таптан I диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Сычаас!» — сүр түргэнник түптэлэнэн сүүрэн иһэн хортууһун кэттэ, сиэптэрин таптаммахтаата. А. Софронов
Миитэрэй тобугун таптаммахтаата. Амма Аччыгыйа
[Уоһук: (хотуурун таптаммахтаан баран)]. Дьэ, доҕор, мунньахха сылдьыбыт киһи, тугу иһиттиҥкөрдүҥ? Күндэ

даҕ., кэпс. Көйгөтүтэ тутуллар, истиҥник санаммат, таптаммат (ким-туох эмэ). ☉ Нелюбимый, немилый, чужой
Дьахтар уруута амарах, эр киһи уруута таһырах (өс хоһ.). Үгүһү миэхэ кэпсиир ээ Үөрбүт онньос олдьу суола: «Айылҕаны таптаа», — диирэ, Айылҕа таһырах уола. С. Данилов
ср. осм. ташрак ‘более внешний, дальше расположенный’

с. 1. рел. таҥара, үҥэр таҥара; 2. уст. поэт, (о предмете обожания) үҥэр тан-ара (ким эмэ олус күүскэ таптанарын, ытык-танарын туһунан).

1. аат. Туох эмэ бытархайы киһи үс тарбаҕын төбөтүнэн эрэ ыларын саҕа (хол., туус, табах). ☉ Щепотка, щепоть (как мера чего-л. сыпучего)
   Туус умналаһа киирдим. Биир эмэ кымааҕы салҕаайаҕын? Софр. Данилов
   Бурдук диэн кымаах да суох. Бэс Дьарааһын
2. даҕ. суолт. Олус кыра, аҕыйах (киһи тарбахтарын төбөтүнэн эрэ ыларын саҕа). ☉ Небольшой по количеству, объему, в одну щепотку
   Лэглээр оҕонньор ойон туран, чох тарда охсон, уокка арыы бытархайын уонна биир кымаах табаҕы бырахта. Амма Аччыгыйа
   Эн да үтэһэҥ тостуо, кэмиҥ-кэрдииҥ кэлиэ. Бу биир кымаах буору харыһыйдыҥ. Харыһыйдаргын эбии, мэ, хараххар таптан! Суорун Омоллоон
   Ийэбит кутуу чэй, кымаах туус көрдөһө, соторусотору ыалга барар. Кэпсээннэр

даҕ.
1. Дьонугарсэргэтигэр ытыктанар, чиэстэнэр, бочуоттаах. ☉ Уважаемый, почитаемый, почтенный
Маанылаах ыалдьыты күндүлээн көрүстүлэр.  Өндөрөөс оҕонньор бу дэ риэбинэ уруккута биир маанылаах ыала этэ. П. Ойуунускай
2. Ордук, ойуччу тутуллар, бүөбэйдэнэр, таптанар. ☉ Пользующийся особым вниманием, расположением, любовью
Бүтүн аҕа ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн батты гас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
3. Ордук кэрэ, үчүгэй көстүүлээх (үксүгэр айылҕа сэдэх кыылын, көтөрүн этэргэ). ☉ Доставляющий наслаждение взору (о редких зверях и птицах)
Киһи обургу уодаһыннаах өйүн абыгар-албаһыгар аар тайҕа маанылаах көтөрөсүүрэрэ иҥнэри аспыт күөстүү, киирэн охтон-өлөн испитэ. Далан
Барҕа баайдаах, устата-туората биллибэт киэҥ тыа маанылаах оҕотун [тайаҕы] аһынардыы туттара. Н. Борисов
Ман на хотугу кыраай оҕото туундара маанылаах көлөтүн, таба кырачаан тугутун, көрөн-харайан, бүөбэйдээн улаатыннарбыта. «Кыым»
4. кэпс. Баай, дэлэгэй астаах-үөллээх. ☉ Знатный, богатый угощениями (напр., стол)
Бастыҥ астаах маанылаах остуолу тулалаан Алгыстаах тойугу туойуоҕуҥ. Эллэй
Быр курдук ичигэс балаакка маанылаах остуолугар бырааһынньыктыы олорбуттара. В. Протодьяконов

дьөһ.
1. Чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөн, предмет алын өттүгэр хайааһын буоларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, под которым совершается и распространяется действие (управляет винительным падежом: под, мимо)
Суруктаах сыыр аннынан күҥҥэ сүүһүнэн пуойастар сылдьаллар. А. Федоров. Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
Ол курдук, Москва куораты аннынан, Хос куорат тутуллан, сир анна сандаарда. С. Васильев
△ Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр (үксүн төрүт түһүккэ турар ааттары кытта тутлар). ☉ Выражает абстрактно-пространственные отношения (употр. преимущественно с именами в основном падеже)
Эн күн знамяҥ аннынан Эрдээхтик сахалар хаамабыт. Күннүк Уурастыырап
Ардах аннынан, быыл быыһынан Айанныырбыт бэрдин биллим. Дьуон Дьаҥылы
△ Быһаарыылаах ааты туохтуу түһүккэ салайыан сөп. ☉ Может управлять винительным падежом имени, выражающим определенный предмет
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Бырааттыы Софроновтар Өктөөп күнүн аннынан, Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн ситиспит үрдүк чыпчааллара, дьоллоох суоллара — ити биһиги Сэбиэскэй кэммитигэр үөрэммит, үлэлээбит, сайдыбыт саха бастакы научнай каадырдарын эркээйилээх суола. «Кыым»
2. Биир предмет атын предметтэн ахсаанынан, хаачыстыбатынан уо. д. а. бэлиэтинэн алын таһымҥа турарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Употребляется при обозначении более низкого положения одного предмета относительно другого по количеству, качеству и другим признакам (управляет винительным падежом: ниже)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Арааһа, балтараалыы эрэ бууту аннынан тардыыһыктар. Тумарча
Таҥараны аннынан, киһини үрдүнэн баар үһү. (тааб.: өлөр өлүү). [Туттарыллыбыт эттэн] ортону аннынан уойуулааҕа 109 сэнтиниэр, эбэтэр 8,3 бырыһыан. ПДИ КК
3. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, баар предмет атын предмет кыаҕын иһинэн баарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании предмета, в пределах которого находится другой предмет
Бадаайап Маппыйы аҕабыыкка сүрэхтэппит, бэйэтин аннынан суруйтарбыт. Л. Попов
Бу барыта түөһүн таптаммыт, бытыгын имэриммит күбүрүнээтэр тойон үтүө дьаһалын аннынан баар этэ. Эрилик Эристиин

I
албаа диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт, Ылламмыт, Кыайыынан албаммыт Кыһыл былаахпытын Сэттэ муора ардыгар Тилэри ыйаабыппыт. А. Абаҕыыныскай
Албаммыт, таптаммыт ат сылгы, быраһаай! Күннүк Уурастыырап
II
даҕ., үрд. Аатырбыт, бэртээхэй, уһулуччулаах (үксүгэр поэз. тутлар). ☉ Славный, отменный (обычно употр. в поэз.)
Үтүө кэскил, Үөрэхбилии, Албан үлэ, Айар идэ Аана биһиэхэ аһаҕас. А. Абаҕыыныскай
Манна куйаар да салгыҥҥа, эрэл уота, эн албаҥҥын!.. И. Чаҕылҕан
Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы …… Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтыы Тураарыҥ! С. Зверев
△ Ыар-нүһэр. ☉ Священный, тяжкий (о клятве)
Албастаах санааттан талыллан тахсыбыт албан андаҕартан ордук ыарахан бэлиэ тапталга баар буолуо диэбэппин. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Албан уккуйан (алкыйан) фольк., үрд. — 1) ким, туох эрэ туһа диэн анаанминээн, ыарахан сындалҕаннаах айаны тэлэн (ханна эрэ дьулус, кэл-бар). ☉ Во имя кого-чего-л. преодолевая труднейший путь (идти, ехать, устремляться куда-л.)
Күөх муох таҥастаах Көй Боллох тойоҥҥо аат ааттаан, албан уккуйан киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойду Алыс адьырҕалара Албан алкыйан ааҥнаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураты дойдулартан Атын аартыктартан Аат ааттаан, Албан уккуйан Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев; 2) анаан-минээн сиһилии, ыатаран (ааттаа — үксүгэр олоҥхоҕо дьулааннаах, улуу күүстэри). ☉ Проникновенно, подробно, с особым пристрастием (называть, перечислять великие и грозные имена в олонхо, что может быть чревато тяжелыми последствиями)
Аллараа адьарай аймахтарын Аҥаарыйар атыыр ааттаахтарын Албан уккуйан тураммын Ааҕан таһаардахпына [АанДьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит]. П. Ойуунускай
◊ Албан аат үрд. — үрдүк хайҕалынан киэҥник биллии (уопсастыбаҕа, норуокка уһулуччулаах үтүөнү оҥорон). ☉ Громкая слава; широкая известность (обычно о людях, имеющих выдающиеся заслуги перед обществом, народом)
Өрүү мин түүлбэр киирэр, Өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айылҕаны баһылыыр Албан ааттаах үлэлээх Суола, Суола дьонноро, Сураҕырыҥ — аатырыҥ! С. Зверев
Ийэ дойду чиэһин, Кыайыы, көҥүл иһин Кыргыһан Охтубуттарга Албан аат, норуот махтала! А. Абаҕыыныскай. Албан аат кулууба — өрөбөлүүссүйэ, үлэ уонна сэрии бэтэрээннэрин түмэр тэрилтэ. ☉ Клуб Славы (общественная организация, объединяющая ветеранов революции, войны и труда)
Албан аат кулуубун оройуоннардааҕы тэрилтэлэрэ улахан кыһамньыларын уураллара эрэйиллэр. «Кыым». Албан аат музейа — өрөбөлүүссүйэ уонна сэрии кыайыыларын көрдөрөр аналлаах музей. ☉ Музей, посвященный победе в революции, Гражданской и Великой Отечественной войне
Тиксии орто оскуолатыгар киирдэххэ албан аат музейыгар хараҕыҥ хатанар. «ББ». Албан ааттаа — үтүө дьыаланан аатырт; уруйдаа, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять
Субу сиргэ олорорго Уотта оттуҥ, маста мастааҥ — Субу сири өрүү хайҕааҥ, Өлбөт-сүппэт албан ааттааҥ! Күннүк Уурастыырап
Биһиэхэ, ама, аҕыйах үһүө — Аҕа дойдутун албан ааттыыр Оҕо сааһыттан соруммут? С. Федотов
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). Албан ааттан көр албан аатыр. Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. С. Зверев
Айхал этэбит ньургун дьоннорго — Өлөр өлүүнү кыайбыттарга, Төрүүр дьиэттэн албан ааттанарга Анал пааспар ылбыттарга. И. Эртюков. Албан аатыр — үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник билин, уруйдан, айхаллан. ☉ Быть прославленным, получать широкую известность, громкую славу (своими большими добрыми делами)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан бүтүн аан дойду култууратын сайдыытыгар саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөн, аартык ахсын атыыр оҕус курдук лаҥкыначчы айаатыыр албан аатырбытын туһунан көбө-саба кэпсээн кэҕийэр, ыллаан чоргуйар. Болот Боотур
Кырдьаҕас хомуньуус бэтэрээннэр ыччат ортотугар аҕа көлүөнэ албан аатырбыт бойобуой уонна үлэҕэ үгэстэрин пропагандалааһыҥҥа көхтөөхтүк кытталлар, үгүс сыраларын, билиилэрин-көрүүлэрин биэрэллэр. «Кыым». Албан аатырыы — улахан үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник биллии, уруйданыы, айхалланыы. ☉ Широкая известность, громкая слава
Үлэҕэ баар — албан аатырыы, Үлэ — ырыа, үлэ — үөрүү. Дьуон Дьаҥылы
Албандьаһах аат көр албан аат. Ат тиийиэҕинэн албан-дьаһах аат (өс ном.). Аартык тиийиэҕинэн Албан-дьаһах ааккын Ааттаан эрэбин, Суол тиийиэҕинэн Суон-модун сураххын Сураҕалаан эрэбин! П. Ойуунускай
Туох да өйдөппөт билигин Аар Гудал албан-дьаһах аатын, Кини кэрэ Тамаратын! М. Лермонтов (тылб.)
III
аат., түөлбэ. Дьаҥ, ыарыы. ☉ Эпидемическая болезнь, эпидемия.

1. аат.
2. үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. ☉ Сердечный прием с обильным угощением
   Ыраах халлаан ыарын тыыран «Ыалдьыт» кэлэр күнүгэр - Долгутуулаах далбары [тэрийиэхпит]. Күннүк Уурастыырап
   [Киис Бэргэн:] Кини эйигин араастаан алы гыныа, Бастыҥ маанытыгар, далбарыгар олордуо. И. Гоголев
   Таака күндү хоноһолору далбар бөҕөнөн көрсөр. Р. Кулаковскай
3. эргэр., фольк. Аһыыр остуол. ☉ Стол для угощения
   Аҕыс атахтаах хатыҥ араҕас далбары тардан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
   Ол [хаҥас диэки] баран хаҥарҕастаах хаппахчы иһиттэн сылгы түөрт ойоҕоһун араҕас туос сандалы далбарыгар тарта да, аһаан имиппитинэн барда. Ньургун Боотур
   Кулуба маанылыыр уолун хоолдьугатыгар кур эримэх биэни астаппытын буһараннар, далбарга хоторбуттар. ИН ХБ
4. эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. ☉ Большой берестяной или кожаный сосуд для кумыса
   Саар киһини самыытын хараҕынан танылҕан далбара тардыллан турар. ПЭК СЯЯ
   Күөх хонууга ыһыахтаахтар түһүлгэ тэрийэн, далбар тардан, арыылаах кымыһынан [дьону] айах тутан аһатан барбыттар. Саха сэһ. II
5. поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. ☉ Прекрасная местность, изобилующая богатством
   Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Сир-дойду кэрэ-киэҥ далбара Синньилэ солконон симэннэ. А. Бэрияк
   Ийэ сирбит далбарыгар Илгэ туораах ыһыахпыт. И. Чаҕылҕан
   Айылҕа - барыбыт Айбардыыр далбарбыт. В. Кейметинов (тылб.)
6. Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. ☉ Полная обеспеченность; беззаботная, вольготная жизнь
   Оҕо сааһым далбара сотору уурайбыта: сэттэбин туола иликпинэ эбэм өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбараан, этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт. Болот Боотур
   [Суоһалдьыйа:] Кыыс оҕо төрөөммүн Күн далбарын билбэтим. И. Алексеев
   6
   далбарай 2 диэн курдук. Ханна баарый татыйыгым, Ханна баарый далбарым? Күннүк Уурастыырап
   Холкуҥ, нарыныҥ, үчүгэйиэн, Эбээн кыыһа далбарым. Сибэккилэр
   Таалалыахпыт, далбарым сыыһа, Таптал сылам нууралыгар. А. Пушкин (тылб.)
7. даҕ. суолт.
8. Мааны, бастыҥ. ☉ Наилучший, превосходный
   Айылҕа маанылаахтарын [кыталыктар] далбар үҥкүүлэрин көрбүппүттэн дуоһуйа, манньыйа сыттым. С. Дадаскинов
9. Өҥ, тот, дэлэй. ☉ Сытный, богатый, изобильный
   Кэпсэтиэх эрэ маннык далбар үйэҕэ биһиги төһө үчүгэйдик олорорбутун. И. Аргунов
   Ол да буоллар далбар олоххо Таалалаан үөрэммит киһиэхэ Көҥүл мэлдьи таптаммат. А. Пушкин (тылб.)
10. Киэҥ-куоҥ, дуолан. ☉ Широкий, привольный
    Күммүт уота көччүйэр Көнө, далбар хонуутун Күөҕүн үөһэ күөрэйэн [күөрэгэй] Көрүлүүрүн кытары …… Күүстээх үлэ күүркэйдэ. П. Тобуруокап
    ◊ Аан дойду араҕас далбар быара фольк. - аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. ☉ Самый плодородный, изобильный центр мира
    Аан дойду Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [Көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай
    Аан дойду араҕас далбар быарыгар [күн] Сандаарыйа ойон тахсар. Суорун Омоллоон. Айыы далбар поэт. - эйэҕэс, амарах. ☉ Приветливый, ласковый, добрый
    Сахаҕа былыр-былыргыттан айыыһыт хотун курдук күн санаалаах айыы далбар эмээхситтэр бааллар. И. Гоголев
    Мадонна айыы далбар мичээрин долгутар күүһэ Үйэ-саас уостубатын. В. Миронов
    Аан дойдуларым айыы далбар Иччилэрин кута - аал уотум, Эһэкээним иннигэр - Алгыс тылларбын, амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев. Айыы (куо) далбар кымньыы фольк. - олоҥхоҕо: аптаах кымньыы. ☉ В олонхо: волшебный кнут
    [Оҕо барахсан] Бастыҥ сэргэни Аҕыс салаалаах Айыы далбар кымньыытынан Тоҥсуйан лобугуратта. П. Ойуунускай
    Айыы бухатыыра аҕаһа биэрбит айыы куо далбар кымньыытын үс төгүл эрийэ оҕуста. Ньургун Боотур. Араҕас арыы (үүт, сүөгэй) далбардаах фольк. - өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. ☉ Плодородный, урожайный; изобилующий чем-л.
    Араҕас арыы далбардаах, сөҥ сүөгэй сүдүрүүннээх (өс ном.). Тиийиэхпит үүт, сүөгэй далбардаах Өҥбыйаҥ Аммаҕа, Тааттаҕа. Эллэй. Араҕас далбар фольк. - байылыат, уйгубыйаҥ. ☉ Изобилие, плодородие, богатство
    Арыы тыабыт ардынан Араҕас далбар аллыаҕа. Суорун Омоллоон
    Аан ийэ дойдум Араҕас далбарыттан арахсан [Түөкүн аатырбытым иһин] Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын. Эрилик Эристиин. Далбар олох эргэр.- чуулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. ☉ Нары в якутской юрте, расположенные в чулане (где обычно спят девушки) или за занавеской (перегородкой)
    Далбар олоххо ким да суоҕа. И. Гоголев. Далбар чабычах эргэр. - айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. ☉ Берестяной сосуд, вышитый узором из конских волос и ивовых прутьев, в который наливают кумыс с маслом, предназначенный для угощения небожителей айыы и духов природы иччи
    Таҥалайдаах ойуулаах Далбар чабычаҕы тартыбыт. Саха фольк. Мандаар матаар ойуулаах Матаарчах иһит бааралаата, Таҥалайдаах талахтаах Далбар чабычах ханыылаата. С. Васильев
    Улахан далбар чабычахха саамал кымыһы кырылаччы куталлар. К. Уткин. Далбар Чуонах - Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. ☉ Название абаасы - злого духа, живущего на южном небе Нижнего мира. Далбар чэчир - ыһыахха, урууларга уо. д. а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах. ☉ Молодая свежесрезанная ритуальная березка, воткнутая в землю на праздничной поляне, украшенная тонкой веревкой, сплетенной из белого конского волоса. Бар дьоно мустубутугар Эллэй Боотур далбар чэчирин, илин диэки хайыһыннаран, тоҕойдуу туруоран баран тыл этэр. НСА ПШЯП