тиэтэй диэнтэн хай
аата. Тиэтэйии — алҕас атаҕа (өс хоһ.). Тулам барыта тиҥинэс, кэлиибарыы, тиэтэйии. П. Тобуруокап

сыһ. Соһуччу, эмискэччи. ☉ Неожиданно
Үөр сылгы өмүччү көрсөн Үргэн өрө тиҥинэһэн Үрүө-тараа бырдаатыттан Таныыларын тардырҕатан Тарҕам-арҕам сырыстылар. К. Туйаарыскай

сыһ. Кыһыҥҥы кэмҥэ курдук. ☉ По-зимнему
Сарсыарда эрдэ, үлэ күнэ саҕаланыытыгар, Агаша, кыһыҥҥылыы болточчу таҥнан баран, холкуос бэрэсэдээтэлин кэбиниэтигэр киирэн кэлбитэ. В. Протодьяконов
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Пиэрмэлэргэ сүөһүгэ эбии аһылыгы кыһыҥҥылыы күн аайы оҥорон сиэтии, хотоҥҥо тотохана уулатыы эрэйиллэр. «Кыым»

туохт., түөлбэ. Туох эмэ икки ардыгар быыс-арыт хааллар, ырыыска оҥор. ☉ Оставлять свободное место между чем-л., среди чего-л.
Тиҥинэс тиэхиньикэ үйэтин Тимир миҥэ тыраахтара Ытыктаан манна эйигин [сэргэни] Ырыыскалаан хааллардаҕа. Саһарҕа
[Маня] былырыын сайын мунньар массыына ырыыскалаабытын тарда сылдьан, соһуччу төбөтө ыалдьыбыта. А. Фёдоров

1. даҕ. Бэтэрээ өттүнээҕи, чугас өттүнээҕи. ☉ Ближний, близлежащий
   Уйбаанчык үрэх толоонун саҕатынан баран истэҕинэ, бэтэрээҥҥи күөлтэн кустар көтөн тиҥинэстилэр, күөлү эргийэ көтөн халаатаан аастылар. В. Протодьяконов
   Бэтэрээҥҥи хайалар анараа өттүлэригэр көҕөрөн көстөр хайалар төбөлөрө, киһи санаатын курдук, күөх тумарыкка киирэн сүтэн, көстүбэт буолуохтарыгар диэри бара тураллара, эчи, эриэккэһин! Г. Колесов
   Бэтэрээҥҥи маарга туруйа турууктуур. Н. Якутскай
2. сыһ. суолт. Туох эмэ буолуон иннинэ, урут. ☉ Раньше, до того. Ытыам бэтэрээҥҥи өттүгэр, куобаҕым көстүбэт буолла
   ♦ Бэтэрээҥҥи бэлэс — оттомо суох, мээнэ тыллаах, толкуйдаабакка, ыараҥнаппакка саҥарааччы; куба лахсыыр саҥалаах киһи. ☉ Болтун, пустомеля, пустослов
   Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт, Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев

туохт.
1. Чиҥээн, дьиппинийэн аллара түс, намтаа, кыччаа. ☉ Уплотняясь, осесть, уменьшиться в объёме
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Сиилэс ортото кытыытынааҕар куруутун күүскэ суоллан түһэр, ол иһин томточчу угуллара наадалаах. САС
Халыҥ хаар үрдэ бөһүйэн күнтэн күн суоллан, намтаан иһэр. «ХС»
2. Этиҥ ыанан дьүдьэйбит, кыччаабыт көрүҥнэн. ☉ Усыхать, терять в весе (о человеке)
Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбыраан этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт, мыччыстыбыт. Болот Боотур
Урут киппэллэн түһэн модьу да этэ! Билигин суоллубукка дылы буолбут. Н. Лугинов
Өлүк суолла хаппыт төбөтүн анныгар бэчээттэммит мэлииппэни уурбуттара, муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. уол I
ср. ДТС сол ‘уменьшаться, убывать; исчезать’

аат. Киһи ис санаатын, дууһатын туруга, тулуйар кыаҕа. ☉ Дух, сознание, душевный склад, психика человека
Итинник уйулҕа уймаһыйар кэпсээнин кэнниттэн куруйа умайыктанар кураанах хараҕы көрөр ынырыга. Софр. Данилов
Суонда бүтүн уйулҕатынан бүтүннүүтүнэн истэ-көрө сытарга дылыта. «ХС»
Түүл айылҕатын сүнньүнэн киһи этин-хаанын, өйүн-санаатын, уйулҕатын чинчийэр учуонайдар үөрэтэллэр. БРИ ТТ
♦ Уйулҕата суох барда — аһара айманан, курутуйан, күүскэ, марылаччы ытаата. ☉ Безутешно горевать, убиваться, безудержно плакать
Аҕатын аһыйан кыыс уйулҕата суох барда. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Туохтан ити курдук уйулҕата ыстанан сүүрбүтүн билбэт. В. Протодьяконов
[Өрүүнэ] убайын өлүгүн көрөөт, уйулҕата көппүт. И. Федосеев
Чакыана уйулҕата хамсаабыта олус. А. Сыромятникова
Уйулҕатын көтүт көр көтүт. Күн ортото балачча ааһан эрдэҕинэ, кини былыргы эр бэртэрин судургу уйулҕаларын көтүппүт Арыылаах диэки дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ол кэмҥэ үөр таба үргэн сырсар тиҥинэс тыаһа бостууктар уйулҕаларын көтүппүт. «К». Уйулҕатын хамсат — кими эмэ олус күүскэ долгут. ☉ Сильно волновать, тревожить кого-л.
Ол эрэйдээх өлөр хаһыыта Егор уйулҕатын улаханнык хамсатта, уутун көтүтэн кэбистэ. И. Иванов. Киһи уйулҕатын хамсатыах сипсинньигэс, хап-хатан, чугдаархай хаһыы алаас иһигэр туолла. «ХС»
◊ Уйулҕа үөрэҕэ — киһи ис санаатын, дууһатын чинчийэр үөрэх. ☉ Наука, изучающая процессы и закономерности психической деятельности, психология. Балтым уйулҕа үөрэҕэр үөрэнэр