прил. теоретическай, теория; теоретический вывод теоретическай түмүктээһин; теоретические вопросы теория боппу-руостара; теоретический ум теоретическай өй.

туохт. Теоретическай билиини олоххо киллэр, олоххо туһан. ☉ Практиковаться. Убайым быраактыкалана сылдьар

бүлгүрүй диэнтэн хай. аата. Илии бүлгүрүйүүтэ
□ Теоретическай бүлгүрүйүүлэр хаһан даҕаны үтүөҕэ аҕалбатахтара уонна аҕалар да кыахтара суох. ПАК

сыһ. Ханнык эрэ таһымынан, ханнык эрэ көрдөрүүлээхтик. ☉ На каком-л. уровне, какого-л. уровня
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Лаборатория сөптөөх научнай таһымнаахтык үлэлиирэ көстүбүтэ. В. Яковлев
Власий Порфирьевич лиэксийэтин намыһах таһымнаахтык ааҕар эрээри, кинигэнэн туттарбытын көҥүллээбэт. «ХС»

даҕ. Дэлэгэйэ суох, кэмчи, тутах. ☉ Небольшой по количеству, недостаточный, скудный
Таҥныах диэтэххэ Таҥнар таҥаһынан Татым эбиппин. П. Ойуунускай
Оччотооҕуга ас-үөл сүрдээх татым этэ. Г. Колесов
Тиэхиньикэнэн хааччыллыы татым. «Кыым»
△ Ырааҕы-киэҥи хаппат, кыараҕас (өй, санаа, билии). ☉ Ограниченный, недалёкий (о знаниях, уме, думах)
Түҥкэтэх буолуу төһөҕө даҕаны өй татымын, култуура намыһаҕын туоһулуур. И. Гоголев
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
[Алкоголик] ону-маны киэҥник кыайан эргитэн ырыппат, татым санаалаах киһи. ДьИэБ
ср. халх. татог ‘еле хватающий’

I
аат.
1. Тугу эмэ тупсаҕайдык оҥорорго, айарга айылҕаттан бэриллибит талаан. ☉ Талант, дар, способность, особые природные данные
Чинчийээччи дьоҕура, син-биир худуоһунньук, поэт дьоҕурун кэриэтэ, киһи ахсын бэриллибэт. Софр. Данилов
Суруйар уонна саҥарар дьоҕурдар куруук бииргэ аргыстаспыт бэйэкэлэрэ буоллаҕа. Ф. Софронов
Ол айылҕаттан силис тардыбыт күндү бэлэҕи, ол дьоллоох дьоҕуру хайдах туһанан, туохха туттан улам сайыннаран иһэрэ дуу, төттөрү кэҕиннэрэн кэбиһэрэ дуу, киһиттэн бэйэтиттэн тутаахтааҕа өрүү саарбаҕа суох суол. «ХС»
2. Сатааһын, сатабыл. ☉ Умение, сноровка, опыт
Киһи бэйэтин дьоҕуругар ордук дьүөрэлээх идэни талан ыллаҕына, ол идэтинэн үлэлээн, дьоҥҥо, уопсастыбаҕа үгүс туһаны аҕалар буоллаҕына …… оннук киһини олоҕун суолун сөпкө булуммут киһи диэн ааттыыллар. Софр. Данилов
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
Кини, бэрэссэдээтэл кириэһилэтигэр олорон баран, …… сыыйа үлэһиттэри дьоҕурдарынан, билиилэринэн-көрүүлэринэн көрөн, өрө-таҥнары сыымайдааһыны уларытыыны-тэлэритиини оҥортолообута. С. Никифоров
Саҥа Конституция этэринэн идэни, дьарык уонна үлэ көрүҥүн бэйэ аналыгар, дьоҕуругар, идэтийбит бэлэмигэр, билиитигэр, үөрэҕэр сөп түбэһиннэрэн итиэннэ уопсастыбаннай наадыйыылары учуоттаан талан ылар быраап буолар. ФММ ДьКС
3. Тугу эмэ гынарга сөптөөх кыах. ☉ Возможность, умение производить какие-л. действия
Уу хайа боруодаларын суурайар дьоҕура уларыйарынан сибээстээн, өрүс саҕаланар уонна түһэр сирдэрин диэки хочотун оҥоһуута уонна онно дьапталлар сөҥүүлэр тус-туспа састааптаах буолуохтаахтар. Г. Угаров
[Биһиги дойдубут] обороналанар дьоҕура өссө хаһан даҕаны бачча бөҕө, бачча эрэллээх буола илигэ. Л. Брежнев (тылб.)
II
дьоҕуран олор - хаһан да туруом суоҕа диэбиттии дьиппинийэн, олохтоохтук оҥостон олор. ☉ Сидеть, показывая всем своим видом, что не намерен сдвинуться с места
Тэлиэгэҕэ тобус-толору арбуһу тиэйбит биир киһи дьоҕуран, куорап иннигэр олорон иһэн, …… казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Елбой нойон күндү түүлээҕинэн бүрүллүбүт үрдүк өйөнүүлээх олоппоско дьоҕуран олорон утуктуур. Пьесалар-1956. Тэҥн. дьуоҕар

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов

I
аат., истор. Идеология баһылыыр уопсастыбатыгар утарсыылаах дьон бөлөҕө (баайдар, дьадаҥылар). ☉ Класс (социальная группа людей)
Кылаас охсуһуута күн-түүн сытыырхайан иһэр. Болот Боотур
Баһылыыр кылаастары утары, кулуттар уонна көҥүл нэһилиэнньэ дьадаҥы өттө туруммуттара. ПЭ
Баттаммыт кылаас баттааччы кылааһы утары охсуһуута хайаатар да политическай охсуһуу буолар. Ф. Энгельс (тылб.)
II
аат.
1. Оскуолаҕа уруогу ыытар хос. ☉ Комната, помещение для занятий в школе, класс
Оскуола кылааһын иһигэр мунньахтыыр быһыынан бар дьон мунньуһунна. Амма Аччыгыйа
Биир уруокка биһиэхэ кылааспытыгар аатырбыт иниспиэктэр Кузьмин …… киирэн, саҥата суох олорон тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Үөрэхпит иккис күнүттэн ыла буукубалар ааттарын үөрэтэн бардыбыт — күн аайы кылааспыт иһэ араас буукубалар ааттарынан оргуйа олорор буолла. А. Бэрияк
2. Оскуолаҕа эбэтэр анал үөрэх кыһатыгар (хол., муусука оскуолатыгар, консерваторияҕа) үөрэнээччилэр бииргэ үөрэнэр, дьарыктанар бөлөхтөрө. ☉ Группа учеников школ или некоторых специальных учебных заведений, изучающая одни и те же предметы в соответствии с годом обучения, класс
Маҥнайгы кылаас үөрэнээччитэ. Кини быйыл муусука оскуолатыгар фортепьяно кылааһын бүтэрдэ.  Кыра кылаастартан оҕолору маҥнай айылҕаны өйдүүргэ, онтон таптыырга …… үөрэтиэххэ. Далан
Биһиги кылаастан Зина миигиннээҕэр ыраах олорор да, тыйаатырга да сылдьар, куруһуокка эмиэ суруйтарбыта. Н. Габышев
△ Оскуола оҕолоро биир үөрэх дьылыгар үөрэнэн бүтэриэхтээх билиилэрин кэриҥэ. ☉ Объем знаний, усваиваемый школьниками за один учебный год
Тугун үчүгэйэй, эксээмэммин ситиһиилээхтик туттаран, онус кылааһы бүтэрэн баран, бу бүгүн кэлэн төрөөбүт сайылыкпар олорорум! Суорун Омоллоон
Мин икки оҕом иккиэн онус кылааһы бүтэрэн баран, холкуоска үлэлииллэр. С. Ефремов
3. Тугу эмэ (хол., харамайдары, үүнээйилэри, чыыһылалары о. д. а.) тустаах бэлиэлэринэн, маарыннаһар өрүттэринэн наардааһыҥҥа биир туспа бөлөх, холбоһук. ☉ В различных классификациях: класс, разряд, подразделение (напр., животного и растительного миров, чисел и т. д.)
Хамсыыр харамайдар кэргэннэрин этэрээттэргэ, оттон этэрээттэри кылаастарга холбооттууллар. Саамай бөдөҥ бөлөх — тиип. Кини хас да кылааһы түмэр. ББЕ З
Бэлиэлэринэн бу үүнээйилэри икки өлүүлээхтэр кылаастарыгар киллэрэллэр. КВА Б
Бонитировка сыала диэн нуоркалары түүтүн хаачыстыбатын сыаналааһын уонна кылаастарынан араартааһын буолар. ПГН НХҮөС
△ Теплоход каюталарын эбэтэр пуойас богуоннарын, айанныырга табыгастааҕынан көрөн, туспа төлөбүрдээх тиибэ. ☉ Тип кают теплохода или купе вагонов поезда, оборудованных с определенной степенью удобств, проезд в которых оплачивается по определенному тарифу, классность
Хамра дьаамыгар баарсаҕа хас да киһи киирдэ. Кинилэр бары төрдүс кылааска билиэттэрдээхтэр. Н. Якутскай
Тимир суолунан үптэрин кэмчилээри үһүс кылааһынан, табах тардыллыбат богуонугар, олорон айаннаабыттара. А. Чехов (тылб.)
△ Ким эмэ үлэтигэр, идэтинэн төһө бэлэмнээҕэ, таһымын туруга. ☉ Степень, уровень профессиональной подготовленности, квалификация
Механизатордарга бэйэлэригэр иҥэриллибит кылаас иһин эбии хамнас төлөнөр. ПНП ТКҮүҮ
Сүөһү үлэһиттэрин кылаастарын үрдэтэр сыалтан хас пиэрмэ аайы зоовет куруһуок үлэлиир. КТЫы
△ Успуорка эрчиллии таһыма. ☉ Уровень спортивной подготовки, классность
Уопут, маастарыстыба уонна тустар кылаас өттүнэн, бэйэтин биир дойдулаахтарыттан биллэрдик чорбойоро. КИС АаДЧ
Ол баартыйа саха дуобатчыт дьахталлара теоретическай билиилэрэ кэҥээбитин, оонньуур кылаастара үрдээбитин туоһулуур. НСС ОоО
Сорох оройуоннар өрөспүүбүлүкэ чемпионатыгар кыттарга былааннанан да көрбөттөр. Ити кинилэр бөҕөстөрүн тустар кылаастара намыһаҕыттан тахсар. «Кыым»
◊ Кылаас(та) оонньоо — көнө сиргэ килиэккэлэри сурааһынныы тардан баран, килиэккэ иһигэр тааһы быраҕан, сурааһыны таарыйбакка эрэ килиэккэттэн килиэккэҕэ ыстаҥалаан оонньоо (үксүгэр аҥаар атаххынан). ☉ Играть в «классики» (детскую игру)
Кыра кыргыттар аҥаар атахтарынан кылыйан, кылаас оонньууллар. Н. Некрасов (тылб.). Кылаас салайааччыта оск. — оскуолаҕа биир кылаас үөрэнээччилэрин үөрэхтэринбилиилэрин, сөпкө иитиллиилэрин иһин эппиэттиир учуутал. ☉ Классный руководитель
Ыалдьыбыт учуутал оннугар кылаас салайааччытынан ананным. Н. Лугинов
Нина кылааһын салайааччытын Анна Михайловнаны ыҥырбыта. Н. Габышев
Кылаас салайааччыта иитии үлэ былаанын төрөппүттэри кытта бииргэ эрдэттэн оҥорор. КВН ҮөКИиО. Кылаас таһынааҕы (таһынан) ааҕыы оск. — уруокка ылбыт билиини дириҥэтэр, уруокка туттан үөрэнэр кинигэттэн ураты кинигэлэри ааҕыы. ☉ Внеклассное чтение
Кылаас таһынан ааҕыыга үлэ сүрүн көрүҥүнэн кылаас таһынан ааҕыы уруоктара буолаллар. ФНИ ТСАаКМ. Кылаас таһынааҕы (таһынан) үлэ оск. — үөрэнээччилэри иитэр, билиилэрин кэҥэтэр туһуттан үөрэх таһынан ыытыллар араас көрүҥнээх үлэ. ☉ Внеклассная работа
Саха тылыгар аналлаах кылаас таһынааҕы үлэлэр оскуолаҕа ыытыллар бары тэрээһиннэри кытта дьүөрэлээн, харсыһыыта суох барар гына былааннаныахтаахтар. ФГГ СТМЛ
Училищеҕа кылаас таһынан үлэ кини кэлбитин кэннэ биллэрдик тупсубута. «ХС»
III
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха ыала ходуһа сирин төһө түһээни төлүүллэринэн көрөн, бөлөхтөргө арааран туһаныылара (маҥнайгы кылааска киирэр ыаллар балтараа-икки күрүө сири ылаллара, иккис кылаастаахтар биирдии күрүө сирдэнэллэрэ, онтон атыттар үһүс кылааска түбэһэн, күрүө аҥаара ходуһаланаллара). ☉ До революции 1917 г. распределение покосов у якутов осуществлялось в зависимости от суммы уплаченного налога: якуты, состоящие в первом классе, получали наделы по полтора-два остожья сенокосной земли, входящие во второй класс — по одному остожью, все остальные якуты относились к третьему классу и получали наделы по половине остожья
Ити Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Испирдиэн, олох солбонуппут киһитэ, үөрүүтүн быыһыгар эҥини бары эргитэн саныыр: «Эмиэ кыыс төрөөтө… Уол да буолбат ээ, биир кылаас сирэ эбиллиэх этэ. Соппуруон оҕонньортон биир эмэ сүөһүнү иитэн, ыраахтааҕы суолун бүөлэниэх этибит». Д. Токоосоп
Быыпсай кулуба улуу Хаандыны биир кылаас диэн ааттаан бэйэтэ апчарыйбыта. «ХС»
IV
аат. Түүтэҕинэн кэбиһиллибит бурдук эбэтэр бааһынаҕа обургу чөмөхтөрүнэн сытар соломо. ☉ Скирд хлеба (соломы) в снопах, омёт, стог
Хомуллубут киэҥ бааһына Буспут бурдугун ыытан, Соломотун кылааһынан Саһарчы көрөн сытар. И. Чаҕылҕан
Ити бурдугу үс хонуктааҕыта ийэм Ордьомооскулартан түүтэҕинэн тиэйэн аҕалбыта. Ол ыал кылаастаах бурдуктарын саҥа алдьаппыттар үһү. Р. Кулаковскай
русск. кладь ‘стог, скирд, скирда (хлебная)’

I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас