сылат диэнтэн хай
аата. Сылгыны сатаан көлүммэккэ ырыарыы, тоҥоруу-хатарыы, сылатыы буолуон сөп. НПИ ССЫа

сов. 1. кого (изнурить) быһа ырыар, күүһүн быс; его истощила болезнь кинини ыарыы быһа ырыарда; 2. что (почву) уоҕун бараа; 3. что (израсходовать) бараа, быс; истощить терпение тулуурун бараа.

үтүргэх оҥоһун — ыарахан үлэҕэ илдьэ сырыт (көлөнү этэргэ). ☉ Использовать на тяжёлой работе (о рабочем скоте). Аттарын сынньаппакка сыллата от тиэйиитигэр үтүргэх оҥостоннор, лаппа ырыарбыттар У. Нуолур

гл,сов
1. Айаннаан элбэх сиргэ сырытта. Изъездил всю Якутию. 2. Ырыарда (көлөнү)

туохт. Күүһүн барата мөҕүһүннэрэн, быһа түһэн ырыар диэри эрэйдээн өлөр (сүөһүнү, кыылы). ☉ Забивать, добивать (скотину, зверя) долго, подвергая мучительной смерти
Кэнники [тайах] күүһэ эстэн хаалар, оччоҕо көннөрү сүөһүлүү үүрэн, балааккаҥ чугаһыгар аҕалан, собоппокко ытан кэбиһэҕин. Далан
Оҕус борооскубутун Ол сиэмэх буулаан, Сордоон-сордоон Соботон кэбистэ быһыылаах. Болот Боотур
Булду собоппокко начаас тууйан тэйгэччи ыйыырга анаан, Сөдүөт хандаатын куонньалгыта уһун, суон. Н. Борисов

даҕ. Кыһын сүөһүнү хастаран аһатарга төһө эмэ табыгастаах, сөптөөх. ☉ Подходящий для подножного корма, тебенёвки
Быйыл сылгыга хайдах хаһыылаах дьыл буоларын этэр ыарахан. И. Сосин
[Майдаҕа] саха сылгыта барахсан кыстыырыгар хаһыылаах ахан дойду. «ХС»
Куһаҕан хаһыылаах дьылларга сылгы ырыганнааһына уонна ыччат сылгылары кыһынын күөх отунан эбии аһата-аһата эмиэ аанньа хастарбакка ырыарыы буолар. НПИ ССЫа

аат. Саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. ☉ Холодная весна с ветром и снегом, после того как сойдёт зимний снег, весенние холода
Быһаас хапсыыр саҕана, ойоос отуттан биир сыарҕаны бэрсэн абыраан турар ээ. В. Миронов
Холкуос ынаҕа да, сылгыта да сааскы хапсыыры, хаһаас оту сиэн, охтубакка мүччү түспүтэ. П. Аввакумов
Мин кинилэри [сылгылары] улахан тымныыга, сааскы хапсыырга эрэ аһата түһэбин. «ХС»
♦ Хара хапсыыр — саас хаар ууллубутун кэннэ халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта. ☉ Продолжительные весенние холода и засуха, вследствие чего земля долго остаётся чёрной, не покрывается зеленью
Сороҕор хаар эрдэ баран ыам ыйыгар хара хапсыыр куттала суоһуур. Сылгыһыттар дьэ ити моһоллору толору бэлэмнээх көрсүөхтээхтэр. ААИ ОБСЫҮ
Модуттар үчүгэй ситиһиилэрин биир суол кистэлэҥэ диэн сүөһүнү хара хапсыыр бириэмэтигэр ырыарбатахтара буолар. АГГ СУоД
Хара хапсыыр саҕана үөскээбит итинник ыарахан балаһыанньа үүт ыамыгар улаханнык оҕуста. «Кыым»
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’

даҕ. Баар чахчыны ханнык эмэ уобарас көмөтүнэн айымньылаахтык хоһуйан көрдөрөр (ускуустубаҕа сыһыаран этэргэ). ☉ Художественный
Өс хоһооно уус-уран, киэбэ сытыы, дьэҥкэ буолан …… ордук киһи өйүгэр тутуллумтуо. Саха фольк. Ыччат уус-уран куруһуокка кыттан өй-санаа, дууһа иэйиитин, эстетическэй сылаанньыйыыны ылар. «Кыым»
◊ Уус-уран айымньы – суруйааччы айбыт, олоҕу, баар чахчыны уобарастаан көрдөрөр айымньыта. ☉ Художественное произведение
Уус-уран айымньы сыаннаһа ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа кини хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Саха литературатын күөх кырса — саха норуотун талаана, кини кынаттаах фантазията, кини уус-уран айымньыта. С. Васильев. Уус-уран литература — олоҕу, киһини, тулалыыр чахчыны уустаан-ураннаан, уобарастаан хоһуйар тылынан ускуустуба айымньылара. ☉ Художественная литература
Норуот остуоруйата уус-уран литература сайдыытыгар сабыдыала эмиэ улахан буолар. Саха фольк. Уус-уран литератураҕа тыл көспүт суолтата үгүстүк туттуллар. ПНЕ СТ
Египет папирустарын ааҕаннар, учуонайдар былыргы Египеккэ уус-уран литература баар эбитин билбиттэрэ. КФП БАаДИ. Уус-уран тыл — олоҕу, баар чахчыны уобарастаан хоһуйар тыл (уусуран литератураҕа). ☉ Художественное, поэтическое слово
Олоҕу уус-уран тылынан …… Суруйар идэ диэн Судургу буолбатах Ыраахха ыҥырар ыралаах, Ырыарар сындаалаах, Дабааннаах, түһүүлээх Чахчылаах ыар айан! Күннүк Уурастыырап
Урааҥхай уус-уран тыла Устар ууну сомоҕолуур. Баал Хабырыыс
[Ырыаһыт] бэйэтин уус-уран тылынан дьоҕурдаан хоһуйан, кэрэ куолаһынан ыллаан, бар дьону саататар. Эрилик Эристиин. Уус-уран тылбаас — уус-уран литература тылбааһа: суруйуу уобарастыыр күүһүн атын омук тылынан биэрии. ☉ Художественный перевод. В.В. Державин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону тылбаастааһына — уус-уран тылбаас

сыһ.
1. Сирэйгинэн аллара диэки (хол., түс, сыт, бар). ☉ Лицом вниз к земле или полу, ничком (напр., лежать, упасть)
[Серёжа] күөх оттоох кырыска умса түһэн сытан, сэниэтэ эстиэр диэри ытаан-ытаан баран, устунан утуйан хаалбыт этэ. Н. Лугинов
Дьиэ ааныгар чугаһаан иһэммин, мастан иҥнэн умса баран түстүм. Н. Заболоцкай
Ипатий муоһатын мүччү харбаата, сирэйинэн буорга умса хоруйа түстэ. М. Доҕордуурап
2. Аллара, сир диэки хайысхалаахтык (хол., көр, туттан олор). ☉ По направлению к низу, к земле, вниз (напр., смотреть, опускать что-л.)
Дьон сирэй-сирэйдэрин көрсүһэн бараннар, умса көрөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маппый киэпкэтин умса уурунна. А. Фёдоров
Кыыс итиниэхэ хап-сабар эппиэттээбэтэ, саарбаҕалаан умса тутунна. Н. Заболоцкай
△ Аһаҕас өттүнэн түҥнэрэн, саба, түҥнэһиннэри уур (хол., иһити). ☉ Вверх дном (опрокинуть, перевернуть — напр., посуду)
Икки дьааһык умса ууруллубуттар. Н. Габышев
Кини дьиэ туттуохха айылаах хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
Ааныс тумуска быыкаа тыы умса ууруллан субу ууга бараары сытарын көрдө. Н. Заболоцкай
♦ Умса ас көр ас II
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ. Н. Неустроев
Харабыллар киирэннэр Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. Биир харабыл таһырдьа тахсар. С. Ефремов
Дьэ онон, Онтоон, соҕотох оҕоҕун кыайан иитимнэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап. Умса (умсары) көрдөр (баттаа, тэбис) — кими эмэ баһыйан бас бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Сломить кого-л., подавить, подчинить своей воле; сбить спесь с кого-л.
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, …… Дьайдаах тыыннарын Дьалбарыта хампарытаар. С. Зверев
[Охоноон:] Саҥардыы харахпытын өрө көрөн иһэн, эмиэ хараҥа батталга умса тэпсиллиэх муҥтут дуо? Софр. Данилов
Ити дьүһүннээх оҕонньорго аҕаҥ умса баттаан биэрэн эрдэҕинэ, биир тылы мин диэки көмөлөһө саҥарбатыҥ. Эрилик Эристиин. Умса (умсары) миин — кими эмэ харыстаабакка, аһыммакка көлөһүннээ. ☉ Нещадно, безжалостно эксплуатировать кого-л. «Айымньы» холкуоска холбостор эрэ үлэнэн умса мииниэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьарааһын
Массыына суох буолан, атахтаах сылгыны былдьаһа сылдьан умса миинэн ырыаран кэбиһэллэрэ. «ХС». Умса сытый кэпс., үөхс. — өл. ☉ Подыхать, издыхать, околевать
Ээ, бүрүстүүпүнньүктэр бары да умса сытыйаллара буоллар син буолуох этэ. П. Ойуунускай
Бөтөстөрбүнэн сэймэктэтиэм диэн куттаабытыҥ... умса сытый! Пьесалар-1960. Умса (умса-төннө) түс — тохтоло суох тугунан эмэ дьарыктан; күүскүн-күдэххин харыстаабакка сүүр-көт, түбүгүр. ☉ Работать без продыху, усиленно заниматься чем-л., хлопотать, не жалея сил
Ол күннэргэ Кубаачалаах, Кунаакап Дьөгүөссэлээх Олорон баран турбатылар, Уруоктарыгар умса түстүлэр. С. Васильев
Сааһын тухары ыал хамначчыта буолан ыарахан үлэҕэ умса көлүллэ сырыттаҕа. Болот Боотур
Кэскили, сарсыҥҥыны умнан, күннээҕигэ умса түһэр курдукпут дии. «Кыым»
Умса түс (хоруй) көр түс I. Оҕом барахсан Умса түспүт сураҕыттан Уйадыйдым быһыылаах. П. Ойуунускай
[Сөдүөт:] Оок-сиэ, бу сылдьан ханна эмэ умса хоруйдахпына, кэннибэр хаалааччым суох дии. Н. Кондаков
Бэрт бэһиэлэй Виталий Седалищев эмиэ сэрии толоонугар умса түспүтэ. С. Федотов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> көр түс I — Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт. Саха фольк. Умса (умсары) уур — 1) кими, тугу эмэ суох гын, эс, кыдый. ☉ Уничтожить, истребить кого-что-л.
Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини умсары уурбуттарын курдук, уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! «ХС»
[Дыраамаҕа] өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха эдэр дьахтарын сордоохмуҥнаах дьылҕата, умса ууруллубут таптала көрдөрүллэр. «ХС»; 2) кими, тугу эмэ атаҕастаа, түһэр, үлтү тэбис. ☉ Унизить, попрать, втоптать в грязь
Орто дойду баһылыга буолбут Оруос Баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим, Уодьуганын туттум, Тэһиинин таттым. П. Ойуунускай
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Умса уур, тиэрэ (иттэннэри) уур (бырах) — үүт-үкчү, үүт-маас (кимиэхэ эмэ майгыннаа). ☉ соотв. точь-в-точь, как две капли воды
Ол көрдөһүү төрдө бу атырдьах ыйыгар биллэн хаалбыт: умса уур, тиэрэ уур — Оҕуурап Оҕуурабынан, үүт-маас Уоһук курдук оҥоччу көрбүт уол оҕо эбит. П. Аввакумов
Сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара, бэл, ымах гынара — үүт-маас эйиэнэ. Умса уур, тиэрэ бырах — Дойдокунов Дойдокуновынан. «ХС»