сущ.
таратаайка (икки көлөһөлөөх тэлиэгэ).

ж. арба (Крымҥа, Кавказка, Орто Азияҕа таратаайка, Украинаҕа уһун систээх тэлиэгэ).

аат. Киһини олордон эбэтэр сытыаран баран илдьэр, көлүөһэлээх кириэһилэтиҥи эбэтэр нааратыҥы тэрил. ☉ Небольшая тележка для перевозки человека в сидячем или лежачем положении
Бачча этэмэт эрээри биһиктээх оҕоҕо дылы тэлиэскэнэн тастара, ороммун оҥорторо сырыттаҕым. Софр. Данилов
Табыллан оҥоһуллубут таратаайка тэлиэскэҕэ Нарайан кэлэн лах гына олордо. Р. Баҕатаайыскай
Саад муннугар хас да хачаалка, бамбук остуол, икки тэлиэскэ бааллара. Н. Островскай (тылб.)

сыһ., кэпс.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыга симэн. ☉ Плотно, туго (набивать, наполнять что-л. чем-л.)
«Собону тэриэлкэҕэ лыгыччы хоторон баран, утары көрсөн олорбут киһи, куһаҕана суох буолуо этэ», — Миша бэйэтин баҕатын быктарбыта. И. Федосеев
Кыһын били «балтараа туонналаах таратаайкатыгар» табаар бөҕөнү лыгыччы тиэйэн баран алта көстөөх сир гэ айаннаабыт. КНЗ ТС
2. Хамсаабат курдук ыга, кытаанахтык, лигиччи. ☉ Крепко, плотно, прочно (напр., садиться, ложиться)
[Оҥочоҕо] тоҕус киһи лыгыччы олорбуттар. И. Гоголев
Хаһыытаан көрдө. Матасыыкыл тыаһыгар Сөдүөт ону истиэх буолбатах, лыгыччы олорбутунан кыһалҕата суох айанныы турда. В. Яковлев
Массыы на туох баар ыйааһынынан бүтүннүүтүнэн мууска лыгыччы тү һ эн тур ара. Тулхадыйбат д.

сыһ.
1. Тугу эмэ ылсан хорутуулаахтык, киэҥ далааһыннаахтык (оҥор, толор). ☉ Успешно, с большим размахом (делать, выполнять что-л.)
Иван Гоголев тиэтэйэсаарайа хааман-сиимэн иһэрин курдук, эмиэ кудуччу, хоннохтоохтук үлэлиир. С. Тарасов
Аныгы үйэҕэ бары барыта баар буолан, …… тутуу даҕаны киэҥ хоннохтоохтук барар буолла. «ХС»
2. Ис-иһигэр киирэн, сиһилии, киэҥник. ☉ Подробно, правдиво, содержательно
Поэма кыаҕа киэҥ. Кини көмөтүнэн олоҕу хоннохтоохтук көрөн хоһуйуохха сөп. П. Аввакумов
Эдэр ааптар олох, дьылҕа-хаан туһунан киэҥ-куоҥ ис хоһоонноохтук, хоннохтоохтук, өссө кимэн киириилээхтик этэр. «ЭК»
3. Сэниэлээхтик, кыахтаахтык, түргэнник (аты этэргэ). ☉ Энергично, ходко, быстро, стремительно (двигаться, о лошади)
Ат сэлиинэн анньан, хоннохтоохтук айаннаан, чигдитийбит суолга туйаҕын тыаһа табыгыраан, иһэҕэ ыһылла истэ. В. Протодьяконов
Покровскайдааҕы ОПХ атыыр тыйа Сигнал [ат аата] атыттартан хоннохтоохтук ойуолаан бастаан кэллэ. «Кыым»
Хараҥа кугас ат, сэксэҥэлээбит үрдүк таратаайканы соһон, хоннохтоохтук сиэлэн иһэр. А. Куприн (тылб.)

аат.
1. Сүөһү, сылгы киирбэтин диэн, уһун сиэрдийэ мастаах бүтэй тутуу (икки миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх мас тоһоҕолору кэккэлэһиннэри утарыта анньаллар, сигэлииллэр уонна онно кыбыта уһун сиэрдийэни уураллар). ☉ Изгородь (вокруг стога, покоса, пашни и т. п.)
Күрүөтээҕэр намыһах, аттааҕар күүстээх баар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Тэмэлдьигэн [киһи аата] бурдук күрүөтүгэр өйөнөн, көрөн турда. А. Софронов
Чэйдии олорооччуларга кыараҕас харахтаах, даба ырбаахылаах хатыҥыр дьахтар күрүө быыһынан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сарсыарда эрдэ, бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
2. Сүөһүнү, сылгыны быстах кэмҥэ тутар, хаайар бүтэй: бүтэйдэммит сир; дал. ☉ Загон для временного содержания скота, лошадей; огороженное место
Хардааччы, хотон кэннинэн, дал күрүөлэрин кэрийэ сыбдыйан, саамай уһук кыбыы кэннигэр аһыы турар, маарыын миинэн кэлбит атыгар тиийдэ. С. Никифоров
Манчаары оҕо чугас ыалыттан сыарҕа уларсан, Чоочо оҕонньордооххо баран, оҕуһун күрүөҕэ уган баран, дьиэҕэ киирэн ортоку ороҥҥо олорбут. МНН
[Табалар] Күрүөттэн куотаары, Көҥүлгэ көтөөрү, Үрүҥ күн сырдыгын Тиһэҕин көрөөрү, Аалыҥнаан, айманан өрүтэ көтөллөр. В. Лебедев (тылб.)
3. Киһи уҥуоҕун аҕыраадата. ☉ Могильная ограда
Сэбиэт үлэһиттэрэ эмээхсин уҥуоҕун күрүөтүн иһиттэн көмүстээх-түүлээхтээх дьааһыктары хостоон эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Маппыр аҕабыыттаах ийэбит сытар тимир күрүөтүн иһигэр ыскамыайкаҕа олороро. Л. Попов
4. эргэр. Үллэһиккэ тиксэр өлүү ходуһа (ортотунан үс сүүс-түөрт сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, который давал в среднем тристачетыреста якутских копен, или приблизительно девятьсот-тысяча двести пудов сена
Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Семен Степанович Егоровтар диэн баай ыал кыыһын кэргэннэнэн, биир күрүө сирдэнэр, отучча сүөһүлэнэр. Эрчимэн
Бу хочо, уон алта күрүөлээх сир бүтүннүүтэ Никифоров кинээс өлбүгэтэ. М. Доҕордуурап
♦ Күрүө (сыыр) намыһахтыы — кыра мөлтөх киһини сэнээн, атаҕастаан (кэлтэччи буруйдаа, үөх). ☉ Пренебрегая кем-л., унижая маленького беззащитного человека (валить всю вину, набрасываться на него; ср. на бедного Макара все шишки летят). Таһырдьа Тээллэрис саҥата ньамаланна: «Күрүө намыһахтыы барытыгар мин буруйдаах буолан истэҕим!» И. Гоголев
[Сүөкүлэ:] Тиитэбис хотуна бөһүөлэги биир гына кэрийэн кэҕилдьийэ-кэҕилдьийэ, күрүө намыһахтыы, миигин холуннаран хобусиби тарҕаппыт. И. Семенов. [Тойон] былаас уларыйыаҕыттан мунньа сылдьыбыт уоҕа-кылына, абата-сабата сөптөөх сылтаҕы булан биирдэ тоҕо барда уонна күрүө намыһахтыы Чиэнэ үрдүнэн көттө. И. Данилов. Күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит — манабыла суоҕунан туһанан, атын киһи үбүн-аһын бэйэҥ тускар туһан. ☉ Злоупотреблять чужим добром, пользуясь отсутствием контроля (букв. напал на сено без изгороди).
◊ Боотулу күрүө — сиргэ утарыта уонна кириэстии саайыллыбыт икки мас тоһоҕолорго уһун сиэрдийэ ууруллар бүтэйэ. ☉ Ограда из кольев, вбитых в землю крест-накрест, на которые кладутся поперечины
Былыргы дьадаҥы ыал икки мас боотулу күрүөтэ. Амма Аччыгыйа. Күрүө дьаҕыл — үрүҥ саалыр (ат). ☉ Бело-буланый (конь). Күрүө кэрэмэс — сорох сирдэринэн кыралаан туртайбыт (бытык). ☉ Черная с проседью (борода)
Бу киһи …… өрүскэ дьахтар икки түнэ үтүлүгүн курдук көбүөлээх уостаах, ол үрдүнэн буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I. Остуолба күрүө көр үүт күрүө. Сылбах күрүө — сиргэ таах сытар араас маһы хомуйан оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из валежника
[Чүөчээски] аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон. Тыын күрүө эргэр. — огдообо дьахталларга уонна дьадаҥы дьоҥҥо тиксэр, мөлтөх үүнүүлээх, кыра кээмэйдээх оттуур өлүү ходуһа. ☉ Очень маленький сенокосный участок с низкой урожайностью, отводимый вдовам и беднякам. Укаас күрүө эргэр. — ыстаарысталарга уонна быыбарданар дуоһунастаах дьоҥҥо сулууспаларын иһин бэриллэр оттуур ходуһа сир (оҕото суох киһи өллөҕүнэ, кини сириттэн бэриллэр). ☉ Сенокосный участок, который отводился старостам и другим выборным должностным лицам за службу (передается из земель, оставшихся после смерти бездетного человека)
Кинилэр [баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны «укаас күрүө» эбэтэр «тоһоҕо күрүө» диэни ылаллара. И. Аргунов. Үүт күрүө — сиэрдийэ угуллар анал дьөлөҕөстөөх баҕаналаах күрүө. ☉ Изгородь на столбах с отверстиями для жердей
[Туйаарыма Куо] Үс үүт күрүөнү Үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах. П. Ойуунускай
Таратаайканан Кыынньар [киһи аата] икки уола өрө харбатан, үүт күрүөҕэ хорута түһэллэр. А. Федоров. Киэҥ күрүө икки уһун эркинин үс мастаах үүт күрүө оҥорон баран, икки өттүн иин аан оҥоруохха сөп. «ХС». Хары күрүө эргэр. — баайдарга уонна аҕа ууһун тойотторугар өлүү сирдэрин таһынан эбии бэриллэр оттуур ходуһа сир (нэһилиэктэриттэн өр тэйэ сылдьыбыт уонна түһээни, тардыыны кыайан төлөөбөт дьадаҥы дьон сирдэриттэн бэриллэрэ). ☉ Сверхнадельный сенокосный участок, которым пользовались богачи и родоначальники (обычно это участки, принадлежавшие тем, кто отсутствовал долгое время в своем наслеге, или беднякам, неспособным платить подати и повинности).
ср. п.-монг. күрийэ ‘забор, ограда’