аат.
1. Дьиэ таһа, тиэргэн. ☉ Двор
Тэлгэһэҕэ түргэн атах тыаһа иһилиннэ, онтон ааны эрчимнээхтик тоҥсуйдулар. Л. Попов
[Холуочуйбут дьон] тэлгэһэ хаба ортотугар үҥкүүлээн күөгэлдьиһэллэр. Н. Якутскай
Үчүгээйэп дьиэтин тэлгэһэтэ. «ХС»
2. Дьиэ таһыгар от тэлгэтэн, сүөһүнү аһатар сир. ☉ Задний двор, где кормится скот, загон
Мородулаах хара ынах Тэлгэһэҕэ маҥыраата. Күннүк Уурастыырап
Ньирэйдэр ыытылланнар Тэлгэһэтэлгэһэ муҥунан Дьэрэкээннии туолбуттар. С. Васильев
Тигиилээннэр, ынахтар Тэлгэһэҕэ туоллулар. «ХС»

туохт.
1. Үлтүркэйдэринэн, таммахтарынан ыһылын. ☉ Разбрызгиваться. Бырдаҥалыы түстэ
□ [Прокопий] сирэйигэр испиэскэ бырдаҥалаабыт кыламана, баттаҕа куоппас буолан, күрэҥсийэ күкээрбит. В. Протодьяконов
— Оҕолоор, ардах чугаһаатаҕына, от төрдө уутуйар. Оччоҕо хадьымалтан уу бырдаҥалыыр. И. Сосин
2. Өрүтэ ыстаҥалаа, өрүтэ ыстаҥалаан сүүр, туора-маары ыстаҥалаа. ☉ Бежать, подпрыгивая вверх; подпрыгивать из стороны в сторону
Толоон суорҕан гынан саптыбыт хаарын үрдүнэн бырдаҥалаан ойон барда. Эрилик Эристиин
Кунаным, тигиилээн эрэр сүөһүлүү, кутуругун хоротуоҕунан хоротор, туора-маары бырдаҥалыыр. И. Никифоров

аат.
1. Таҥастан, сарыыттан уо. д. а. тигиллэр туох эмэ кыраны уктар бэрт дьоҕус хаа. ☉ Мешочек из материи, ровдуги и т. д. для мелочи, кисет, кошелёк. Табах саппыйата
□ Сарыы ыстаанын сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурҕай хамсатын хостоон, табах уурунна. В. Протодьяконов
Иһиччит оҕонньор, хоонньун хастан, хабах саппыйаны хостоон таһаарда, балай эмэ будьуктаһан, тэрэпиискэҕэ сууламмыт суругу ылан Токуукайга биэрдэ. Тулхадыйбат д.
2. геогр. Күөл, муора сыһыыга, хочоҕо тахсан кыра ойдом буолбут уута эбэтэр сыһыы, хочо тыа иһигэр киирбит быстаҕа. ☉ Небольшая часть водоёма, расположенная рядом с главным или в стороне от него, либо обособленное продолжение долины, поля в тайге
Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Икки үрэх киэҥник, холлоохтук оттотууһу. Үрүйэлэрэ, саппыйалара, кутуйалара да элбэх эбит. Н. Босиков
♦ Саппыйатын маска тэбээтэ — харчытын бэрт түргэнник туох эмэ мээнэҕэ бараан, үбүнэн эстэн хаалла. ☉ соотв. ветер свищет в карманах у кого-л.
Эттэрин-астарын сыыһын чэйгэ табахха эргитээри [куоракка] киирэн баран, [хаартылаан-арыгылаан] саппыйаларын маска тэбээбит, кураанах кэлэн кэргэттэрин хомоппут дьон элбэхтэр. Болот Боотур
◊ Саппыйа саадьаҕай — көр саадьаҕай
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро, Ырыа аргыстаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
ср. др.-тюрк., тюрк. йап ‘закрывать’

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’