро, кыракый томторуктары тигэллэрэ. Г. Угаров
Таҥас кыраһыга, Томуйах томторуга, Ситии-тайма эгэлгэтэ Намылыччы ыйаммыт. С. Васильев
2. Тыҥкыырайы айа холоругун кытта холбуур кыра мас. ☉ Маленький деревянный колпачок, надеваемый на самый конец взвода и малого челака и удерживающий натянутую тетиву лука-самострела
Томторуктан маҥан сылгы кылынан оҥоһуллубут кылыыны тардаллар. СНЕ ӨОДь
3. Туут хайыһар атахха кэтиллэр быата. ☉ Приспособление для закрепления охотничьих лыж. Булчут хайыһарын томторуга быстыбыт
ср. казах. түмылдырык, монг. торомтог, орд. торомток, халх. торамтаг ‘намордник’

I
1. аат., эргэр. Кытайга оҥоһуллубут күөх өҥнөөх таҥас (солко эбэтэр атылаас). ☉ Канф, канфа (китайский атлас)
Хонуу барыта көҕөрөр гына солко, хампа бөҕөнөн таҥныбыт дьон дьиэ иһиттэн тоҕо анньан тахсаннар, аттарын миинитэлээбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
[Атыыһыттар:] Кэлиҥ, чиэстээх тойоттор, Кэлиҥ, мааны-майах дьоннор! Суукур-саакыр, солко, хампа, Суунар таастар, солуур тайма, Талы-талба, бары баары Талыҥ, ылыҥ араас табаары! П. Ершов (тылб.)
2. даҕ. суолт.
1. Күөх өҥнөөх солко эбэтэр атылаас таҥастан тигиллибит. ☉ Канфовый
[Суруксут] Аҕыс уон сүүстээх Аалай хампа хаалтыстаах. Саха нар. ыр. II
Барчалаах хампа таҥастаах, Баһаам элбэх арыалдьыттаах Куорат аҕа баһылыга Хотойо устан таҕыста. П. Ершов (тылб.)
Хампа бэргэһэ. ЯРС
2. поэт. Чэлгийэ көҕөрбүт, чээлэй күөх (хол., сэбирдэх, от). ☉ Ярко-зелёный (напр., о листве)
Хаамыылаах ат Харытыгар хатыллар Хампа ньаарсын от Хамныы таҕыста. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хагдарыйан тохтубута Хатыҥ хампа сэбирдэҕэ. И. Чаҕылҕан
Хаарыан хампа лабааҕын Хамсат, хамсат, хатыҥым! С. Васильев
◊ Хампа күөх көр күөх I
[Хаһыҥ] Хампа күөҕү хаарыйбыта — Хагдарыйан, хампы барда. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ чараҥ Саҕатыгар Хампа күөххэ Олорбуппут. А. Абаҕыыныскай
[Хотой кэпсиир] Хампа күөхтээх Торҕо-солко дойдуну Тула эргийэн кэллим. С. Васильев
ср. тюрк. каҥма, камба ‘китайский шёлк’, монг. хамба ‘первосортный шёлк’
II
даҕ.
1. Олус эргэрэн, туһатыттан тахсыбыт (хол., туттар сэпсэбиргэл, тутуу туһунан). ☉ Вышедший из употребления, ветхий, дряхлый (напр., об инструментах, строениях)
Дьиэ хаҥас өттүгэр баар хампа ампаар күлүгэр тиийэн сөрүүкүү олордо. Н. Павлов
Хампа буолбут сэп. АаНА СТОТ
2. Наһаа кырдьыбыт, бүдүгүрбүт. ☉ Старый, древний, дряхлый
Хампа ынах. ПЭК СЯЯ
Хампа эмээхсин хамыйаҕы салыыр. П. Тобуруокап
Хампа киһи. ЯРС
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’

I
1. аат.
1. Кими эмэ албыннаан, күүтүллүбэтэх өттүттэн куһаҕаҥҥа түбэһиннэрэр, уган биэрэр албас, кэтэх санаа. ☉ Злой умысел, подвох, хитрость
Түөрт уон үс сааһа буолла, аны дьахтар угаайытыгар түбэһиэм эрэ дии санаабат этэ. Н. Габышев
[Кылаабынай инженер] кинини олус мөлтөх хараахтардаах, бэйэтэ дьон тылыттан тахсыбат, кинилэр угаайыларыгар киирэн биэрэ сылдьар диэбитэ. С. Окоёмов
Семён Петрович, сэрэх диэн тыл баар буоллаҕына, саамай бу тыл уйата киниэхэ буолуохтаах. Саарбах угаайыга киирбэт саһыл мэйии бэрдэ эбит. ХБИДК
2. булт. Улахан, кыра кыылы мэҥиэ көмөтүнэн бултуурга туттуллар булт ньымата. ☉ Охотничья ловушка с приманкой для дичи, западня
Бу муус угаайы түгэҕэр мэҥиэни, ордук үчүгэйэ тыыннаах кутуйаҕы, угаллар. Булчуттарга к. Суордары саанан ытан, араас угаайыларынан бултаан харса суох өлөрүөххэ наада. ТСКБ
Булчуттар уотунан куттааннар, мааманы угаайыга – ураҕастарынан уонна мас лабааларынан бүрүллүбүт дириҥ ииҥҥэ – үүрэн илдьэллэрэ. ББЕ З
3. спорт. Утарылаһааччыны кыайарга суоттаммыт мындыр албас, ньыма (хол., тустууга, саахымат, дуобат оонньуутугар тут-лар). ☉ Невыгодная для кого-л. из участников состязания комбинация, приём (напр., в вольной борьбе, шахматах, шашках)
Кини [саахымакка] түбэспит күчүмэҕэй балаһыанньатыттан тахсарга сүүс араас хаамыыны, угаайыны толкуйдуу сатыыр да, тугу да тобулбат. НН ЛОС
Угаайыга эрэ түбэһиннэрэр сыаллаах хаамыы позиция өттүнэн ыллахха мөлтөх. НСС ОоО
Саҥа чөмпүйүөн кыайыыга дьулуурун, куһаҕана суох тиэхиньикэлээҕин, угаайыга киирэн биэрбэтин көрдөрөр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Оҕуруктаах, уодаһыннаах, киитэрэй. ☉ Коварный, хитрый, вероломный
Оҕотуктуҥу, ол быыһыгар эмиэ да киитэрэй, угаайы өйдөөх, ордуос, хайа эмэ түгэҥҥэ мүччү үктүөн сөп. П. Аввакумов
Урут итинник буолбат этэ, аны ыалдьан иэдээн буолуо. Эбэтэ улахан мэнэрик, угаайы эбитэ үһү. «Чолбон»
Өстөөх олус угаайы, киитэрэй былааны оҥостубут. «ХС»
II
аат.
1. Оҕус, ат сайыҥҥы сыарҕатыгар икки-үс бугул кэриҥнээх биирдэ тиэйиллэр от (мээрэй быһыытынан тут-лар). ☉ Воз сена примерно из двух-трёх копен (народная мера определения объёма сена)
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Хопто уола Мэхээлискэ биирдиититтэн угаайы буолар түөрт сүүс бугулу оттоото. Эрилик Эристиин
Мин от үрдүгэр ыстанан тахсыбытым баара, биир угаайы от бүтүннүү, сыарҕалыын-таймалыын тахсан сытар эбит. «ХС»
◊ Угаайы сир (күрүө) – нэһилиэк сололоохторо, баайдара өлбүгэ сирдэрин таһынан өр кэмҥэ нэһилиэктэриттэн бара сылдьыбыт, олорботох, төлөбүрдэрин төлөөбөтөх, кыаммат-түгэммэт дьонтон бэйэлэригэр ылбыт сирдэрэ. ☉ Сверхнадел земли, перешедший богачам или родоначальникам от людей, которые долгое время отсутствовали на месте, или от тех, кто был не в состоянии платить подати и повинности
Дьон киҥэ-наара холунна. Оннооҕор, кулуба солотун иһин үгэс быһыытынан куду анньыллан бэриллэр угаайы күрүөлээҕин тыл-өс оҥостоллор. И. Гоголев