сов. разг. такыччы тартар; он скрючился от старости кини кырдьан такыччы тартарбыт.

сов. кого-что, разг. бүк тут, такыччы тарт; судорогой скрючило пальцы тарбахтарым такыччы тартылар.

даҕ. Такыччы барбыт, такыччы тарпыт. ☉ Скрюченный. Такыгыр тарбахтар. Оҕонньор кырдьан такыгыр буолбут

дьүһ. туохт. Түргэнник хамсан (кыра, хатыҥыр, такыччы барбыт киһи туһунан). ☉ Двигаться быстро, проворно, будучи низкорослым, худым и скрюченным
«Һаай, һатана, халбарый эрэ!» — урут киһи тиийбэккэ үлэлии сылдьыбыт, быһа такыйыктаммыт кыра хатыҥыр эмээхсин саах күрдьэ сылдьан, чаҕаарда. Э. Соколов

даҕ. Токур, такыччы тартарбыт (хол., тарбах). ☉ Кривой, скрюченный (о пальцах)
Ол баҕайылар [сахсырҕалар] акыр-бакыр алта тарбахтарын чыскы курдук тыҥырахтарынан килиэккэ боробулуоха эркинин ыга кытаахтаан туран …… миигин одуулаһар курдуктар. Г. Угаров
Ойоҕун илиитин тутан көрбүтэ, ойоҕун тарбахтара акыр-бакыр эбит. Саха ост. I

даҕ. Онон-манан токур, араастык токуруйбут; такыччы барбыт. ☉ Кривой, искривлённый (в нескольких местах); скрюченный
Соноҕоһун …… Атахха тэппитэ — Үс сиринэн өҕүллэҕэс, Такыр-бакыр Тайах мас буолла. П. Ойуунускай
Аҕабытын сэриигэ барыан, сааһа тахсыбыт дииллэрэ, онуоха эбии оҕо эрдэҕинэ илиитин эчэтэн, уҥа тарбахтара такыр-бакыр этилэр. П. Аввакумов
[Ала Буркун] таас хайалар тэллэхтэригэр үүммүт такыр-бакыр мастарынан дэйбиир курдук сирбиэтэнэр. И. Данилов

дьүһ. туохт.
1. Өрүтэ үллэҥниир, түллэҥниир курдук хамсаа. ☉ Слегка вздыматься, приподниматься
Эрдиитэ уҥуор кута саҕатыгар долгуҥҥа бигэттэрэн эгдэҥнии сытар. И. Гоголев
Көлүөһэ эгдэҥниир таастан иҥнэн. К. Турсункулов (тылб.)
2. Өрүтэ көтүөккэлээн эрэр курдук тутун эбэтэр санныларгынан эһиэлэнэ хамсан. ☉ Совершать небольшие движения, направленные вверх (напр., приподниматься, привставать, подёргивать плечами)
Икки илиитин такыччы туттан, бүтүннүү бэйэтэ эгдэҥнииэгдэҥнии, икки өттүнэн хайыспахтаан көрө-көрө, тэбэнэттээхтик ыллаан барар. Амма Аччыгыйа
Истэн олорор киһи эгдэҥнээн ылар күүстээх олоҥхото буолан биэрдэ. А. Сыромятникова
Гитаратын уйан тыаһыгар бигэнэн аргыый эгдэҥнээн ыла-ыла, ким айбыта биллибэт саҥа ырыатын эдэр киһи ыллыыра. СҮК

туохт., сөбүлээб. Туохха эмэ наһаа баҕар, дьулус, талас. ☉ Усиленно стремиться к чему-л., желать, жаждать чего-л. [Арыгы] чиэһи ситэн туран киртитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити мин уонча кур оттоохпор суудайаннар, от көрдөөччүлэр олорпот да, утуппат да буоллулар. Болот Боотур
Кэбис, доҕор! Сорохтор төһө даҕаны эйигин уһуларга суудайбыттарын иһин, бэйэм чааһым утарабын. Р. Баҕатаайыскай
△ Туохха эмэ ымсыыр, иҥсэр. ☉ Зариться на что-л. Көр эрэ маны! Ол мин солкоҕо суудайар, бэлэми аһаан олорорго баҕарар үһүбүн дуо! Софр
Данилов. Аһыыр ас арааһыгар Аһары суудайбаппын. В. Гольдеров
Аанньаҕа даҕаны тарбаҕа такыччы тардаары, ити дьахтар суумкатыгар суудайбыта буолуо дуо? Тумарча
♦ Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай — кими эмэ өлөрөргө дьулус, турун. ☉ Жаждать чьей-л. крови
Оннук хааҥҥа суудайбыт буоллаххытына хотуурунан миигин! И. Гоголев
Кини бэйэтин тыыныгар баччааҥҥа диэри ким даҕаны суудайа илигэ. Софр. Данилов
Туохтан ити айылаах киһи хааныгар суудайбыт күтүрдэрий? А. Сыромятникова
ср. телеут. шурҕуун ‘быстро, стремительно’, тув. шууда ‘спеши, торопись’, монг. шуудах ‘двигаться беспрепятственно, к цели’

даҕ. Тордуох курдук көммөт токур, такыччы тардыбыт (илии, тарбах); хатан сөрүөстүбүт курдук токур, сөрүөстүгэстиҥи токур (атах). ☉ Крючковатый, скрюченный (о пальцах), искривлённый, сведённый, согнутый (о руке); кривой, искривлённый (о ноге, ногах)
Аҥаар илиитэ такыр буолан, сэриигэ барбакка хаалбыт Луха Луоскун …… тыаҕа бэлэмнэммит оттор маһы харабыллыыр буолбута. Амма Аччыгыйа
Биир куһаҕан баҕайы таҥастаах, такыр илиилээх умнаһыт оҕонньор киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Тобук [киһи аата] этиэҕин эппит киһи быһыытынан такыр атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, тимирэн-дагдайан эрэрдии үөһэ-аллара түһүтэлээн, …… дьон быыстарынан баран истэ. Эрилик Эристиин
Болоорхой халлааҥҥа кыһайан көрдөҕүнэ [кыыл] такыр тыҥырахтаах баппаҕайын өрө ууммут этэ. ВЛ РБЫ
♦ Такыр тарбах — 1) сатаан туттубат, оҥорбот, салаҥ. ☉ Неумелый, неискусный (букв. скрюченный палец)
Бу такыр тарбах тикпитэ куһаҕанын! НАГ ЯРФС II; 2) бэринньэҥэ суох, кэччэгэй. ☉ Скупой, скаредный
— Оҕонньор төһө оту биэрдэ? — Ол такыр тарбах арай эйиэхэ биэриэ, сороххо биэриэх быһыыта суох. ГНС СТСДТ
ср. тув. дагыр ‘скрюченный, кривой’

I
туохт.
1. Илиигин бэйэҕиттэн киэҥник тэйиччи тутун, оннук туттан тугу эмэ гын. ☉ С силой взмахивать руками или чем-л. находящимся в руках
[Дьөгүөрдээн] хотуурун далайан дайбаабакка эрэ, саннын хамсатан, быһа үтүрүйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Уус илиитэ] Модун балтаны далайан, Болгуо тимири таптайан Хараарда, такыччы тарта. М. Ефимов
[Гагин] киэҥник далайан холустатын киистэнэн сотуолуу-сотуолуу мин диэки суоһурҕаммыттыы көрдө. И. Тургенев (тылб.)
2. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими, тугу эмэ күүскэ оҕус, сырбат. ☉ Размахнуться и ударить кого-что-л. рукой или чем-л. со всей силой
Дьуурай кылгастык далайарын кытта, киһи куул курдук ыраах эһиллэн хаалар. А. Федоров. Эһэ чугаһаатаҕына далайыам диэн курбар баар чохорооммун ыллым. Т. Сметанин
3. Илиигин киэҥник тэйиччи тутан кими, тугу эмэ ый. ☉ Широким жестом указывать на кого-что-л.
Иван Иванович «киниттэн ыйыт» диирдии Надежда Алексеевна диэки далайда. Софр. Данилов
Биир курбачыйбыт эдэр саллаат хаҥас илиитинэн далайан аһыллан турар аан диэки ыйда. П. Филиппов
[Эппилиэттээх нууччаҕа] илиитинэн далайда: «Билсэн кэбис, ротмистр Угрюмов». «ХС»
монг. далай
II
1. аат.
1. Дириҥ уулаах киэҥ күөл, өрүс эбэтэр муора. ☉ Широкое и глубокое озеро (река) или море
Баҕа иигэ далайга эбиилээх (өс хоһ.). Кини [киһи] эбээт, тоҥ муустаах далай Дуулаҕа модьоҕотун солообут, Аргыардаах хоту Арктика Аанын тэлэйэ арыйбыт. С. Васильев
Күн сөтүөлүүр, көмүс хатырыктаах умсар далайдара биһиэхэ баһаам. «ХС»
Киэҥ далай үрүҥ көмүстүү килбэйэ көҕөрөн, аппа аттынан оргууйдук устан күөгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Муҥура, улаҕата биллибэт киэҥ куйаар. ☉ Беспредельное, безграничное пространство
Оо, хаһан эрэ мин даҕаны Омуннаах сүүрбэ саастааҕым, Ол далайы, ол халлааны Кууһар дохсун санаалааҕым. С. Данилов
[Ый] Түҥкүрбүт далайтан ыйанан Түҥнэри хайыһан өҥөйдө. П. Тобуруокап
Халлаан хараҥа далайыгар харах сулустар муодарҕаабыттыы чипчиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
3. түөлбэ. Таба муоһун кэлим сабарайа. ☉ Массивная, увесистая часть рогов оленя
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайыгар» баар дииллэр. С. Тумат
2. даҕ. суолт.
1. Түгэҕэ биллибэт, наһаа дириҥ, улахан, муҥура суох. ☉ Чрезвычайно глубокий, широкий, безграничный
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
Киһитэ тайҕа киэҥ далай түгэҕиттэн кинини була охсон ылла. Амма Аччыгыйа
Улуу далай муораларбыт Оччоон чөҥөрүйэн, Түһэн барбыттара Тоҕо бэрдэй! П. Тулааһынап
2. көсп. Ис дьиҥҥэ тиийэр, киэҥи хабар (санаа, өй туһунан). ☉ Доходящий до сути, всеохватывающий (о разуме, мысли человеческой)
Кыыс [хотонтон] тахсан кэллэ уонна хаҥас быыс кэннигэр тиийэн, дириҥ далай санааны саныы олордо. Эрилик Эристиин
3. көсп. Бүппэт, эстибэт (күүс, кыах туһунан). ☉ Неиссякаемый, неистощимый (о мощи, силе)
Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх. Т. Сметанин
Ийэ буорбут чэлгиэниттэн Төһө бурдук үүнэр да - Оччо далай күүстээхпит Фашист бииһин эһэргэ. И. Чаҕылҕан
♦ Далай акаары көр акаары
Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай. П. Ойуунускай
Эбэн этэн ис, Даллаҥныырыҥ аанньа Далай акаары, Көбүөхтүүрүҥ аанньа күөх киһиргэс. «ХС»
◊ Куораан далай (далаан) ытыс (илии) көр куораан
[Абааһы уола] Айыы бухатыырын куораан далай ытыһынан икки атаҕын икки ардыттан ылла да, үрдүк былыт оһуутуттан өрө быраҕан кууһуннарда. Ньургун Боотур. [Сатамматах сирэйдээх киһибит] Кураанах тиит быһаҕаһын саҕа Куораан далаан илиилээх эбит. Саха фольк. Күөх далай - уу эйгэтэ, уу иһэ; дириҥ күөл. ☉ Водная среда, водное пространство; глубокое озеро
[Сабыйа Баай хотуннаах] Кыыстаах уол оҕолорун Кыбынан олорон Күөх далай уутунан Көйө сууйдулар. П. Ойуунускай
[Хабырыыһы] былыр үйэҕэ күөх далай түгэҕэр дьуоҕаран баран, үөр буола сырыттаҕа диэн тойоннообуттар. И. Гоголев. Чөҥөрө далай - түгэҕэ биллибэт чүөмпэ. ☉ Глубокий, бездонный омут
[Чупчуруйдаан] Чурумчуку харытын Тордуоҕунан хаптарда, Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй
монг. далай, тюрк. талуй