тиэйилин диэнтэн атаах. Тимир сыарҕа дьаалыга Тиэйиллээхтээн иһэбин, Тэһийиминэ ыллыыбын. Эллэй

даҕ. Билиҥҥи, бу кэмнээҕи. ☉ Относящийся к нынешнему периоду, к настоящему (времени, сезону и т. д.)
Баччааҥҥы сыарҕаҕа биэс буут оттон ордук тиэйиллибэт. Күндэ

аат. Маҥнайгы көмөнү оҥорорго аналлаах эмтээх хоруопка, холбуйа. ☉ Аптечка
Киэһэлик луохтуур иһиллиир, тоҥсуйар тээбириннэрин, походнай аптечканы ылан «ыарыһахха» барбыт. И. Федосеев. Ындыыга туох-ханнык иннинэ араадьыйа, банаар батарыайалара, аптечка тиэйиллэр. Я. Семенов

ньалдьыр-ньалдьыр тыаһаа — улахан, сымнаҕас (хол., тирии) иһиккэ кутуллубут убаҕас дьалкыйар тыаһа. ☉ Звукоподражание плеску какой-л. жидкости в ёмкости большого размера, сделанной из мягкого материала (напр., из кожи)
Симиирдээх кымыс оҕус сыарҕатыгар тиэйиллэн иһэн ньалдьыр-ньалдьыр тыаһыыр. ПЭК СЯЯ

саамылаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Аманатов санаата …… өрө-таҥнары саамыланна, ыдьырыйдар ыдьырыйда. Р. Баҕатаайыскай
Кумааҕы бастаан тимир суол богуонугар тиэйиллэр, онтон Осетровоҕа саамыланан, өрүс суудунатыгар угуллар. «Кыым»
Автодорожниктар саамыланар базалара Дорожнайтан Бургавли [бөһүөлэк] эмиэ итинник тэйэ сытар. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Хаардаах буол, хаарынан бүрүлүн. ☉ Покрываться снегом
Ааспыт күһүн өксүөн суох буолан, кыһын чараас хаарданан, сиик бэрт аҕыйах. П. Егоров
2
хаардаа 2 диэнтэн атын. туһ. От хаарданан, биир тардыы кэриҥэ сиргэ түспүт. М. Доҕордуурап
Өтөхтөн чугас турар кэбиһиилээх от хаардаммыт, аҥаар оройуттан эмти тардыллан тиэйиллибит. И. Сысолятин
Мууһурбут уонна хаардаммыт убаһалары кыс устата икки-үс төгүл ыраастыыллар. ҮБНьТ

туохт. Күүһүҥ тахсыар диэри үлэлээн, хамсанан эбэтэр уһун ыарыыттан сылай-элэй, мөлтөө. ☉ Чувствовать крайнюю усталость, сильно уставать, изнуряться (от непосильной работы, продолжительной болезни и т. п.)
Дойдубун ахтыбытым бэрт буолан, түүннэри-күнүстэри хааман илистибиппин даҕаны. А. Софронов
Оҕотун уонна кэргэнин аһыытыгар илистибит ыарытыган көрүҥнээх эдэр дьахтар …… оһох иннигэр умса туттан олордо. Амма Аччыгыйа
Кинилэр хас да күөлтэн мэлийэн, илистэн, сылайан-элэйэн, Соболоох диэн күөл атаҕар, көҕөн бэркэ түһэр, аһылыктыыр сиригэр киирдилэр. Н. Заболоцкай
Суол куһаҕаныттан көлөҕө дуоннаах таһаҕаһы тиэйиллибэт. Ол да буоллар, көлө илистэн өр барбат, сотору ырар. Эрилик Эристиин

аат. Киһи икки ойоҕоһун хонноҕун анныттан иннин диэки өттө. ☉ Верхняя часть рёбер от подмышек до грудины
Икки сэбиргэҕим хам тутан кэбиспиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Төбөм туох да наһаа ыалдьара, икки чабырҕайым чыбырҕаччы анньара, сэбиргэҕим тыынарбын мэһэйдиирэ. Софр. Данилов
Ыалдьааччы этэ-сиинэ олус итии этэ уонна уҥа сэбиргэҕим кэйиэлээн тулуппат диирэ. Д. Таас
◊ Сэбиргэх дьаҥа — киһи тыҥата сүһүрэн, сэбиргэҕэ анньар ыарыыта; ойоҕостотуу. ☉ Воспаление лёгких, пневмония
Дьөгүөрдээн сэбиргэх дьаҥыгар охтон баран, кыайан өрүттүбэккэ, бүтүннүү сүүлэ иһэн, сыарҕаҕа тиэйиллэн киирдэ. Амма Аччыгыйа
Сэбиргэх дьаҥа сэтэрэ турар. Р. Баҕатаайыскай
ср. ДТС йапырҕах ‘лист’, йапыр хах ‘закрывающая, защищающая оболочка’

I
1.
тиэй I диэнтэн хай. аата. [Петя:] Уонча хонукка тутуу маһын тиэйиитигэр сырыттым. С. Ефремов
Мин сүрүн үлэм — күн аайы холкуос пиэрмэтигэр от тиэйиитэ. С. Маисов
Ону-маны илдьиигэ, Отумаһы тиэйиигэ Ат, оҕус көлөлөр Абырыыр да этилэр. «ХС»
2. Туох эмэ (хол., от, мас) биир сыарҕаҕа, массыынаҕа уо. д. а. төһө тиэйиллэрин кээмэйэ. ☉ Воз (как мера)
Биир тиэйии отто эһиилгэ диэри иэс салҕаа. И. Сосин
Хас да тиэйии сылгы сааҕын ылан баран, онно сөп буолбакка ыаллар тиэргэннэрин кэрийэн барда. В. Яковлев
Биир тиэйии уотурбаны аһаҕас халлаан анныгар сүөкэппитэ. Айысхаана
II
тиэй II диэнтэн хай
аата. Сытан эрэ ааҕар харахха буортулаах, итиэннэ таҥаска тиэйии сөбө суох. У. Нуолур

1. аат., зоол. Саха сиригэр таас хайалар аппаларыгар сөбүлээн үөскүүр хара кылааннаах хоҥордуҥу түүлээх, кыһынын утуйан тахсар, кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирсэр, куобах саҕа улахан, күндү түүлээх кыыл. ☉ Черношапочный сурок, у сибирских русских — тарбаган
   Дьиэ тирии аанын арыйа тардан, таарбаҕаннар хороонтон быгыалыылларын курдук, оҕолор төбөлөрө хараарыҥнаһаат, сүтэн хаалла. Болот Боотур
   Кыыллар икки бөлөххө хайдаллар. Иккис бөлөххө уларыйа сылдьар температуралаах кыыллар, холобур, дьабарааскы, таарбаҕан, моҕотой эҥин [киирсэллэр]. Г. Угаров
   Таарбаҕаннар, дьабарааскылар уонна эһэлэр — бары хорооннорун, арҕахтарын булан нус-хас утуйдахтара. Н. Тарабукин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Таарбаҕаҥҥа сыһыаннаах, таарбаҕан тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сделанный из шкуры черношапачного сурка, тарбаганий
   [Сеня] бобуоскаҕа тиэйиллэн иһэр своднай этэрээт хамандыыра Чинарин таарбаҕан бэргэһэтэ сирэйигэр түспүтүн көннөрөн [биэрдэ]. Эрилик Эристиин
   Аттыгар олоруох буолбут оһоҕостоох дьахтар таарбаҕан сайыҥҥы ньуолах түүлээх тириитин аттаран, оҕо суутун тигэр. Болот Боотур
   Кырса тириитинэн тулата буодьуламмыт таарбаҕан истээх сэнэх соннооҕо. Н. Абыйчанин
   ср. тюрк.-монг. тарбаган, тарваган ‘тарбаган’