м., ж. кэлэҕэй, тардыас.

тардыалат диэнтэн хай
аата. «Тардыалатыы туһугар эмиэ туспа ыарыы быһыылаах. Оҕо сылдьан тардыас дьону үтүктүүттэн сиэттэрэн киһи тардыас буолар дииллэрэ кырдьаҕастар. Арааһа, ол оруннаах», — Харыйаан быһаччы түмүктээтэ. «Чолбон»

сыһ. Кыратык кэлэҕэйдээн, тардыалатан. ☉ Слегка заикаясь. Үрүҥ дьиэттэн Уйбаан учуутал тахсан кэллэ, сирэйэ ыгыллан баран, тардыастык эттэ: «Эн бу уолу тыытыма!» Амма Аччыгыйа
Испирдиэн сахалыы биллэр гына тардыастык саҥарар идэлээҕэ. ЕА ЭС

заика (в сильной степени); эппэт кэлэҕэй заика, который не может выговорить ни слова; балыктааҕар кэлэҕэй погов. пуще рыбы заика; ср. тардыас .

нареч. заикаясь; тардыастык саҥарар он говорит заикаясь.

даҕ.
1. Сэниэтэ суохтуҥу, мөлтөхтүҥү. ☉ Бессильненький, слабоватый. Аҥатахтыҥы ньирэй
2. Нэстиҥи, бытаанныҥы толкуйдаах. ☉ Медленно соображающий, туговатый на ум
Отчут уолу Ефим Степанов бэркэ оонньуур эрээри, арыый боччумуруон, бытаара түһүөн наада — тардыас, тыла суох дьон мөдөөт, бытаан, аҥатахтыҥы буолааччылар. «ХС»

кэскиллээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Туойбутум тускулланнын! Кэпсээбитим кэскиллэннин! Нор. ырыаһ. Кэпсэппит кэпсэтиим кэскиллэммэккэ Кэлэҕэй-тардыас тылланан Кэлэн турабын, улуу тойонум… П. Ойуунускай
Киирбэт күннээх үрдүк сайдыы кэскиллэнэ, кэҥии турдун! Күннүк Уурастыырап

1. даҕ. Эмти барбыт, кытыыта эмтэрийбит. ☉ С неровным краем, надломанный, выщербленный
   [Саһыл сири тарбыы сылдьан] илин тииһин ойо ыстаан кэбиһэр, онон эмтэгэй тиистээх саһыл буолар. Саха ост. I
   Тардыас киһи тардыалатан Дьаллайбыт Дьабадьытын курдук Эмтэгэй эбир күн элээмэлээх [дойду]. П. Ойуунускай
2. аат суолт. Туох эмэ ойдубута, эмтэркэйэ (хол., иһит кытыытын алдьаммыта). ☉ Надлом с дугообразным очертанием, зазубрина, щербина на чём-л. (напр., на краю посуды). Тиис эмтэгэйэ
   □ Ол алаас өтөҕүттэн биһиги былыргы иһиттэр тобохторун буларбыт, үчүгэй баҕайы сибэкки ойуулаах чааскы, бүлүүһэ эмтэгэйдэрин

даҕ.
1. Киһи сөпсөһөр, сөп дии санаабытын курдук. ☉ Правильный, верный
Дьэ, сөптөөх суолга туруммуккун. Н. Лугинов
Бу сөптөөх уураах этэ. Суорун Омоллоон
«Кырдьык даҕаны, бу сөптөөх ыйытыы буолла ээ», — диэн кини сатаҕайдык күлэн алларастаата. В. Протодьяконов
Дириэктэр олохтоох уорганнары кытта сөптөөх сыһыаны олохтообут. В. Яковлев
2. Ирдэбилгэ эппиэттиир, сөп түбэһэр, сөп буолар, табыгастаах. ☉ Такой, какой нужно, подходящий, годный
«Истиҥ эрэ…» — диэтэ, сөптөөх тылы көрдөөбүттүү, саҥата суох олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Педагогическай үлэҕэ бары өттүбүнэн сөбө суохпунан оскуолаҕа үлэлиирбин сатамматынан ааҕабын. Н. Лугинов
Сүбэһиккэ сөбө суох буолаахтыам ээ. А. Фёдоров
Куоракка баран хаал, онно сөптөөх үлэ көстүө. А. Сыромятникова
△ Кээмэйинэн сөп түбэһэр, табыгастаах (хол., таҥнар таҥас). ☉ Подходящий (по размеру), удобный (напр., об одежде)
Оҕобор сөптөөх түү куопта лааппыга тахсыбыт диэбиттэригэр барбытым. Софр. Данилов
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар анал инструмент оҥостуммут. Суорун Омоллоон
[Кыыс] бэйэтигэр сөптөөх туос ыаҕайаларын оргуһуоҕар иилэн, …… уу баһа барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эбэм миэхэ кыракый сону уонна эмиэ миэхэ сөптөөх кыра этэрбэһи кэһиитин уурбут. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ирдэнэрин эбэтэр буолуохтааҕын курдук, онно эппиэттиир, сөп түбэһэр. ☉ Сообразный с чем-л., соответствующий чему-л., подходящий к чему-л.
Улаханыгар сөбө суох намыыннык ньаамыргыы тоһуйда. Амма Аччыгыйа
Эн ити интеллигентнэй киһиэхэ сөбө суох сүөргү да кэмэлдьилээххин. Н. Лугинов
[Чокуурап:] Чэ, күммүт ыраатта. Сөптөөх үлэ буолла. С. Ефремов
Уоһа хатыҥыр бэйэтигэр сөбө суох эттээх. Г. Колесов
4. Туохха эмэ анаабыт курдук, көдьүүстээх, туһалаах. ☉ Годный к чему-л., подходящий к чему-л., достойный чего-л. [Сэбирдэх Сэмэн:] Тыый, дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П
Ойуунускай. Тула өттүнээҕи айылҕата бэрт кэрэ, куруорт оҥорорго сөптөөх сир буолуоҕа. Суорун Омоллоон
[Михаил:] Табаарыс Павловы биһиги бары билэбит, сөптөөх хандьыдаат. С. Ефремов
5. Тэҥнээх, холоонноох, дьүөрэлээх (ордук киһини этэргэ). ☉ Подходящий, равный кому-л., достойный кого-чего-л. (обычно о человеке)
Дьэ, мин эйиэхэ сөптөөх атас буолуом. Н. Неустроев
Сүүһүнэн ааҕар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, кырдьык даҕаны, тойоҥҥо сөптөөх, сүдү киһи эбит. Эрилик Эристиин
Сомсооҥҥо сөптөөх кыыс, дьахтар суоҕун кэриэтэ этэ бу кыракый нэһилиэккэ. В. Титов

аат.
1. Тустаах сиргэ чопчу бириэмэҕэ атмосфера аллараа араҥатын туруга (температурата, баттааһына, сөҥүүтэ, тыал хайысхата уонна күүһэ, онтон да атын метеорологическай көрдөрүүлэр). ☉ Погода
Күн-дьыл туһунан иһитиннэрииттэн көрдөххө, хоту улахан буурҕа, силлиэ түспүт. Далан
Киһи этин сааһын ааҕа өтөн киирэр сииктээх сиппэрэҥ күҥҥэ-дьылга кинилэр балтараа суукканы быһа сатыы айаннаабыттара. Софр. Данилов
«Таах олоруохтааҕар, хайдах күн-дьыл буоларын билгэлиибин», — диэн оҕонньорум хардарда. И. Сосин
2. Кэм. ☉ Время
Аара Өлүөнэнэн борохуотунан устан иһэн наар ырыа ыллаан оройуоннарынан куоталаһарбыт, күммүтүн-дьылбытын кылгатарбыт. И. Сосин
Күн-дьыл, күөйэ хаама сылдьан, кээрэтэн иһэриттэн куоппут диэн суох. С. Федотов
Күн-дьыл көтөнсүүрэн аастар-ааһан истэ. Н. Заболоцкай
3. Докумуон суруллубут күнэ, ыйа, дьыла. ☉ Дата. Сайабылыанньаҕар күнүндьылын ыйаар
— — Ол хонууга хантан Сэбиэти булан бэчээт уурдарабыт? — Оттон күнүн-дьылын мин суруйуом. Н. Габышев
♦ Күн-дьыл көрдөрүө — сотору кэминэн үчүгэйэ-куһаҕана биллиэ. ☉ Время покажет
Ким сөпкө этэрин күн-дьыл көрдөрүө. — Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов. Күнү-дьылы бараа — туһата суох дьыаланан дьарыктанан элбэх бириэмэни таах ыыт, тугу да гыммакка таах сырыт. ☉ соотв. коротать время
Тыый, дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П. Ойуунускай
[Егор Егорович:] Оттон, дьэ ол ону [ким бассабыыгын] билэр наадаҕа, доппуруос дуомун оҥоруоҕуҥ. [Дмитриев:] Ээ, оттон оннук ини, күнү-дьылы бараан. С. Ефремов
Хамначчыттар …… дьуоҕулаан, үлэттэн куота, күнү-дьылы барыы сатаабыттара киниэхэ суох этэ. А. Сыромятникова. Күнү-дьылы тардыма (тутума) — бириэмэни таах, солуута суох ыытыма. ☉ Не теряй времени даром, не тяни время
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон
Ээ, чэ бара охсуох түргэнник. Күнү-дьылы тардымыах. С. Ефремов. Күнү-дьылы ыыппакка — тутатына, суһаллык. ☉ Не теряя времени зря, как можно скорее
Күнү-дьылы ыыппакка, кинээскэ этэн, биир, түөрт уон сыл устата оттуур ходуһа оҥосторго, нэһилиэктэн көҥүллэтэ охсуохха. Күннүк Уурастыырап
«Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка, тахша оҕуш», — Болугур оҕонньор ыттарын сиэтэн дьон суолун батыһа хаамар. Н. Якутскай
◊ Күнү-дьылы билгэлээһин — күндьыл хайдах буолуохтааҕын эрдэттэн сибикилээн билии. ☉ Прогноз погоды
Синоптиктар бөлөхтөрө үлэлиэҕэ, күнүдьылы билгэлээһини утумнаахтык биэриэҕэ. «Кыым». Күнү-дьылы билгэлээччи — күн-дьыл хайдах буолуохтааҕын эрдэттэн сибикилээн билиинэн дьарыктанар киһи. ☉ Специалист по прогнозированию погоды, метеоролог
Ити кэмҥэ күнү-дьылы билгэлээччилэр балаҕан ыйа ардаҕа суох буолуо диэн иһитиннэриилэрэ дьон санаатын аһары көтөхпүтэ. «Кыым»