1 ж. 1. (твёрдость, прочность) бөҕөтө, кытаанаҕа; крепость камня таас бөҕөтө; 2. (степень насыщенности чем-л.) кытаанаҕа, уоҕа; хатана; крепость раствора суурадаһын кытаанаҕа; крепость вина арыгы уоҕа.

ж. I. (твёрдость, решительность) эрэллээх буолуу, эрэллээх быһыы; эрэллээҕэ; уверенность ответов эппиэттиирэ эрэллээҕэ; уверенность движений хамсаныы эрэллээх бублуута; 2. (вера) эрэниилээх буолуу, эрэнии; уверенность в своих друзьях бэйэ доҕотторугар эрэниилээх буолуу.

1. даҕ.
2. Туох да дьиэгэ суох биир кэлим тыйыс, кытаанах оҥоһуулаах. ☉ Без какого-л. изъяна, твёрдый, крепкий, плотный. Ньыгыл таас
   □ [Ньургун Боотур] Алта былас холобурдаах Аманаат дараҕар сарыннаах, Баай тиитим бастыҥ дүлүҥүн Балтаччы ууран барыллаабыт курдук, Барылы ньыгыл быччыҥнаах эбит. П. Ойуунускай
   Сымара таастан килбиэннээх өҥнөөх, лыҥкынас тыастаах, ньыгыл ыстаал болгуо тахсан кэлэр. Амма Аччыгыйа
   Оччолорго Тэппэй өссө да үөрэнэ илигэ, оттон эһэтэ киппэ, ньыгыл оҕонньор кыһынын тыаттан киирбэккэ бултуура. Далан
3. көсп. Кытаанах, бигэ түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, единый
   Ол иһин эн аармыйаҥ хас буойуна барыта — герой, барыта чулуу, барыта ньыгыл. Суорун Омоллоон
   Биһиги литературабыт ньыгыл акылаата саха норуотун былыр былыргыттан муспут тылынан айымньытын кыһыл көмүс кылаатыгар …… олоҕуран, нуучча литературатын барҕардар сабыдыалынан ууруллубута. С. Данилов
   Саха уонна нуучча норуоттарын бөҕө, ньыгыл доҕордоһуулара үгүс сыллар усталарыгар бииргэ олорууга төрүттэнэн кытааппыта, сайдыбыта. ССЛИО
4. аат суолт. Туох эмэ бөҕөтө, кытаанаҕа; күүстээҕэ. ☉ Единство, сплочённость; твёрдость чего-л.
   Ити курдук били болгуоҥ саамай ньыгыла, сиһин үөһэ, дьиҥнээх тимирэ эрэ ордон хаалар. Күннүк Уурастыырап
   Охсуһуу одун эрэйиттэн Чугуруйбат дьулуурдаах дьоннор, Ньыгылтан, тимир тимириттэн Кутуллан үөскээбит курдуктар. И. Эртюков
   ср. каракалп. нык ‘коренастый (крепкого телосложения)’, тат. нык ‘крепкий, прочный’

I
аат.
1. Уһанарга тимири кытардар эбэтэр уулларар, ортотугар куоһахтаах буор оһох (ис өттө туойунан сыбаммыт, үөһээ диэкинэн синньиир төкүнүк быһыылаах буолар, куоһаҕар көмөрү кутан, күөрдүнэн күөдьүтэллэр). ☉ Кузнечный горн (цилиндрический сосуд, обмазанный изнутри глиной, в к-ром мехами раздувается огонь)
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Эдэр киһи …… туттаччы кытарбыт тимири кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Урут кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Туох эмэ наадалааҕы, суолталааҕы, идэлээх дьону бэлэмнээн, оҥорон таһаарар тэрилтэ. ☉ Заведение, учреждение, где создается, формируется нечто ценное, важное, кузница чего-л. (напр., кадров)
Бу — Мирнэй орто оскуолата, хойукку инженердэр уонна учуонайдар үүнэр кыһалара. Л. Попов. «Кыым» буолта биһиги барыбыт Иитиллэн тахсыбыт кыһабыт. М. Хара
Суруйааччы айар кыһатыгар …… «Көмүстээх үрүйэ» уонна «Төлкө» диэн айымньылар уһаарыллан күн сирин көрбүттэрэ. Д. Васильева
3. көсп. Киһи уйана-хатана биллэр, буһар-хатар ыарахана, эрэйэ. ☉ То, что является средоточием каких-л. трудностей, испытаний, для преодоления которых требуются мужество, твердость
Охсуһуу уотун кыһатыгар уһаарыллар Туох барыта, ырыа да буоллун! Күннүк Уурастыырап
[Таня] күүһүгэр күүс эбиллибит, үүммүт, олох кыһатыгар буспутхаппыт курдук сананна. М. Доҕордуурап
Дьол бэйэтэ тиийэн кэлбэт, кини үлэ кыһатыгар уһаарыллар. «Кыым»
◊ Үөрэх кыһата — үөрэх тэрилтэтэ, оскуола. ☉ Учебное заведение, школа
Бэйэбитигэр үрдүттэн музыкальнай, художественнай үөрэҕи салгыыр үөрэх кыһата хайаан да наада. «Кыым»
[Ермолаев] 1930 сыллаахха …… төрөөбүт нэһилиэгэр учууталлыы тахсыбыта. Онтон күн бүгүнүгэр диэри үөрэх кыһатыттан арахсыбакка үлэлиир. «Кыым»
ср. др.-тюрк., телеут. хыза ‘кузнечный горн’
II
аат. Өрүс, үрэх туруору, модьоҕо курдук сыыра. ☉ Высокий, крутой берег реки
Сүлбэ икки кытыытыгар иэдэстии кыһа буолар гына, ирбэт тоҥтон ыла ампаар охсон таһаарбыт этилэр. В. Яковлев
Өрүс кыһатыгар ыттыбакка эрэ, бадараанынан сыылаҥхайдаан соҕуруу диэки баран истибит. Т. Сметанин
△ Эһэ арҕаҕын, кыыл хороонун кытыытынааҕы буор модьоҕо. ☉ Куча земли, насыпь у входа в берлогу или в нору
[Учуутал] тыаҕа тахса сылдьыан саныыр эбит, тутуһуулаах тайахха, арҕаҕар киирээри кыһатыгар сытар эһэҕэ даҕаны түбэһиэххэ сөп диир. Болот Боотур
[Иһиччит Ньукулай] Куртуйах сүүлэр кыһатыгар туһахтыах буолар. Болот Боотур

I
аат. Туох эмэ чуолкайа, чахчыта (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Истина, правда, ясность (обычно употр. в притяж. ф.). Дьахтар киһи [Күн Толомон Ньургустай] Ла бын да бул бакка хаалла, Уола [Босхоҥоллой Мүл гүн] хайы-үйэ араҥаска [Бэлэмнээбит олохторугар] Олорбута эрэ баар буолбут. ТТИГ К ХКК
Б и лигин ты мныы сэттэ уон буолбатаҕына, алта уон кыраадыһа лап. Н. Апросимов
Оҕонньор бу оҕону Быыкаанныыр кимтэн булбутун билиэн баҕарардыы тыл быктарар да, кыыс лабын биллэрбэт. Н. Павлов
ср. алт. лап ‘точность, ясность, твёрдость’, тув. ылап ‘точно (пунктуально)’, монг. лав ‘точно, достоверно; точность’, бур. лаб ‘наверняка (обязательно)’
II
тыаһы үт. т. Хаптаҕай предмет туох эмэ үрдүгэр лаппаччы түһэн охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, воз никающему при ударе чем-л. плоским, мягким по чему-л., шлёп
Васин, саппыкы тын устан, …… наскылаах атахтарынан лап-лап үктэнэн, хоско ааста. Э. Соколов
◊ Лап бааччы кэпс. — табыгастааҕын булбуттуу, табыллыбыттыы; сөрү-сөп буола. ☉ С удобством (располагаться на чём-л.); ровно, ладно (подходить к чему-л.)
Эһэ, суолу сытырҕалаан көрөн баран, мин диэки хайыспыта уонна суолум ортотугар лап бааччы олорунан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Суванкул, лап бааччы сиргэ сытан, тэтэрээккэ буукубалары суруйан бадьаарытара. Ч. А й т м атов (тылб.). Лап гына кэпс. — 1 ) к ү ү скэ, тыастаахтык (тугу эмэ, туох эмэ хаптаҕайынан оҕус). ☉ С громким шлёпающим звуком (ударять, напр., л адонью по крупу лошади)
[Бухатыыр:] «Мин ыҥырдахпына, ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом!» — диэн баран [атын] самыытыгар үс төгүл лап гына оҕуста. Саха фольк. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Фёдоров; 2) сымсатык, хапсаҕайдык, сыыһа түһэрбэккэ (хол., хап, тут). ☉ Цепко и точно; метко, ловко (хватать, ловить или попадать куда-л., достигать какого-л. места)
Айыы Дьураҕастай бухатыыр, ойоҕун лап гына харбаан ылла да, суос-соҕотохто сур гынан хаалла. Саха фольк. Онуоха бу бухатыырдар түү тээҕэр чэпчэкитик, охтооҕор түргэнник өрө куугунаан таҕыстылар да, Ытык хайа үрдүгэр лап гына түстүлэр, охсуһан имитэлэһэн бардылар. Ньургун Боотур. Лап курдук кэпс. — үчүгэйдик сыста, эндирдэммэккэ дэхситик (хол., ыбыс). ☉ Ровно, плотно, точно (напр., ложиться на что-л.). Дьиэ муннуктара лап курдук ыпсыбыттар. Ср кирг. лап, тат. лап, ног. лап-лап ‘звукоподражание шлёпанию (напр., босых ног об пол)’

прил. 1. (недостаточно сильный; болезненный) мөлтөх, ыарыһах; слабый ребёнок ыарыһах оҕо; у него слабое сердце кини сүрэҕэ мөлтөх; 2. (лишённый твёрдости, стойкости) мөлтөх, сыппах, уйан; слабая воля мөлтөх воля; 3. (плохо вооружённый) мөлтөх, кэбирэх; слабая армия мөлтөх армия; 4. мөлтөх; слабое государство мөлтөх государство; 5. (не сильный) мөлтөх; слабый удар мөлтөх охсуу; 6. (не крепкий, не насыщенный) мөлтөх, уоҕа суох, убаҕас; слабый чай убаҕас чэй; слабое вино уоҕа суох арыгы; 7. (незначительный) мөлтөх, симик; слабый свет симик уот; 8. (неясный) бүдүк, биллэр-биллибэт; слабые очертания бүдүк урсуннар; 9. (плохой) мөлтөх, салаҥ; слабая работа мөлтөх үлэ; 10. (не тугой) холку, тыҥатыллыбатах; слабая струна холку струна; # слабая сторона или слабое место кого-чего-л. мөлтөх өттө, кэбирэх сирэ.