тире.

с. нескл. тире (сурук бэлиэтэ).

м. дефис (кылгас тире).

тыаһы үт. туохт. Быыһа суох биир кэм «тир-тир-тир» диэн эрэр курдук бүтэҥитик тыаһаа. ☉ Непрерывно глухо трещать, дребезжать
Дьиэ таһыгар массыына тирилээн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Куула ыарҕа быыһыгар Бочугурас тирилиир. Күннүк Уурастыырап
Хардары уотунан симсиһэн, Бүлүмүөт тирилии тиҥийэр. Эрилик Эристиин
ср. хак. түрле ‘порхать, вспархивать (о птице)’, тув. дирилээр ‘громыхать’, туркм. тирлемек ‘крутить; катить’

тыаһы үт. туохт. Биир күдьүс «тир-тир-тир» диэн бүтэҥитик тыаһаа (хол., туох эмэ ыарахан ыйааһыннааҕы соһорго). ☉ Издавать, производить непрерывный, приглушённый шорох, стук, треск
Саньытаарка көлөһөлөөх наһыылканы анньан тирилэтэн аҕалла. Софр. Данилов. Огдообо Огдооччуйа остуолга күөрчэх ытыйан тирилэтэ туран, соһуйан өрө көрө түспүтэ. М. Доҕордуурап
Иистэнэр массыынанан тигэн тирилэппитинэн барда. В. Протодьяконов

тыаһы үт. туохт. Тохтоло суох биир күдьүс «тир-тир-тир» диэн олус күүскэ тыаһаа. ☉ Издавать, производить очень громкий, равномерный, дребезжащий звук, тарахтеть
Дүбдүр-дабдыр, Дүрбүөн-дарбаан Тирилии-тарылыы, Тигинии түстэ. П. Ойуунускай
Кыра сэлиэнньэ иһигэр эргэ тыраахтар тыаһа тирилээн-тарылаан ыраахтан иһиллэрэ. «Кыым»
Эбиэттэн киэһэ бөртөлүөт дьэ тирилээн-тарылаан кэллэ. СЮ ЫБ

аат.
1. Цирк, эстрада программатын саамай чаҕылхай нүөмэрэ. ☉ Эффектный цирковой или эстрадный номер. Тэлэбиисэринэн цирк аттракционун көрдүбүт
2. Күүлэйдиир сиргэ тэриллэр, дьону саататарга аналлаах оонньуулар: сыал ытыы, таба быраҕыы, хачыал уо. д. а. ☉ Развлечения в местах общественных гуляний: тир, качели, карусель и т. п. Кулуупка бырааһынньык күн аттракцион тэрийдилэр.
□ Атракциоҥҥа остолобуой нобуордар, чаанньыктар, сылабаар, о
д. а. оонньоннулар. «Кыым»

аат.
1. эргэр. Күһүн муус тоҥуута бултаан холбоҕо кутан мунньубут мунду (оннук сытан, буһардахха иһэ тохтон кэлэр буола луугурар, кыһын тоҥмутун кэннэ сиэнэр). ☉ Озёрный гольян осеннего улова, которым запасаются впрок, заквашивая его в специальных коробах (употребляли в пищу зимой, после замерзания)
[Күөлтэн] м у н д улаан ыланнар холболууллар эбит. Сытыталлар. Лыыба диэн ааттаах. Багдарыын Сүлбэ
Оҕонньорбут тоҥ лыыбаны ойо охсон киллэрэн буһарбыта. Сотору буолаат, аһыытыҥы сыт билиннэ, онтукпут кэнникинэн дыргыйан, сыҥаахпыт уута сүүрэн барда. «ХС»
2. кэпс. Уймалас бадараан, оборчо. ☉ Зыбкая почва, топь
Хас да килэмиэ тир усталаах бадарааннаах лыыбаны уһугунан эргийэн, …… кэтиир пуун оҥостон тохтоотубут. И. Эртюков
Бэл тайаҕы бадараантан, лыыбаттан, маартан хостонуллара. Н. Габышев
ср. чув. лапра ‘грязь (слякоть)’
◊ Лыыба буол туохт., кэпс. — сытыйан илдьи бар, илдьирийэ сылдьар буола сымнаа. ☉ Мякнуть в результате гниения, загнивать, разлагаться.

I
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., тириини таҥастыырга) тэнитэр сыалтан анал халыыпка, киэпкэ уган иэнин тэнит, киэптээ. ☉ Расширить, растянуть что-л. (напр., невыделанную кожу), натянув на какую-л. форму
[Мааппыйдаах] үүтээннэригэр кэлэн, бултаабыт тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин тиирэн, субалаан, ыраастаатылар. П. Аввакумов
Түүлээх тириитин тиирэргэ туттуллар киэп хас да көрүҥэ баар. Булчуттарга к.
2. Тугу эмэ (хол., балаакканы, тордоҕу) туруор, тарт. ☉ Разбить, поставить (палатку)
Байбаллыын балаакканы тиирэр ураҕастары быстылар. В. Миронов
Бэлэм атахха балааккаларын көрүөх бэтэрээ өттүгэр тиирбиттэрэ. И. Федосеев
Ийэм …… тордох тиирэр мастары хомуйан кэлгийтэлээтэ. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Тугу эмэ (хол., быаны, саламаны уо. д. а.) тарт, ыйаа. ☉ Натягивать, развешивать (верёвку, салама). [Уһуктаах Сэмэн] Салама тардан, Тиһэх тиирэн, Аар баҕах анньан, Үс күлүккэр үҥэр. Саха сэһ
1977
Тоҕус тоҕойдоох сэлэни тиирбиттэр, тоҕус уон чуоҕур маҥан кулуннарын чуоҕуппуттар. ПЭК ОНЛЯ II
Тоҕой сэлэ тиирэммит, Торҕо түптэ иитэммит …… Тунал күммүт ыһыаҕын Туругурдан ыһыаҕыҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. кер, кирг. кэр, туркм. гермек ‘растягивать, натягивать; распяливать; вешать’
II
аат. Сыал ытарга үөрэнэр, күрэхтэһэр анал оҥоһуулаах сир, дьиэ. ☉ Тир. Тииргэ киирэн сыал ыттылар
□ Бириискэ ытар киһиэхэ тиири тутааччы сааны тоһоҕо курдугунан иитэн биэрэр уонна диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
Оскуола таһыгар тимир буочукалары иһэрдэн, ситимнээн аналлаах тиир оҥостуммуттар. «Кыым»