сов. 1. что иэх, өҕүлүннэр, токурут; бүк баттаа; согнуть проволоку боробулуоханы өҕүлүннэр; согнуть деревдо маһы бүк баттаа; 2. что бокут, такыт; согнуть ногу атаххын такыт; 3. кого-что (сгорбить) бокут, тоҥхоччу тарт, бүк түһэр; старость согнула его кырдьыы кинини бокуппут, кини кырдьан тоҥхоччу тартаран хаалбыт; 4. кого, перен. (покорить, сломить) самнар, сөһүргэстэт; горе не согнуло его аһыы кинини самнары баттаа-батах.

аат., фольк. Букуйа сылдьааччы, букуйбут (ийэ иһинээҕи оҕону дьүһүннээн этии). ☉ Образное выражение о ребенке в утробе матери (зародыше), свернувшемся в клубок. Куҥ эт иһигэр букутта-такытта баар үһү (тааб.: ийэ иһинээҕи оҕо)

туохт. Илиигин-атаххын сүһүөхтэринэн бокут, такыт. ☉ Сгибать (напр., ноги, руки)
Ойон туран Аан иннигэр Атаҕын токутан Тобуктаан олордо. А. Софронов
Илиибин-атахпын токутан, түүрүллэн сытабын. В. Иванов
Илиигин токутан остуолга сыһыары түһүллэр, салгыы эҕирийиллэр, илиини көннөрөргө өрө тыыныллар. ГЕВ ТБГ

туохт. Инниҥ диэки соһуччу, түргэн хамсаныыны оҥор (маадьаҕар эбэтэр такыппыт атаххын аччаччы туттан). ☉ Сделать резкое движение вперёд на широко расставленных и согнутых в коленях или кривых ногах. Байбал кыбыы сүрдьүгэстэрин быы һынан тахсан махчарыс гынаат, оһуордаах сарыы биристээҥкилээх илиитинэн үөһээ сүрдьүгэһи харбыыр. Амма Аччы гыйа

сыһ. Такыппыт эбэтэр маадьаҕар атаххын аччатан (туох эмэ ыараханы көтөҕүүттэн). ☉ Широко расставив согнутые в коленях или кривые ноги (поднимая что-л. тяжёлое)
[Кустук] сотору соҕус буолаат, элбэх тоҥ балыгы хардаҕас мастыы махчаччы көтөҕөн киллэрэн, мас кыстыыр таһыгар тэлгэтэ уурда. В. Протодьяконов
Биһиэхэ батарыайанан үлэлиир араассыйа биэрбиттэрэ. Ону икки адъютаҥҥа махчаччы сүктэрэн кэбиспиттэрэ. ВА

1. (действие) өҕүлүннэрии, такытыы, бөкчөтүү; 2. (место) тоҕонох, сиик, бүк; сгиб руки тоҕонох иһэ.

дьүһ. туохт. Такыппыт атаххын аччаччы тутун (туох эмэ ыараханы көтөҕө, тардыһа сатаабыттыы туттан). ☉ С усилием тянуть, поднимать что-л., упираясь широко раставленными и согнутыми в коленях ногами в землю
[Ыстапаанап] сарыыссаны ылла да, көтөҕөн махчайан кэбистэ. Бу сордооҕуҥ кыайбат курдук. Мэтэччи түһэн баран, дулҕалаан бадьаахтаата. П. Аввакумов
Мин тардан махчайдым да, кы ылым төбөтүн эрэ чолоҥнотобун. Олох сибиниэс курдук чиҥ-чаҥ эттээх-сииннээх быһыылаах. Я. Семёнов
ср. калм. бакцээ ‘быть коротким и толстым’

I
көлүй диэнтэн бэй
туһ. Ыстаансыйам бүттэҕинэ Ытыһым чэрин кыһыныам, Элбэх үлэҕэ Этиҥ күүһүн көлүнүөм. С. Васильев
Илдьит кэлэрин кытта …… ат көлүнэн, туох да илин-кэлин санаата суох айаҥҥа хоҥнубута. «ХС»
Билигин биһигини кини [Дюфар француз] бас билэр. Биһигини хайдах баҕарар көлүнэр. Л. Толстой (тылб.)
II
туохт. Көнөн хаал (урут иэҕиллэн, токур сылдьыбыт туох эмэ туһунан). ☉ Выпрямляться, разгибаться (о чем-л., имевшем гнутый вид)
Сыарҕа сыҥааҕа көллүбүт. — Көллүбүт атаххын такытыма! ХИА КОВО
◊ Көллө сыт — атаххын көнөтүк тэбэн сыт (кыараҕас ороҥҥо бииргэ сытааччылар этэллэр). ☉ Выпрями ноги (лежа). Көллө сыт, киһини оронтон сууллараары гынныҥ

даҕ. Ханнык эмэ тыаһы таһаарар, хайдах эмэ тыаһыыр. ☉ Шумный, звучный
[Куонаан] тыастаах нуучча этэрбэһин кэппит үһү. Н. Неустроев
Дьикти тыастаах устуруунам, Манньыттаххыан миигин, Сүүрэн кылыгырыыр ууга Эн дорҕооҥҥун тэҥниибин. Л. Попов
Биһиктэр үрдүлэригэр сүөһү хабахтарын ыйаан күлтэтэллэрэ, кылыгырас тыастаах чуорааннары баайаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имириир тыыннаах (тыастаах) көр имириир
Имириир тыастаах эстибит, икки эбээн уола эмиэ атахтарын тыылыы тэбэн, илиилэрин такытан, тыҥырахтарынан тааһы тарбаабытынан өлбүттэр. Саха фольк. Ооксиэ, оҕолоор! …… Ииссэр баҕас Имириир тыастаах баар буолбат ээ, Илдьи сынньыам этэ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиэ иһигэр-таһыгар имириир тыастаах суох эбит. Эрилик Эристиин

1. тыын I диэнтэн дьаһ. туһ. Ньыыкан кыайан тыыннарбаттыы күөмэйэ аһыйда. Е. Неймохов. Быччыҥнары толорор үлэлэриттэн көрөн хас да бөлөхтөргө араартыыллар: такытар, чиккэтэр, эҕиритэр, төттөрү тыыннарар уо. д. а. СИиТ
2. кэпс., сэтэр. Кими эмэ холкутук саҥарт, саҥарар кыахта биэр. ☉ Давать кому-л. возможность что-л. сказать, выговориться
   Сиидэрэп хаанын хамнатан, үлтү дибдийэн: «Эһиги кулаак кутуруктараҕыт, эһигини кытары холкуостан таһаартыахха баар», — диэн саба саҥартаан, биир да киһини тыыннарбата. Күндэ
   «Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ», — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. М. Доҕордуурап
   [Яков — Васяҕа:] Эйигиттэн ыйытыллыбат. Бэл билиҥҥиттэн киһини тыыннарбат оҕо, эгэ улааттаҕына хайдах буолуой? Сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан улахан киһини кытта тэҥҥэ тыл аахсар. Н. Туобулаахап
   ♦ Тыҥалааҕы тыыннарбат көр тыҥа
   Хотуна …… Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев. Утары тыыннарбат — кими эмэ утары саҥардыбат. ☉ Не давать кому-л. возможности возразить (букв. не позволяет дышать против)
   [Сүөкүлэ:] Оннооҕор кыыһым Дааска, убайыгар көҕүйэн, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. Тугу эмэни саҥаран, үөрэтэн көрөөрү гыннахпына, убайа буолуохсут, көмүскэһэн, утары тыыннарбат буолла. А. Софронов. Хабахха тыыннар — кими эмэ төрүт саҥардыма, бэйэтин санаатын этэр кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать кому-л. говорить, свободно высказывать свои мысли
   Хабахха тыыннарар муҥур суут (өс хоһ.). Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһуккун дии. И. Никифоров