сыһ. Куттуур курдук. ☉ Так, чтобы внушить страх, пугая кого-л.
Ат Раймонд тиийэн кэлбитигэр, ынырык хараҕынан кынчарыйан баран, куттуурдуу таныытын тардырҕатта. Н. Островскай (тылб.)

сыһ. Соһуччу, эмискэччи. ☉ Неожиданно
Үөр сылгы өмүччү көрсөн Үргэн өрө тиҥинэһэн Үрүө-тараа бырдаатыттан Таныыларын тардырҕатан Тарҕам-арҕам сырыстылар. К. Туйаарыскай

көр тигинэс I
Ол кэнниттэн «маассабай оонньуу» буолан, төһө билэллэринэн, сатыылларынан, түүнү быһа өрө тиҥинэстилэр. Болот Боотур
Үөр сылгы өмүччү көрсөн Үргэн өрө тиҥинэһэн Үрүө-тараа бырдааттанан, Таныыларын тардырҕатан Тарҕам-арҕам сырыстылар. К. Туйаарыскай

урбачый 1 диэнтэн көстө түһүү. Үүчэ кыыс эрэйдээх хараҕа аантан арахпат этэ, кини санаатыгар доҕоро Спартак субу урбачыс гына түһүөхтээҕэ. М. Соров
Анарааҥҥы буур кэлэрин кытта, сиргэммит сылгылыы таныытын тардырҕатан, умса холоруктаан, урбачыс гынан харсыбытынан бардылар. «Кыым»

1. даҕ., кэпс. Туохха да наадата, туһата суох курдук куһаҕан, мөкү. ☉ Ненужный; никчемный, никудышный
   «Буоссата суох Борохулуо дьыаланан Дьарыктана сылдьар Дьаабал эбиккин»,— дии-дии, Таныытын тардырҕатта Таллан буулуур кулунчук. Р. Баҕатаайыскай
   Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт, үс ботуруонтан иккитэ эстибэтэҕэ, үсүһэ эрэ дэлби ыстаммыта. М. Шолохов (тылб.)
2. аат суолт. Туохха да туһата суох туох эмэ. ☉ Ненужная, никчемная вещь
   Киһи абарыах, бачча улахан маҕаһыыҥҥа наар иһити-хомуоһу, ол-бу борохулуону эрэ атыылыыр буоллахтара. «Кыым»

тыаһы үт. туохт. Бүтэҥитик уонна быстах-быстах саҥар, тыаһаа, тыын. ☉ Говорить или издавать звук отрывисто и глухо
Сиэрин эрэ ситэрэн, үрэн бурдурҕаабытынан, кырдьаҕас ыт кэлэн Тогойкин атаҕын сыллаан көрөн баран ааҥҥа нэмирийэн тиийэн тарбаан тардырҕатта. Амма Аччыгыйа
Биир — кини [Хачыгыр] тойоно Күтүр Көстөкүүн саҥата бурдургуур, оттон биирдэрэ буоллаҕына, Күтүр Көстөкүүн уола Бачыгыратар Баһылай саҥата. Эрилик Эристиин
[Маша] суорҕанын эбии бүрүннэ. Бэрт сотору муннун тыаһа бурдурҕаан барда. М. Доҕордуурап
Бронепоезд субу кэлбит. Сурдургуур, бурдургуур, уотунан уһуурар. Д. Кустуров

туохт. Тардыыгын абааһы көрөн, сүгүн хаамыма, тохтоо, кэннигинэн чугуруҥнаа (ат туһунан). ☉ Упрямиться, артачиться, уросить (о лошади)
Аттар олус мөлтөхтөр, Үгүстүк уурастыыллар, Арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Үнүр эмиэ айдаан буолбута: Туманныыр [ат аата] туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Баалынныын. Аны эттээх ат, айаннаан иһэн, уурастаан хаалыа. В. Миронов
Ат таныытын тардырҕаппыта, илин атахтарынан тирэнэн баран, уурастаан турунан кэбиспитэ. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ хап-сабар, түргэнник оҥор. ☉ Энергично браться за что-л., налегать на что-л. Тогойкин сүүрдэ, Вася кини кэнниттэн түһүстэ. Амма Аччыгыйа
Омурҕаннаан бүтэн отчуттар үлэлэригэр түһүспүтүнэн бардылар. В. Протодьяконов
Үрүҥ дуйдаах сылабаар төгүрүк остуолга итии буруонан бургучуҥнуур, хоноһо сүөгэйдээх лэппиэскэҕэ түсүһэр. Л. Попов
2
түс I диэнтэн холб. туһ. Оҕустар эмиэ күрдьүөттэспэхтээн баран, түсүһэн кэбистилэр. Далан
«Хата, олоруохтааҕар кыратык түһүспэппит дуо?» — Ньүкэн хаартытын тардырҕатар. Суорун Омоллоон
Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттара кини хоһооннорун, саха суруйааччыларын кытта түһүспүт хаартыскатын бэчээттээбиттэрэ. И. Федосеев
◊ Илин-кэлин түһүс көр илин-кэ- лин
Мин атым Чылбыаны кытта илин-кэлин түсүһэн кэлбитэ. И. Федосеев
Көбүөргэ сэттэ-аҕыс араа-бараа тустууктар илин-кэлин түсүһүөхтэрэ. НЕ ТАО

туохт.
1. Таныыгынан салгыны тыастаахтык, күүскэ таһаар (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ С шумом выпускать воздух из ноздрей, фыркать (обычно о лошади)
Бүтэй туйахтаах кыыллара биир сиргэ таба турбакка тэпсэҥнэһэллэрэ, төгүрүк туйахтарынан сири табыйаллара, таныыларын тардырҕата-тардырҕата, улахан баҕайытык тыбыыраллара. Далан
Ат аргыый тыбыырда уонна, иччитин сытын ылардыы, сымнаҕас муннунан акымалыгар сигэммэхтээтэ. Н. Якутскай
Эһэ эргийэ хааман, чугаһаатар чугаһаан иһэр, субу-субу кыланар, соруйан оҕонньору хапчытаары араастаан дьүһүлэнэр, тыбыырар, сири саралыы тарталыыр. Л. Попов
2. Муннуҥ хаана кэл (ыалдьан биитэр муннугун туохха эмэ өлөрөн). ☉ Кровоточить из носа (из-за болезни или травмы)
Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр Өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Күтүр өстөөх Хардьыгынаан баран Хаанынан тыбыырда. П. Ойуунускай
Хаанынан тыбыыран, хардыргыы сытар атыыр бөрөнү Байанай тыынын салҕаата. В. Протодьяконов
Кус кинини билэн хаалбыта бэрт буолан, Дьэллик, сэрэнэн бэрт ыраахтан үөмэн, быарынан сыылан иһэн, арай мунна тыбыырбыт. Н. Заболоцкай
3. көсп. Салгын баттаан, тугу эмэ (хол., паары) үрэн таһаар. ☉ Изрыгать, выбрасывать что-л. изнутри (о чём-л.)
Кулууп таһыгар биир «Беларусь» тыраахтар үлэлээн, күөх буруонан тыбыыра турар. И. Сысолятин
Холумтан ыксатыгар турар улахан алтан сылабаар оргуйан үрүҥ күдэнинэн тыбыырда. «ХС»
Массыына күөх буруонан тыбыыраат, хоҥнубутунан барда. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Кыатана сатаан баран, туттуммакка, салгыны муннугунан, уоскунан эмискэ таһааран күл. ☉ Не сдержавшись, рассмеяться, прыснуть со смеху
Хаста да күлэн тыбыыра түһээри гына-гына, Микиитэ арыычча туттунна. Амма Аччыгыйа
Муннукка ким эрэ күлэн тыбыырда. Э. Соколов
Бөлүөхсэн турар дьон быыһыгар ким эрэ күлэ сыһан, улахан баҕайытык тыбыырбыта. М. Горькай (тылб.)
5. көсп., кэпс. Эмискэ төлө биэрэн улаханнык, элбэхтик, түргэнник саҥар (уордайан, кыыһыран). ☉ Внезапно гневно, громко заговорить; ругаться, изрыгать ругательства
Арыпыана биир ыалдьыта туох эрэ диэбитигэр өһүргэнэн, куоскалыы тыбыыра түһээт, ааны хайа быраҕан хоһугар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Саҥа хоту эргиллэ түспүтүм, сэгэриэм, [кыыс] дьэ мин киһибэр кыыһыран нууччалыы тыбыыра ахан турар эбит. Нэртэ
♦ Мунна да тыбыырбат (бүппэт) көр мурун
Чэ, быһата, мунна да тыбыырбат муус чэгиэн, хоһуун-хоодуот киһи эрэ тулуйар айана. ВВ ЫСЫ
Били инбэлиит, ыарытыгаммын диэнэ ханна да суох, өссө эбии уойан, мунна да тыбыырбакка сылдьан кэлбит. ХБИДК
Күнү быһа ууттан тахсыбатахпыт да, ким да мунна да тыбыырбатаҕа. «ЭК»
Мунна тыбыырар көр мурун. Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС»
ср. саг. тым ‘фыркать’, др.-тюрк. тамур ‘капать (напр., о крови из носа)’