даҕ. Түүтэ, баттаҕа суох, тараҕайданан эрэр. ☉ Безволосый, плешивый, облысевший
Куриль үрүҥ паарынан өрүкүйэн тахсыбыт халчархай баһын сибэкки ойуулаах тэрэпиискэнэн соттон кээстэ. С. Курилов (тылб.)
Аттара буоллаҕына, ханнык эрэ халчархай кулгаахтаах, кугас ат этэ. М. Горькай (тылб.)

1. даҕ. Биир да баттаҕа суох гына кыргыылаах, тараҕай (төбө туһунан). ☉ Подстриженный наголо, лысый (о голове)
   Килчэркэй төбөтүн имэриннэ. — Килчэркэй төбөлөөх Охонооһой оҕонньор бурдукка искэҕи булкуйан алаадьылаабыта. Н. Абыйчанин
2. аат суолт. Туох эмэ ырааһыйата, тараҕайдаммыта (хол., сир хастаммыт ньуура). ☉ Голая поверхность, лысина (напр., о земле)
   Муохтаах сир килчэркэйигэр тэллэй үүммүт. — Былырыыҥҥы хаппыт сэбирдэх анныттан сир килчэркэйэ көстүбүт. М. Горькай (тылб.)

тараҕайдан диэн курдук
Туйаара ийэтин аттыгар олорон, ыалдьыты эмиэ кистии-саба одуулаһар: саас ортолоох, төбөтө тараҕайсыйан эрэр киһи. Софр. Данилов
Кайтуков тараҕайсыйан эрэр төбөтүн имэриннэ. «ХС»
Алааһым курааннаан тараҕайсыйбыт кырдалынан арҕааҥҥы тумус тыаҕа чугаһаан иһэн …… үөһэ тыыммыппын бэйэм да өйдөөбөккө хааллым. «Чолбон»

аат. Сыҥаах төрдө, сыҥаах иэдэс уҥуоҕун кытта холбоһор иэччэҕэ. ☉ Место соединения челюстей, височно-нижний челюстной сустав
Үөрэкөтө талкынньытын «оонньотон», килиэп бытархайа айаҕыттан саккырыырыгар кыһаммакка, имири-хомуру аһаан барда. П. Тобуруокап. «Бирикээһи толор! — диэн тоҕо барда. — Эбэтэр бэйэҥ талкынньыгын таһаарыам!» Р. Баҕатаайыскай
Талкынньыларын силгэтэ улугуран, аллараа сыҥааҕа ыпсыбат. Н. Борисов
Кини уола салгылаабыт номоҕон сирэйин одуулаата, биллэр-биллибэт тараҕайданан эрэр, кырдьаары гыммыт киһи сүүһэ сүүстээх, бөҕө-таҕа талкынньылаах. К. Симонов (тылб.)

даҕ.
1. Тараҕайданан эрэр. ☉ Облысевший, лысеющий. Халчаҕай төбөлөөх оҕонньор
2. Кэтит, ньылаҕар (сүүс). ☉ Широкий, покатый (лоб)
Сэмэн Макарович, халчаҕай сүүстээх төрөл киһи, уонна Көнтөөсөп киирэн кэллилэр. Э. Соколов
Халчаҕай үрдүк сүүстээх оҕонньор …… арааһы эргитэн бөлөһүөктүүрэ. «Чолбон»
3. көсп. Ото-маһа суох (мыраан, хайа). ☉ Без растительности, лысый (о горе, холме)
Кыһыҥҥы дьыбары чуучугураан Кыракый уолчаан дабайарбын Сыырдар халчаҕай сүүстэрэ Үчүгэйдик өйдүүргэ дылылар. Эрчимэн
Сир-дойду халчаҕай эбитэ үһү. Д. Апросимов
Тиит [киһи аата] мыраан халчаҕай сирэйин уонна Элиэнэ эбэ тоҥон сытар маҥан ньуурун эргиччи көрө олордо. «ХС»
ср. тув. калчах ‘плешивый’, бур. халсархай ‘плешь’

туохт.
1. Мэччиллэн, тэпсиллэн эбэтэр курааннаан куурхат, халтаҥ буол (мэччирэҥи, ходуһаны этэргэ). ☉ Лишаться растительности, оголяться (о пастбище, земельных угодьях)
Тукаам, билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ кэлэн барыа. М. Доҕордуурап
Мэччирэҥиҥ хайдаҕый, алааһыҥ халтаҥнаабыт дуу? С. Васильев
Үрдүк, чөллөөх аҕай сирбитигэр от аанньа үүммэт, халтаҥныыр. Д. Апросимов
Мэччирэҥнэр эрдэ халтаҥнаабыттара. ТССКС
2. Түүтэ суох буол, соролон, чарааһаа. ☉ Облезть, истончиться, ободраться (о шкуре)
Халтаҥнаабыт таба тэллэҕи …… сүгэн барар буолла. Амма Аччыгыйа
[Аянитов] онон-манан халтаҥнаабыт эһэ тириитэ сабыылаах намыһах кириэһилэҕэ лах гына суулунна. Софр. Данилов
Кырса тириитин бастааҥҥы түүтэ уһуннук тааҕытыйбыт сирдэригэр кыһыҥҥы уһун уонна ньуолах түүтэ кэбирэх буолар, ол түмүгэр халтаҥныыр. ТВА ККИи
3. Тараҕай буол, тараҕайдан. ☉ Становиться лысым, лысеть
Егор Николаевич икки илиитинэн халтаҥнаан эрэр төбөтүн харбанар. Далан
4. көсп. Аччаа, аҕыйаа (хол., харчы туһунан). ☉ Становиться меньше, уменьшаться (по количеству — напр., о деньгах)
Кэргэммэр Маайаҕа харчым халтаҥнаан, икки солкуобайдаах биһилэх аҕалтым ээ. Н. Габышев

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой