тетерев || тетеревиный; эрдэҕэс куртуйах тетёрка; хара куртуйах тетерев-косач.

м. (тетерев) атыыр куртуйах, токутар.

1) петь, напевать по-шамански; петь, голосить истерически; ойуун кутурар шаман напевает по-шамански; 2) токовать (о тетеревах); куртуйах кутурар тетерев токует.

гл
дьиэтитэр. Одомашнивает лося, белку, тетерева

аат. Мас көтөрүн көрүҥэ: атыыра хара өҥнөөх, тэрэгэр токур кутуруктаах, тыһыта болоорхой. ☉ Тетерев
Чүөчээски ол-бу диэки көрүтэлээтэ. Ол көрдөҕүнэ, ити курдук биир куртуйах сытар. Суорун Омоллоон
Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннарысайыннары үөрдүүр. И. Данилов

звукоподр. 1) глухо и монотонно бубнить, бормотать; 2) токовать (о тетереве).

аат. Олус чычаас майгылаах, үрүҥ эбирдэрдээх бочугурастааҕар эрэ улахан мас көтөрө (Саха сирин соҕуруу өттүгэр, хол., Төмтөөн сиригэр көстөр). ☉ Дикуша (сибирский тетерев)
Бу көтөр аата сахалыы кыраакы. Кини эриэн улардааҕар куччугуй, түүтүн эриэнэ уларга майгынныыр. УАЯ А
Кыраакы ыраах тэскилээн биэрэрин оннугар чугаһынааҕы маска көтөн тиийэн, үөһэ соҕус мутукка олордо. В. Санги (тылб.)

лиственничный шест (укрепляемый на козлах, к тонкому концу к-рого прикреплена петля на зайцев, тетеревов и т. п.); петля на зайцев.

союз 1) разд. или; киир эбэтэр таҕыс входи или уходи; 2) разд.-перечисл. или; эбэтэр оскуолаҕа, эбэтэр дьиэҕэр хааллардаҕыҥ ты, вероятно, оставил (это) или в школе, или дома; эбэтэр үлэлээ, эбэтэр сынньан или работай, или отдыхай; 3) присоед. а также, и; бочугурас, хабдьы, куртуйах эбэтэр улар түбэһээччи обычно попадаются рябчик, куропатка, тетерев или глухарь; тоҕо саҥарбаккын, эбэтэр сөбүлэстиҥ дуу ? почему молчишь, или ты согласился?; 4) поясн. или, то есть; икки атах, эбэтэр киһи, сатаабатаҕа суох нет того, чего не умёл бы двуногий, то есть человек.

I
туохт. Тугу эмэ үрүт араҥатын хастыы кэрт эбэтэр устунан элийэ кэрт, оннук кэрдэн тугу эмэ оҥор. ☉ Тесать, обтёсывать
Мин күн туратура хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Александрдаах суорбут дүлүҥнэрэ боротуока хааһын үрдүгэр силии курдук кылбаһан сыталлар. М. Доҕордуурап
Икки уол уһун дүлүҥү суоран болуот эрдиитин бэлэмнээбиттэр. Н. Габышев
ср. алт. тоор ‘тесать’, ДТС йон ‘строгать, тесать’, тув. чонар ‘тесать’, монг. зорох ‘строгать, обстругивать’
II
аат. Барынан бары аһылыктанар килбэлдьигэс хара дьүһүннээх улахан көтөр. ☉ Ворон
Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Арай хара суор халаахтаан ылара Өлүктэри булбут үөрүүтүттэн. Дьуон Дьаҥылы
Тыаҕа суордар элбээбит буоллахтарына, бөрөлөр кэлбиттэрин бэлиэтэ, элбэх суор — ол үөр бөрө баарын туоһулуур. «ХС»
♦ Суор хараҕын сиэбит киһи — аҕыйахтык утуйар, эрдэһит киһи. ☉ Человек, который мало спит, рано встаёт (букв. человек, который съел глаз ворона)
Утуйбатын оҕото баар ээ! Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. Р. Кулаковскай
Хата бу суор хараҕын сиэбит (киһи) оҕонньор буолла. Номнуо уһуктан дурдатыгар иһэр. «Кыым»
◊ Суор тумса хотуур эргэр. — тосту соҕустук умса өҕүллэр синньигэс төбөлөөх хотуур. ☉ Коса с резко изогнутым тонким концом (букв. коса — вороний клюв)
Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥороноҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
Оҕонньор ырааһыйа үүнүүлээх көп отун субу аҕай тапталлыбыт сытыы суор тумса хотуурунан тэлэ солоон уҥуоргу кытыыга тахсар. «ХС». Суор хара — суор курдук хара. ☉ Чёрный как ворон, вороной
Бэрт үгүс киһи саҥата үөмэлэһэ түстүлэр да, ыйдааҕы тиит күлүгүн курдук тоҕус суор хара дьон кэлэн үөмэлэһэ түстүлэр. Ньургун Боотур
Бу соторутааҕыга диэри ол күтүр суор хара ахсым ата субу ибили тэпсээри үрдүбэр батыгырайан кэлэрин …… түһээммин уолуйан уһуктарым. Софр. Данилов
Суор хара солооһун Солотуу бурдук Солколоох долгунун Субутуо курдук. Эллэй. Суор холото эргэр. — туох эмэ халыҥын кээмэйэ: биир тутуму кытта эрбэх уһуна, уон биэс сэнтимиэтир кэриҥэ. ☉ Мера длины у якутов, равная высоте кулака и поставленного торчком большого пальца, что примерно соответствует пятнадцати сантиметрам
Быйыл саас биһиги биир сиргэ хаһыыга сылдьыбыт сылгыны өлөрбүппүт, хаһата суор холото буолбута. С. Васильев
Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана — суор холото халыҥнаах тас сыаланар. ПАК АаТХ
Аппыт эмиһэ сүрдээх. Таһа суор холотун кэриҥэ баар быһыылаах. «ХС». Суор эт — бүлгүн быччыҥа. ☉ Дельтовидная мышца.
ср. монг. сойр, бур. һойр, башк. һуйыр ‘глухарь’, казах. суйар ‘тетерев’, калм. сөөр ‘глухарь’