Якутские буквы:

Якутский → Якутский

тиритиннэрии

тиритиннэр диэнтэн хай
аата. Кыһынын аты олус тиритиннэрии оһоҕоско үөскүүр араас лиистик ыарыы биричиинэтинэн буолар. НПИ ССЫа

тиритиннэр

  1. тирит диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕобун тиритиннэрдим
  2. Кими, тугу эмэ ийэ-хара көлөһүнэ тохтуор диэри тугу эмэ гынарыгар күһэй. ☉ Принуждать кого-л. действовать с большим напряжением сил, заставлять работать до седьмого пота
    Чааһы быһа тиритиннэрэн баран, сочуоппун нэһиилэ туруоран ыытта. «ХС»
    Холкуос сыллааҕы отчуотун оҥорторон бэркэ тиритиннэрбитэ. «ХС»
    ◊ Тиритиннэрэр эмп эмт. — ыарыйдахха көлөһүнү таһаарар эмп эбэтэр эмтээх от. ☉ Потогонное средство
    [Хатыҥ] сэбирдэҕин оргуттахха, киһини тиритиннэрэр эмп эмиэ тахсар. Суорун Омоллоон
    [Биэ эмиийин отонун уутун] тиритиннэрэр эмп курдук сылаастыы иһэллэр. МАА ССЭҮү

Якутский → Русский

тиритиннэр=

побуд. от тирит= 1) вызывать пот; бу эмп тиритиннэрэр это лекарство потогонное; 2) перен. заставлять работать, действовать с большим напряжением сил ; заставлять работать до седьмого пота.

Еще переводы:

баня

баня (Русский → Якутский)

ж. баанньык; # задать баню үлтү мех, тиритиннэр, ээҕин этит.

вспенить

вспенить (Русский → Якутский)

сов. 1. что күүгэнирт; вспенить воду ууну күүгэнирт; 2. кого (взмылить) күүгэн алыннар, күүгэн таһаара тиритиннэр (хол. аты).

куһааттан

куһааттан (Якутский → Якутский)

туохт. Куһаак курунан курдан. ☉ Опоясываться кушаком
Куйааһынан кутааланан, Куула тыаны тиритиннэрэн, Кустугунан куһааттанан, Куйаар халлааны киэргэтэн, Бэс ыйа тиийэн кэлэр. А. Кондратьев

ырыарыы

ырыарыы (Якутский → Якутский)

ырыар диэнтэн хай
аата. Көлүүр атын ырыарыы, сынньаппакка олус өр көлүнүү, үлэ бириэмэтигэр эмискэ тиритиннэрии уонна тоҥоруу туохтааҕар да улахан оруоллаахтар. НПИ ССЫа

запаривать

запаривать (Русский → Якутский)

несов., запарить сов. разг. 1. что (обработать паром) паардаа, итии паарга тут (хол. таҥаһы); 2. что (залить кипятком) итии ууга буһар; 3. кого, разг. (загнать) олус тиритиннэр, наһаа илиһиннэр.

потогонный

потогонный (Русский → Якутский)

прил. 1. мед. көлөһүн таһаарар, тиритиннэрэр; потогонное средство тиритиннэрэр эмп; 2. перен. илистиилээх, сыраны быһар; потогонная система труда үлэ илистиилээх системата.

титириир

титириир (Якутский → Якутский)

аат., эмт. Киһини тоҥорон-тиритиннэрэн ыарытар, соторусотору тииһиктэнэр сыстыганнаах ыарыы, кумахы. ☉ Малярия
Дьэрэкээн отторунан күөмэй, быар, бүөр ыарыыларыттан, титирииртэн эмтэнэллэрэ. МАА ССЭҮү
Титириир киэҥник тарҕаммыт ыарыылартан биирдэстэрэ буолар. КАМ ТЫаТТБ
◊ Титириир бырдаҕа көр бырдах
Титириир бырдахтара күнүһүн оҥкучахтарга, сарайдарга, хотоннорго хаххаланаллар. КАМ ТЫаТТБ

эмп

эмп (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ыарыыны тохтотор, үтүөрдэр сириэстибэ. ☉ Природное средство или синтетическое вещество для лечения или предупреждения болезни, лекарство
Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылара уонна өссө элбэх табылыаккалары, бороһуок эмтэри иһэртилэр. Н. Лугинов
Бэс мутукчатын уута киһиэхэ эмп буоларын истэрим. Оннук эбит буоллаҕына, кини сүөһүгэ да абыраллаах буолуохтаах. И. Данилов
Эмп сыта дьиэҕэ аҥылыс гына түспүтэ. Ф. Софронов
Дьону үчүгэйдик көрөн-истэн кими хаанныыр, сорохторго араас оттон-мастан оҥоһуллубут эмтэри биэрэн ыытар. ВНЕ НЭНь
2
эмтээһин диэн курдук. Ол мин эмкэ киирдэхпинэ — Оппун-маспын ким булуой, Оҕолорбун туох көрүөй? Күннүк Уурастыыпап. [Сандаарка:] Баҕар, эмкэ эҥиҥҥэ барыам. С. Ефремов
Мантан сорохтор үтүөрэн боруоҥҥа төннөллөр, сорохтору — ыараханнык эмсэҕэлээбиттэри ыраах тыылга уһун кэмнээх эмкэ ыыталлар. А. Бэрияк
3. Тыа хаһаайыстыбатыгар хоромньуну таһаарар, киһиэхэ-сүөһүгэ буортулаах үөнү-көйүүрү, харамайдары утары охсуһар химикаттар, сүһүрдэр бэссэстибэлэр. ☉ Средства, использующиеся против вредных насекомых и грызунов
Сайыны быһа сайылаатаххына [кумаарга] үөрэниэҥ, үөрэммэтэххинэ, кумаар эминэ илдьэ сырыт. Далан
4. көсп. Туһа, өрүһүлтэ, абырал. ☉ Спасение, избавление от какого-л. недуга, помощь
Олох түбүгэ, айдаана Манна да миигин булар. Дьонум саҥа кыайыылара Мин сүрэхпэр эмп буолар. С. Данилов
Киһиэхэ үтүө тыл эмп буолар диэн итини этэн эрдэхтэрэ. В. Яковлев
◊ Тиритиннэрэр эмп көр тиритиннэр. Тиритиннэрэр эми иһэммин тымныйыым дьэ таҕыста. Утутар эмп — киһиэхэ, кыылга, сүөһүгэ утутар дьайыылаах эмп. ☉ О лекарственном средстве: вызывающий сон у человека и животных, снотворное
Кэһиилэр быыстарыгар суруктааҕар буолуох, куотарга наадалаах сэптэр, харабыллары утутар эмтэр, дьааттар угуллан тиэрдиллэллэрэ. П. Филиппов. Эмп үлэһитэ — медицина ханнык эмэ салаатын уонна суһал көмөнү оҥорууга исписэлиис. ☉ Специалист по медицине, по медицинской помощи, медик
Ити дьыл [1922] Саха сирин үрдүнэн ис тиибэ өрө турбута, туох баар эмп үлэһиттэрэ бу иккис суостаах өстөөҕү утары охсуһууга үмүрү тардыллыбыттара. П. Филиппов
ср. др.-тюрк., тюрк. эм ‘лекарство’

уҥар

уҥар (Якутский → Якутский)

  1. уҥ диэнтэн дьаһ. туһ. Күнүн аайы итиитинэн киһини уҥарар баар үһү (тааб.: күн). Төбөҕө охсон уҥаран түһэрбит. Амма Аччыгыйа
    [Бэрииһэби] Ол сыттаҕына Оскуолка ойдон кэлэн, Окумалын тосту көтөн, Уҥаран кэбистэ. С. Васильев
  2. Аһара сүүрдэн, хамсатан уоҕун харат, тиритиннэр-хорутуннар (көлөнү, кыылы). ☉ Загонять, заезживать (напр., лошадь)
    Тэҥ атахтаах сылгыны, самыытыгар олордон, ыгылытан уҥарар ньыма эмиэ баар. И. Федосеев
    [Эһэни] эккирэтиннэрэн, уҥаран баран, куотуохха диэн быһаарыммыт. В. Миронов
    Модьу, ыарахан, бөҕө-таҕа сыарҕаҕа көлүйэн, бары олорон баран, хонууга тоҥуу хаар устун ойуолатан, уоҕун таһааран, уҥаран, сыарҕаҕа көлүйэн үөрэтиини саҕалаатылар. В. Протодьяконов
буһар

буһар (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Аһы оргутан эбэтэр уокка сырайан, сииргэ бэлэм оҥор. ☉ Варить, печь, испечь (о еде)
Сиирим кэмнээх буолуо дуо? Дьэ, эрэ, хата, үчүгэй аҕайдык бөдөҥ собоҕуттан буһаран көр. Н. Неустроев
Киэһэ маамалара Муся дьэдьэниттэн барыанньа буһарбыта. Суорун Омоллоон
Бурдугу кытаанах гына эллээн баран, булчуттар курдук, ньолбоҕор лэппиэскэ оҥорон, кэтит үтэһэҕэ үөллүбүт уонна кулуһун кытыытыгар сиргэ анньан буһардыбыт. И. Данилов
2. Уокка эбэтэр туох эмэ итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься
Хайа киһилии киһи, Харчынан атыылаһан, Уоту омурдан, куттаҕын буһарда буолуой? А. Софронов
Уутугар түһэрээри сөмүйэтин буһаран, сүр түргэнник айаҕар батары биэрээт, тугу эрэ өйдөөбүт курдук, тура түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Итиини, куйааһы биллэр, тиритиннэр. ☉ Давать ощущение жары, вызывать потоотделение
[Арыгы] Куйааска буһарар, Тымныыга тоҥорор, Сииккэ силбигитэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
4. Үүнээйи (бурдук, отон о. д. а.) ситэн, хомуллар туруктаналларыгар көмөлөс (үксүгэр күн-дьыл туһунан). ☉ Благоприятствовать созреванию растений (хлеба, ягод и т. п.)
Атырдьах ыйын куйааһа Бурдугу, отону буһарда. Баал Хабырыыс
«Отону ситэ буһараллара да биллибэт», — эмээхсин ону бигэргэтэр. Далан
5. көсп. Тугу эмэ бары өттүнэн дириҥник, эҥсиилээхтик ситэрэн-хоторон толкуйдаа. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон, глубоко, полностью
Уйбаан оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
«Атын саҥа ыччат үөскээн эрдэххит», — диэн санаата, өйө хотон буһарбат боппуруоһугар кэлэн иҥиннэ. Күндэ
Ити боппуоруос туһунан кэпсэтии буоллар эрэ Ким Степанович уларыйар …… чэпчиир уонна иһигэр буһара сылдьар санаатын тоҕо тэбиир үгэстээх эбит. «Кыым»
6. көсп. Сиэниллибит аһы эккэ-хааҥҥа иҥэр (киһи уонна харамайдар ас буһарар уорганнарын туһунан). ☉ Переработать и усвоить съеденную пищу (об органах пищеварения человека и животных)
Суох, улахан баһыыба! Мин куртаҕым итини кыайан буһарыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Гидра этэ-сиинэ икки араҥа килиэккэлээх: бүрүйэр, иһэ-аһы буһарар. ББЕ З
7. көсп. Хара металы (тимири, ыстаалы) уулларан, уһааран ыл. ☉ Получать черные металлы путем плавления
Сурукка: холкуостаах бу уолу Собуокка үлэҕэ ыыппыттар, Модороон болгуоттан ыстаалы Буһаран таһаарыҥ,— диэбиттэр. Эллэй
8. көсп. Эт-хаан өй-санаа өттүнэн ситэр-хотор, күүһүрт. ☉ Закалять кого-л. физически и морально
Киһиэхэ — төрөөбүт сирэ, дойдута Төрөппүт аҕаҕа холонор: Тоҥорон, буһаран, эрчийэн, Ньыгыл укулаат оҥорор. С. Данилов
Мин күөх сирэммэр, Мин сыралаах күммэр Эйигин бурулута буһарбытым, Ыраас уубар бэттибэт бэйэлээн хатарбытым. Н. Босиков