и. д. от тардыһын =; төрөөбүт сиргэ тардыстыы тяга к родным местам.

аат дьөһ.
1. Хайааһын оҥоһуллар эйгэтин чопчулаан-хаарчахтаан көрдөрөр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, который уточняет, ограничивает область совершения действия (по, в отношении, относительно)
Оччоҕо [өҥ дьылга] кыһын кыһалҕатын ас, таҥас өттүнэн билбэккэ аһараллара. Н. Якутскай
Иккиһинэн, Дьэкиим – баай. Ити өттүнэн Болот кинини эмиэ билэр курдук саныыра, ол ситэтэ суох эбит. Н. Заболоцкай
Максим сэмэйэ бэрт. Сорохтор курдук киэбирбэт киһи. Ити үчүгэй. Ити өттүнэн Айдаар баар ээ, кини саҕа киһи суох, кини өйдүүрүн өйдүүр эмиэ суох. Н. Лугинов
2. Туох эмэ бэлиэтин эбэтэр хайааһыны хайа эрэ өттүнэн хаарчахтаан-чопчулаан биэрэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, который в каком-л. отношении ограничивает, уточняет признак или процесс (по, по части)
Абаҕыыныскай айар үлэтин маҥнайгы сүһүөх кэмигэр суруйталаабыт ырыаларын-хоһооннорун аахтахха, олор уус-уран форма өттүнэн үгүс өрүттээхтэрэ харахха чуо быраҕыллара. Софр. Данилов
Сөп ээ, кэнэҕэски дьиҥнээх архитектура дьону кэрэҕэ тардыһыннарыахтаах, дууһа өттүнэн ыраас, дириҥ буоларга угуйуохтаах. Н. Лугинов
Октябрина Николаевна, эн үөрэх, билии-көрүү өттүнэн толору бэлэмнээх киһигин. М. Попов
Эт-хаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин
△ Бу суолтаҕа үгүстүк нууччалыыттан киирии даҕааһыннары кытта туттуллар. ☉ Употребляется чаще всего с заимствованными из русского языка прилагательными (в каком-л. отношении)
Научнай уонна политическай өттүнэн мөлтөх сайдыылаах киһи. Амма Аччыгыйа
Байыаннай өттүнэн куттал өссө күүһүрдэ. «Кыым»
3. Хайааһын хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир ааты кытта туттуллан буолуу сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношения образа и способа действия, употребляясь при обозначении предмета, который характеризует это действие (по)
Былааһы норуокка эһиги [баайдар] көҥүл өттүгүтүнэн биэрбэт буоллаххытына, эһиэхэ бэйэҕитигэр куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Н. Якутскай
[Баайдар] үчүгэй чараҥнары солотоннор, ыраас толооннору тиэрдэрэн, ким да дойдутун иитигэр буолбутун иһин, күүс өттүлэринэн киирэн, дойду, бурдук сирэ гынар этилэр. Эрилик Эристиин

дьөһ.
1. Чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ устунан, үрүт ньуурунан эбэтэр тугу эмэ сырса, батыһа оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, по поверхности которого, через который или вдоль которого совершается действие (по, вдоль, через)
Кууһума чуо тиийэн, киэҥ баҕайы түннүктэрдээх дьиэҕэ аһаҕас аан устун иһирдьэ, боруҥуй соҕус көрүдүөр хоско киирдэ. А. Софронов
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Былырыыҥҥыттан быйыл күһүҥҥэ диэри бу хамсаабат хара тыа устун төһөлөөх сири икки атаҕынан тэлбитин айбыт таҥара бэйэтэ билэр. С. Никифоров
2. Кэм сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временной отрезок, в один из моментов или на протяжении которого совершается действие (в течение). Сарсыҥҥы устун бу үлэлэрин бүтэрэ сатыахтаахтар
□ Силээхтэ киэһэ устун бу соҕуруу ыалга кэлэрэ буолуо. «Чолбон»
3. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, сороҕор «ханна эмэ тилийэ» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется в значении «везде» (по всей местности)
Бииктэр Харытыанабыс кэлбит сураҕа Тоҕой Сэлэ устун тута тарҕаммыта. Л. Попов
Сотору үөрэх дьыла бүтэн, эксээмэннэр кэннилэриттэн устудьуоннар сайыҥҥы сынньалаҥнарыгар тутуу этэрээттэригэр киирэн, өрөспүүбүлүкэ устун тарҕаспыттара. Н. Лугинов
Николай Алексеевич оҕуһун кытта Күүстээх Уйбааны тардыһыннарбыт сураҕа Дүпсүн улууһун устун тилийэ сүүрэр. И. Бочкарёв
♦ Ороҕун устун сүүрпүт көр орох
Мэник-тэник уолаттары ол дьон орохторун устун сүүрдүбэттэр ини. Ыал устун бар (сырыт) көр ыал. Мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Мин тыыммын бу биэлсэр өрүһүйдэ, оҕолорум, ойоҕум ыал устун баралларыттан быыһаата. Амма Аччыгыйа
Муомаҕа ыал устун барбыт дьон ахсаана түөрт уон биир бырыһыаҥҥа тиийбитэ. И. Алексеев
Ыал устун ыыт көр ыал. Кинээскэ үҥсэн, ынахтарын тутан ылыа, ыал устун ыытыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ол обургулар кинини, биир түүн иһинэн сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ

аат. Киһи илиитин улахан тарбаҕа. ☉ Большой палец руки
Соҕотох эрбэхтээх эрээри тугу барытын кыайар баар үһү (тааб.: ытарча). Харытыан хараҕа уу-хаар баһан ылла, онтун эрбэҕин сүһүөҕүнэн ньуххаланна. Л. Попов
Эрбэҕэ наһаа ууллубута, сынньанасынньана ыы сатаабыта. М. Доҕордуурап
♦ Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө түөлбэ. — албын, түөкүн киһини этэргэ туттуллар. ☉ соотв. обводить вокруг пальца (букв. [он] дважды проведёт вокруг большого пальца, трижды — вокруг указательного). Эрбэҕин салаата — хаарты оонньоон сүүйтэрдэ. ☉ Проиграть с треском в карты (букв. свой палец облизал)
[Ньыыхан:] Били эн бардаҕыҥ түүн эрбэхпин салаан кэбиспитим. «ХС»
Эрбэх анныгар баттыыр — эрбэххэ (тарбахха) баттыыр диэн курдук. Өлөр охтууну оҕуннахха биирдэ ыҥыртарыллыа. Эрбэҕим анныгар баттыыр кыыһым, кыаммат буоллахпына, көрүө-харайыа диэн. В. Иванов
Күрэтиилэрин элбэх куобахтаах, эрбэхтэрин анныгар баттаан сыппыт сирдэрин, тыымпы күөл тыатыттан саҕалаатылар. В. Протодьяконов
Эрбэхтэн эмп — тарбахтан эмп диэн курдук (көр тарбах). Киһи баар буоллаҕына, сылтах көстүөҕэ, эрбэхтэриттэн да эмэн таһааран, туох эмэ биричиинэни булан ыт атаҕын туттарыахтара. ТИН ДьХУуИ. Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) — сытыы-хотуу, киириилээх-тахсыылаах киһи. ☉ Бойкий, ловкий, смелый человек
Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров. Эрбэх үрдүгэр эргит — киһини таптаабыккынан албыннаа, сүүй. ☉ соотв. обвести вокруг пальца
Мэҥиэни эрэ көрдөр — Мэйиилиин иирээччи, Эрбэх үрдүгэр Эргитэн баран, уопсай үптэн-астан Охсо түһэн ылааччы. Р. Баҕатаайыскай
Онтон угаайытыгар киллэрэн баран, тоҕоостоох түгэҥҥэ эйигин эрбэҕин үрдүгэр эргитиэ. «ХС». Эрбэххэ (тарбахха) баттыыр — саамай эрэллээх, эрэнэр, эрэли үөскэтэр (ким эмэ). ☉ Входящий в число самых надёжных
Өстөөх тыыннаах күүһүгэр да улахан ороскуоту оҥорбута. Онтон эрбэххэ баттыыр эр бэрдим этэ. «ХС»
◊ Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ көр сүрэх I
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
Сыа Тиҥилэх [киһи аата] икки харыстаах быһаҕын эрбэҕин сүрэҕинэн кылаанын бигээн көрдө. Ф. Постников
Тойон эрбэх көр тойон. «Тойон дьоно Токуой үчүгэйдэр», — диэт, Тойон эрбэҕин Чочоччу тутта. Р. Баҕатаайыскай
Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
Синцов тойон эрбэҕин кытары сөмүйэтэ хамсаабаттар. К. Симонов (тылб.). Эрбэҕи харыга тиэр- дии — оҕо оонньуута: хаҥас илии тарбахтарын харыттан тардыһыннаран, эрбэҕинэн оргууй аҕай уҥа эрбэҕи тиэрэ баттаан харыга тиэрдии. ☉ Якутская детская забава: обхватив запястье правой руки пальцами левой, большим пальцем левой руки нужно медленно прижать большой палец правой руки к внутренней стороне запястья. Оҕо сылдьан эрбэҕи харыга тиэрдии сөбүлүүр оонньуубут этэ. Эрбэх дапсыта — эрбийэ III диэн курдук. Археологтар эрбэх дапсытын булбуттар
ср. др.-тюрк. ернэк ‘палец’, тюрк. эргек ‘палец; большой палец’

тардыһын диэнтэн хай
аата. Миэхэ да киһилии олоххо тардыстыы сырдык манньытыыта, биирдэ эмэ да буоллар, өйбөр-сүрэхпэр охсуллан ааһара. И. Федосеев
Дьиэтигэр-уотугар тардыстыыта, кэргэттэригэр ахтылҕанын күүһэ дьэ улааппыкка, сириэдийбиккэ дылы буолла. Тумарча

I
туохт.
1.
тарт диэнтэн холб. туһ. [Кыыстаах уол] сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Саха фольк. Дьоно үөрэ-көтө кыһыллыбыт балыгы тардыспытынан, айахтарыгар симмитинэн бараллар. «ХС»
Уйбаан аҕатын кытары …… оҥочо ханаппаакылыыра, муҥха тардыһара. «ХС»
2. Илиигинэн туохтан эмэ тутуһан баран бүтүн бэйэҕин тардан туруор. ☉ Ухватившись за что-л., подтянуться, чтобы сесть или встать
Сайсары баттыктарыттан тардыһан турарга мөккүһэр. Суорун Омоллоон
Аянитов кириэһилэтин өйөнөрүттэн тардыһан турда. Софр. Данилов
[Эмээхсин] кийиитин көмөтүнэн быаттан тардыһан олордо. М. Доҕордуурап
△ Быаҕа бааллан иһэн төттөрүлэс, атын сир диэки дьүккүс. ☉ Тянуть в другую сторону, упираться (будучи запряжённым, на поводке и т. п.)
Сиэттим. Бөрөм өсөһөн тардыһан көрөөрү гынна, төбөтүн булкуйбахтаата. Т. Сметанин
Ойоҕос ат, бостуруоҥката босхо баран, тардыспакка гынан көрө-көрө, сүүрүүтүн эбэн истэ. Эрилик Эристиин
3. Кимиэхэ-туохха эмэ дьулус, талас. ☉ Тянуться, испытывать тягу, стремиться к кому-чему-л.
Киһи баайга тардыһар. Амма Аччыгыйа
Маннык [сааскы] күн аҥаардастыы үчүгэйи эрэ баҕараҕын, үтүөҕэ эрэ тардыһаҕын. Н. Лугинов
[Маҕаачый] соҕотох ынах буолан тэһийбэтэ, үөргэ тардыһара эбитэ дуу, пиэрмэ сүөһүлэригэр бара турара. Далан
Биһиги бэйэ-бэйэбитигэр муҥура суох тардыһар этибит эрээри, дьиҥ өйдөһүүгэ кэлин хаһан да тиийбэтэхпит. «ХС»
4. Биир-биир кэлэн биир сиргэ түмүлүн, мунньуһун; туохха эмэ холбос, кыттыс. ☉ Стягиваться, собираться в одном месте; присоединиться к кому-чему-л.
Оонньуу өрөгөйө — бэс ыйын ортото — ыһыах. Ыҥырсан, тардыһан ыһыахха барыы, мааны таҥаһы таҥныы. Далан
Таммахтар мунньустан, тардыста сүүрүгүрэн, улуу өрүстэр буоланнар, таас хайалары тоҕута солоон түһэллэр. Амма Аччыгыйа
[Баайдар] билигин албыннаан, түөкэйдээн бэйэлэрин кэккэлэригэр дьон тардыһаллар. С. Ефремов
5. эргэр. Туох эмэ үөһэттэн бэриллэргэ тиксээри дьулус, ону көрдөс. ☉ Добиваться чего-л., просить что-л. у всевышнего, искать что-л. (напр., счастье)
Икки ини-бии Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Нэһиилэ, кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан, Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
♦ Атах тардыс көр атах
Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай. А. Сыромятникова
Ханыы тардыс көр ханыы. Биир суоссоҕотох хатыҥыр уоллаахтара, эр киһи быһыытынан, эр киһини, Дьулустааны ханыы тардыспыттыы одуулаһар. Э. Соколов
◊ Мас тардыс спорт. — мас тардыһыытыгар күрэхтэс. ☉ Соревноваться в перетягивании палки
Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
Кеша дьарамай, сула эрээри миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
II
даҕ., кэпс. Кыра дэҥи көрбөт, тулуйбат; кыраттан кыыһырар, өһүргэнэр. ☉ Легко приходящий в раздражение, вспыльчивый
Тардыс киһи син биир кыыһырсыан, көҥөһүөн, холдьохсуон наада. Далан
Уола киһитинэн мөлтөҕүн, майгытынан тардыһын Никифоров кинээс билэрэ. М. Доҕордуурап
Макаар [«Бэйэтэ эмтиэкэ»] өйөсанаата муҥутаҕын, майгыта-сигилитэ татымын, тардыһын ааптар уустуктук иҥэн-тоҥон көрдөрөр. «ХС»

аат. Киһи атаҕын, сүөһү, кыыл илин атаҕын өҕүллэр сүһүөҕүн сирэй өттө. ☉ Сустав, соединяющий бедро и голень; место сгиба на ноге, где выступает этот сустав, колено
Дулҕаны оҕус тобугар баайан угуттууллара. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин устан, даба баккытын тобугун ньыппарынан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
♦ Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Топпутун <тобуга> уйбат көр тот I. Бэйэтэ буруйдаах. Дьон төһө эмэ өйүүтайыы сатаабыттара. Топпутун тобуга уйбат. М. Тимофеев. Тобугар хат буолбут кэпс., күл.-ооннь. — ыараханнык турар-олорор, барыан-кэлиэн сүрэҕэлдьиир, сылааргыыр, наар олорон тахсар. ☉ соотв. тяжёл на подъём
Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
Тобуккунан доҕуй көр доҕуй. Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини?! Амма Аччыгыйа. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Баай, мэник иккигэ халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан. Саха фольк.
◊ Тобук таайсыыта — саха оонньуута: хараҕа баайыылаах оонньооччу кэккэлэһэ олорор алта-сэттэ киһи тобугар биир-биир олорон, кинилэр кимнээхтэрин ыйытан таайыахтаах. Барыларын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар, сыыстаҕына, буруйданар. ☉ Якутская игра: игрок с повязанными глазами идёт вдоль сидящих в ряд людей, садясь к каждому поочерёдно на колени, с помощью наводящих вопросов он должен угадать каждого из сидящих
Если он угадывает всех, становится победителем, а если нет — его штрафуют. [Тобук таайсыыга] таайааччы сэттэ киһини барытын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар. ФАС ӨОо
Тобук талкы көр талкы. Тобук талкыны суон тииттэн лэкээни быһан оҥоһуллар. АНП ССХТ. Тобук таҥаһа эргэр. — сарыынан эбэтэр торбос тириитинэн тигиллибит, уллуҥ сутуруоҕа маарынныыр тобукка кэтиллэр кылгас таҥас. ☉ Тёплая повязка на колено, сшитая из замши или выделанной шкуры телёнка, наколенник
Быаны дьахтар ньилбэгэр хатара олус ыарыылаах буолан, тобук таҥаһын тиктэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
[Сааһыттар] ол күн этэрбэстэрин абырахтаннылар, тобук таҥаһа тигиннилэр, батарантаастарын бэлэмнэннилэр. В. Арсеньев (тылб.). Тобук хамса түөлбэ. — оборон тардыллар курдары үүттээх мас, оборчо. ☉ Курительная трубка из просверленной насквозь деревяшки
Оҕонньор тобук хамса тардар. Тобук (тобуккуттан) тардыһын көр тардыһын. Дьоннор хонууга лөкөрүстүлэр, Чоноһон тобуктарыттан тардыстылар. С. Васильев
Дьуона оҕонньор тыытын ортотугар тобугуттан тардыстан олорон аа-дьуо кэпсиир. С. Никифоров. Тобук тардыһыыта — саха оонньуута: икки күрэхтэһэр киһи илиилэрин кэннилэригэр сис туттан, тобуктарын ыга кыпчыйсан баран утарыта олороллор. Биирдэрэ иккиһин тобуктарын күүһүнэн икки аҥыы араара сатыахтаах, араардаҕына кыайыылаах тахсар. ☉ Якутская национальная игра: два игрока сидят на стульях друг против друга, замкнув руки сзади
Один из них сжимает колени у другого. Если второй игрок разъединит свои колени, то становится победителем. Тобук тардыһыыта оонньууну тэҥ уҥуохтаах оҕолор оонньууллара ордук сатамньылаах. ФАС СТОо. Тобук хараҕа — тобук хаппаҕын (харчы уҥуоҕун) анна. ☉ Подколенная впадина
[Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК СЯЯ
Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. [Кулун Куллустуур] Тоҥ буору Тобугун хараҕар диэри Тобулу тирэннэ. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. тобых ‘лодыжка’, кум. тобукъ, кирг. томух ‘надколенная чашечка’, карач.-балк. тобукъ ‘колено’